týsdagur 1. juni 1999síða 10

10 tíðindablaðið Nr. 100 — 1. JUNI 1999 Viðmerking: MÁLTEIGURIN Er svenskt fordanskað ? Fyri nøkrum árum síðani kom eg í prát við ein svenskara, ið einaferð heyði havt íslendska gentu. Sum vera man fekk eg at vita frá honum, at meðan íslendskt líkist fornnorrønum og fornsvenskum, er féroyskt meir ávirkað av donskum. Ironiskt at hoyra hatta frá einum svenskara, hugsaði eg. Okkurt í hesum pástandi bendi á, at hann hvorki var kønur í málsøgu ella svenskum - so eg fall fyri freistingini og fór at »avhoyra« hann, eftirsum eg dugdi hansara móðirmál til fulnar. Spurdi, um hann kundi nevna nøkur dømir um hesa donsku åvirkan í føroyskum. Nei, einki ávíst, men hatta var honum sagt. Eftirsum hann eyðvitað ikki dugdi før- oyskt, hjálpti eg honum eitt sindur og nevndi nøkur av teim orðum. sum íslendingar og nógvir føroyingar kalla »donsk«: td. gjarna, snakka, straks, prøva, øva, trena, stoppa, ske, røra, teinkja, dummur og evindaliga. Eg nevndi forstanda. fornermaður, fortaptur, forleygin og forhastað. Eg nevndi fremmandaorð sum sitat, faktum, observera. interessant, nonsens, gratis, ekstra, problem, programm, teatur og totalt (ið nógvir føroyingar halda vera donsk orð). Eg nevndi »danskar« måliskur sum ditt og datt og hipp sum happ. (eg neyndi nógv onnur dømir - tey eru óteljandi, men fáa ikki pláss í hesum teiginum). Nú gjørdist hann eitt sindur foyur, tí hann sá á mær, hvat eg nú fór at siga: Øll hasi »donsku« orðini. nevnd eru omanfyri - og mong við teimum - eru at finna í svensk- um! Eg spurdi hann, um hann skammaðist við at taka tey í sín munn, og um hann uppfataði tey sum danismur og svenskt sum eitt fordanskað b landingsmál. Nei, tað var ongantíð komið honum til hugs. Hasi orðini eru so natúr- ligur partur av nútíðarsvenskum, at svenskarar fáa slettis ikki verið tey fyri uttan. Væl visti hann, at mong av hasum orðunum eru komin úr latíni og týskum (summi teirra eru enntá norrøn), men at útihýst teimum úr málinum av tí grund hevði ikki verið hugsingur um í dag. Og donsk ávirkan - hvussu tá? - Júmen tað eru orð sum hasi, ið verða brúkt sum »progv« fyri, at foroyingar ikki duga at málbera seg, og at føroyskt er eitt dantserad bastardmál, greiddi eg frå. Tit svenskarar brúka nógv fleiri tysk, fronsk og latinsk lániorð enn vit, men eingin tykkara skammast við tey ella kallar tey danskaslettur. Og tit halda heldur ikki, at tílík orð spilla svenskt. Eisini uppfata vit »reint« mål ødrvisi enn tit. Fyri tykkum er >reint mål«, tá ið tónafall og úttala er rein, uttan mun til fremmandaorð. Hvussu ber tað til? Ja. hann visti at siga, at hasi orðini eru komin inn í føroyskt úr donskum og tískil eru at rokna sum donsk ávirkan. Harafturímóti hava svenskarar ikki fingið síni lániorð úr donskum, men aðrastaðni frá, strikadi hann undir. (Hetta var nakað samstundis, sum mikil orrusta var í Foroyum um Hjalmarsbók og øll tey *donsku" orð, sum bókin var á tremur av: interessantur, manipulera, kommunikation, professionelt o.s.fr.). - Góði tå, hatta er ikki målfrødi, helt eg fyri. Eru orð t.d. komin úr latini, so eru tey komin úr latíni. Tey kunnu ikki vera "svensk" í svenskum men donsk i føroyskum - hatta roknistykkið gongur ikki upp. Gerst ein Volvobilur danskur av, at hann verður keyptur frá einum danskara? Nei, í so máta