leygardagur 20. mars 1999síða 18

pol C tíðindablaðið/ ; Nr. 55 - 20. MARS 1999 Góðskan er Gud Um arin »Blæsende Gry« eftir William Heinesen. Hon var fyrsta skaldsøga høvundans og tann einasta, sum er kom- in í tveimum ymiskum útgávum x t e skriva eina ereinaroð skaldsøgurn Ww Heinesen g Kanska um nakrar av stutt sØgunur ð. Eitt bil - eitt g ea stutt D hugsað & % z t rgev dá ur før SK vo - Im av b KU W Heinese eði C n vissa erð K rør 3 S Me su t id Wevhe r Á seg 3 10 meg. I bruka Íburðin hjá e 1asum týðara ð tú tað sama kans Slá Will e 3 ti øroysku tað danskt. og e eyðkennið hvørvur í seting, og hartil kemur in so allar týð standa mát, tá ið seg um neyvleika irs ein veikleiki, gamal innan før- oyska tyding, men seinnu árini er líkt til, at umsetarar yvirhøvur hava tikið betri partar fyri seg Um hetta at vera dansk- skrivandi føroyingur sigur William Heinesen í grein í Varðanum: »Eg eri føddur og uppvaksin í Føroyum, men havi danskt til móður- mál, og tå ið eg skrivi á føroyskum, kenni eg tað, sum royni eg at telgja við einum óhvessum knivi: tað verður ongantíð annað enn eitt fátæksligt blaðmál uttan skaldsligt liv og flog. Máls- liga eri eg so statt ikki >rót- nr ella ramanføroyskur, Ja, neyvan foroyskur yvirhøv Men førovskt mál og før oysk siðmenning hevur tó kortini - eins og lívið í Før- ovum yvirhøvur - havt og evur alsamt stóran tydning fyri meg, og av lyndi kenni eg meg sum Føroying Støda min er so statt ein undantaksstøda - málsliga men neyvan mentun (»Nøkur hugskot um asfalt mál og mentan«, Varðin ni > arliga< Lagnan lagaði tað so, at William Heinesen gjørdist førovingur, sum skrivaði á lonskum. meðan hann Rithøv undur burtura við fvra vrkingasevnum = Fest og andre »Høbjergning et 1924, Sange udvbet 1927 og e vaagner« 1930 HO var nær skylt við ymbolismuna frá 1890*'unum. meðan tað seinasta sigur frá einari kos miskari natúrkenslu, um somu tíð sum tilverunar kor verða sannkend - og yrkj- arin hevur funnið sín sess á fold Akkurát hetta seinasta krevur pengar, og høvund- urin segði, at hugskotið til at skriva >Blæsende Gry< fekk hann, tí at Nis Petersen hevði forvunnið sær gylt av pengum við tí drúgvu skald- søguni »Sandalmagernes Gade« frá 1931. Nú ætlaði William sær at gera sama bragdið! Men gakk, før- oyska skaldsøgan fekk ikki viðrák, og høvundurin mátti lata forlagnum >Levin & Munksgaard< málningar at doyva verkini av hallinum »Blæsende Gry< kom út í 1934, og et roynd at gera eina realistiska lysing av føroyska samfelaganum å vegis frá landbúnað til fisk vinnu og handil. Tað er fitt av sidsøguligum tilfari í skaldsøguni, og hon sigur annars frå, hvat ið nýmótans fyribrigdir frá ferðagramm ofonum til sektir kunnu gera um seg. Samanbrestirnir millum gamalt og nýtt eru ivaleyst tað mest spennandi í skaldsøguni og tað, sum fram á leið í ritverki høvundans Tá ið forlagið, sum nú bara æt »Munksgaard«, eimi 25 ár seinni skeyt upp, at bókin skuldi ges treytaði VÍSI ast ut aftur høvundurin sær, at rann slapp at endurskoða broyta skaldsøguna. | 1961 kom so tann, jøgjardi i útgávan av >Blæsende Grp . har négv av teimum villastu innskotunum vóru skorin burtur, har tað er minkað um tann átrúnaðar- liga partin og samsvarandi vaksið um tann samfelags- liga. Hvussu négv William Heinesen hevur strammað skaldsøguna sæst av, at út- gávan frá 1934 er upp á 479 síður, meðan hon frá 1961 er upp á 225 síður. Tann nýggja útgávan er sostatt í vavi bara eina helvt av upp- runaútgávuni. Um fyrstu útgávuna varð sagt, at hon var stór í dygd- um og í lastum, meðan seinna útgávan bleiv ødrvisi fagnað. Eg haldi meg í høv- uðsheitum til »Blæsende Gry« frå 1961, men kortini so at samanburður verður gjørdur ímillum útgávurnar báðar. Jørgen-Frantz Jacobsen metti ikki »Blæsende Gry« høgt og skrivadi tad til Will- jam Heinesen, sum gjørdist ikki sørt firtin. I svarbrævi segði hann seg í framtíðini vilja sleppa undan viðmerk- — Eg eri føddur og uppvokste i Føroyum, men havi danskt til móðurmál, og tá ið eg skrivi å føroyskum, kenni eg tad, sum royni eg at telgja vid einum 6hvøssum knivi: tad verdur ongantíð annað enn eitt fátæksligt blaðmál uttan skaldsligt lív og flog. Málsliga eri eg so statt ikki rót- ella ramanføroyskur, hevur William Heinesen sagt í Varðanum ingum frá vinmanninum til sína skriving. Jørgen-Frantz svaraði, at grundin