helt hann við mær, men vísti á, at tann íslendska málkósin er at brúka norrøn og heimagjørd orð ístaðin fyri útlendsk. Og hóast henda kunnleika til íslendskt helt hann lítið um mítt uppskot at skifta øll lániorð í svenskum út við norrøn orð, gomul svensk orð og svensk nýyrði. Ella at føra svenskt aftur til vøgguna og re- konstruera tað eftir bíbliuumsetingini hjá Gustaf Vasa, Vástgøtalagen og øðrum fornum skjølum. Fyri svenskar- um hevði hetta blivið eitt spildurnýtt og púra fremmant mál. Væl kunnu svenskarar målbera seg *fornari' enn danskarar - men tað, ið hann uppfataði sum sítt móðirmál, var ikki fornsvenskt, men nútíðarsvenskt við ollum teim fremmanda orðum, ið hoyra tí til. Fornnorrønt vermdi ikki hansara sál líka nógv sum tann ramliga Stockholms- dialektin (10 målfrødiliga minnir um havnarmål). Og sjálv- andi hevði hann. eins og flestu svenskarar, flent í kíki, hevði nakar farið at tosað og skrivað sum August Strind- berg. aðrastaðni enn á palli. Eitt er at syngja Bellmans epistlar, annað at málbera seg soleiðis í dag. Øll mål broyt- ast vid tidini, segði hann. Seinni havi eg fingið at vitað, at íslendingar brúka heilt fitt av fremmandaorðum, sjálvt í bókmentum. Men hesi orð eru ikki at finna í íslendskum orðabókum. Leingi havi eg illneitast inn á doktrinina um okkara ússaliga móðirmál, so nú havi eg hug at fara at Iræa meg íslendskt - ikki orðabókaíslendskt, men vanliga menniskjaíslendskt. Heri Eysturlíð, Stockholm Ráðstevna um arvagransking Landsstýrið hevur boðið til rådstevnu um arvagransk- ing. Hetta er gott tiltak, sum eg skilji skal endurtakast seinni. Eg havi skilt frá mynd- ugleikunum, at ein helst vildi hava fyrilestrarhaldar- ar, sum í føroyskum hopi vórðu uttanveltaðir. Sostatt er heldur ikki rúm fyri ein- um einasta føroyingi mill- um fyrilestrarhaldararnar. Í hesum hopi heyði tað verið klæðiligt fyri lands- stýrið at upplýst, at tvinnir av teimum fýra fyrilestrar- haldarunum eru á lønarlist- anum hjá deCode, hesi ís- lendskt-amerikansku fyri- tøkuni, sum als ikki kann sigast vera neutral i før- oyskum høpi. Heilsan 31.05.99 August G. Wang Føroyar — okent nýtt fyribrigdi? I kjalarvørrinum av einar! kanning, sum er gjørd mill- um føroyingar um broyting- ar landsstyrisins å rikisrætt- arliga økinum, hevur sam- felagskjakið fingið eina á- hugaverda og ikki sort av- dúkandi vend. Eftirhondini eru flestu før- oyingar kendir vid, hvor ætl- an landsstýrisins er. og hvussu farast skal fram fyri at vinna Føroyum meiri sjálvstýri og ræði á egnum vidurskiftum. Hetta hevur verið lagt fram á fundum. í blaðgreinum, í kjaksending- um 0.s.fr. Mannagongdin er klårløgd og endamálið kunn- gjørt. Skipanin av samfelagnum verdur vid teimum ætlandi broytingum helst munandi ødrvisi. Fyri at eingin ivi skal vera millum okkum før- oyingar, eru kanningar- nevndir settar fyri at fåa eina fullgreida mynd av, hvussu samfelagið verður sett saman, hverjar avleiðingar- nar verða av teimum broyt- ingum, sum mugu gerast í samfelagnum fyri at fáa eitt samfelag, har vit føroyingar fáa ræði á okkara egnu við- urskiftum við samfelags- skipanum, sum eru hóskandi til okkara viðurskifti, skorn- um eftir einum leisti, sum tænir føroyska samfelagnum og ikki er ein fording fyri menning í hesum samfelag- num. Men tey, sum væntaðu eitt kjak, har