til at- finningarnar ikki var, at hann helt bókina vera so burturav vánaliga, men at hann var sannførdur um, at William megnaði at skriva eina nógv betri skaldsøgu enn hesa. Í samrødu við Bjarne Nielsen-Brovst sigur William Heinesen: »Jørgen-Frantz brýggjaði seg ikki um mínar skald- søgur. Nei, Blæsende Gry brýggjaði hann seg ikki um. Eg skrivaði eisini ein sjón- leik. Hendan helt hann vera ógvuliga, ógvuliga vánalig- an. Hann kom aldrin víðari. Eg havi altíð verið umgirdur av strangum vinum, sum hava spilt so nógv sum til ber fyri meg< (>Det muntre Nord«). William Heinesen fortel- ur somuleiðis, at vinmaður- in og lærumeistarin Otto | Turid Kjølbro William Heinesen 15. januar næsta ár hevði William Heinesen, rithøv- undur, verid 100 år. I hesum sambandi fer Sosialurin undir eina rød av greinum um skaldskap Williams. Tað er Jógvan Isaksen, békmentafrødingur og høv- undur. ið starvast á Keypmannahavnar Universiteti, sum skrivar. Fyrsta greinin er í blaðnum í dag um skaldsøguna „Blæsende Gry “, ið kom út í 1934. Fram til ársskiftið verða umleið tíggju greinir um skaldsøgur og stuttsøgur Williams. William Heinesen er eina mest kendur fyri at vera skaldsøguhøvundur. Adrenn William skrivadi sina 100 år fyrstu skaldsøgu vóru bert triggjar skaldsøgur skriv- aðar eftir føroyskar høvundar. Áhugin og virðingin fyri skaldskapi Williams hevur altíð verið stórri uttanlands enn í Føroyum. William Heinesen hevur leingi átt fast pláss í donsku békmentasøguni, og Kongliga Bókasavnið í Keyp- mannahavn hevur fingið øll upprunahandritini og brævasavnið hjá Williami til ognar. Ymisk tiltók verða fyriskipað í sambandi við fød- ingardag Williams, bæði í Danmark og i Føroyum. Og standmynd, ið Hans Pauli Olsen, myndahøggari, hevur gjørt, verður reist yvir William. — Gelsted, sum hann aðra- staðni kallar sitt »universi- tet«, um »Blæsende Gry« segði, at hon var >en død- bagt kæmperoman«. Og so leggur William aftrat: »Gel- sted var ein strangur harri«. Ein tillagingartíð »Blæsende Gry« er kollek- tiv skaldsøga - fyrra útgáva meiri enn seinna - har bygd- arfólkið á tí lítlu oynni Trymø - eftir hetta nevnu Trymsoy - og teirra sam- band við stórplássini er »høvudspers6nur«. Byrjan- arkapitlið eitur eftir oynni, og í tí verður fitt av fólki- num pallsett. Sambinding- arliður er strokavættið Vit- us, sum dugir at koma sær framat allastaðni, og aft- urfyri okkurt til matna og kanska inni vist ber hann tíð- indir úr øðrum bygdum. Tá ið Vitus kemur í oynna eru skipini farin til várfiskiskap, og tá ið skaldsøgan endar, stendur tann unga Gregoria og veittrar til Gotfred, sum kemur aftur av várfiski- skapi. Søgugongdin fevnir so statt um eitt drúgt ár. Í útgávuni frá 1934 er frá- søguf6lkid í høvudsheitum krógvað, meðan eitt alvit- andi fråsøgufélk ger vart við seg á teimum fyrstu reglunum í útgávuni frá 1961. Gongdin í náttúruni og framtíðin hjá manna- børnunum verður javnsett í líkum orðingum. Um nátt- úruna: »Løfte eller trussel? Ingen ved<. Um mennisk- ini: »Fremgang eller und- ergang? Ingen ved<. Á henda hátt verður gjørt vart við, at mannalívið er grógv- ið saman við og treytað av náttúruni. Í sama brotinum verður sagt, at vit eru í eini broytingar- og tillagingar- tíð. har | nýtt kemur í staðin fyri gamalt, og har gróðrar- líkindir tískil eru fyri ófriði. Tað er vert at nevna, at hóast seinna útgávan av »Blæsende Gry« er stytt niður í eina helvt, so eru nakrar av teimum allarbestu náttúrulýsingunum hjá høv- undanum lagdar aftrat sum inngangir til summi av kap- itlunum. »Blæsende Gry< hevur undirtittulin >Nutidsroman fra Færøerne«, og harum- framt verður ymiskt tikid upp á tungu í skaldsøguni, sum ger, at hon kann tidar- festast rættiliga neyvt. Tosað verður um, at fiskur verður turkaður í turki- húsum, og tað bleiv ikki av álvara tikið í brúk fyrr enn seinast í 20'unum. Somu- leiðis er ætlanin at stovna ein Fiskibanka, og tað kann bara vera Sjóvinnubankin, sum kom í verðina í 1932. Og tá ið Sylverius hevur vitjan av nøkrum av odda- fiskunum úr »bekender- menigheden< nevna hesir við andstygd eina nýggja rørslu: »Det var ikke nogen åndelig bevægelse, men en verdslig, og den var opstået blandt nogle unge brush- oveder og ildesindende per- soner, der ville sætte skel mellem mennesker og hidse dem op mod hverandre. {...} Social-demokrater kaldte