t.d. føroyingar fingu fleiri meiningar og í- tøkilig uppskot á borðið, eru lutvíst vorðin skuffað. Mein- ingar eru komnar á borðið, meiningar sum taka undir við broytingarætlanum landsstýrisins, og síðan tær meiningar, sum ikki taka undir við tankanum um stórri ábyrgd av okkara landi — og tað er sjálvandi ein rætt- ur, sum tey hava. Men ein skuldi trúð, at tað var eitt alternativ til uppskot og ætl- anir landsstýrisins. Tó so. bæði Sambandsflokkurin og Javnaðarflokkurin kalla tað »uppskot«. Tey eru åvikavist uppdatering av verandi heimastýrislóg og ein >sam- ríkissáttmáli<. Tað er rættiliga lætt at »doypa« nakrar tankar eitt heiti, men hvat er ein upp- datering av heimastýrislóg- ini? Tað er ikki komið greitt fram, og hvat hetta krevur av broytingum millum Før- oyar og Danmark, er heldur ikki greitt. At javnaðar- og sambandsmenn nú eru farn- ir undir sama niðurlag til sín- ar politisku samfelagssang- ir, hetta, at >latið okkum fáa ein moralskan sáttmála, so kemur tað juridiska aftanå«, talar sítt týðiliga mál. Vit hava í Føroyum í 50 år ikki havt greiðar karmar um, hvørjum vit ráða yvir, og í hvørjum vit kunnu lóggeva, tá til stykkis kemur. So kann moralur vera góður, men ikki inn um rættargátt. Javnaðarflokkurin hevur fyri tíð síðan gjørt sær tann ómak at koma við faldara fyri at gera okkum borgar- um greitt. hvat flokkurin vil í spurninginum um ríkisræt- tarligu støðu Føroya. Sigast má, at hetta var ótrúliga gott at síggja, at Javnaðarflokk- urin ikki hevur ánilsi fyri, hvat hann vil í hesum so týdningarmikla = politiska málinum. Formaður floksins roynir, tå hann fær møgu- leikan, at skúgva hetta mål- ið til viks. Men herfyri, tå Fimmarin heyði eina kann- ing sum grundarlag fyri evn- inum i sendingini, bar ikki til at krúpa uttanum longur og skíra mótstøðumenn Javnaðarfloksins funda- mentalistar. Tað plagar ann- ars at vera ein av dygdunum hjá Jóannesi Eidesgaard. Kanningin snúði seg m.a. um, hverja undirtøku full- veldisætlanin heyði nú í mun til aðra kanning. Her hevði Jóannes Eidesgaard fínan møguleika at leggja fyri dag- in, hvørjum Javnaðarflokk- urin stóð fyri; hesaferð heyði hann eina veljarakanning, sum kanska var eitt sindur meira skeptisk mótvegis fullveldisætlanum landsstýr- isins enn fyrra kanningin, men heldur ikki í hesum førinum megnaði Jóannes Eidesgaard at leggja nakað konkret fyri dagin. >Latum okkum finna upp á eina sam- felagsskipan, sum heimurin ikki áður hevur sæd, júst sum vit gjørdu tað við heim- astýrislógini.< Alvaratos, skulu vit nú venda allari samfelagssið- venju á høvdid og rista allar alheimsviðtókur = sundur, venda okkum til umheimin og proklamera >tað ókenda samfelagsfyribrigdið Føroy- ar?< Eg skilji væl, at javn- aðarabbin Atli Dam mátti ringja inn til henda sama Fimmara og á tann hátt at bjarga eitt sindur av tí skomm, sum Eidesgaard legði fyri dagin. Javnaðarflokkurin stríðist við eitt paradoks. Hann hev- ur nógvar veljarar, sum vilja hava fullveldi í Føroyum. Eg kenni fleiri av teimum. Men so hevur flokkurin eisini nøkur, sum tóku undir við Heimastýrislógini í síni tíð. Flokkurin átti at kunnað ført eina nýhugsan út í lívið. Tjóðveldisflokkurin gjørdi hetta til seinasta løgtingsval, men aðalmál floksins er ikki burturblivið fyri tað. Men hinvegin so er tað eisini skiljandi, at formaður Javn- aðarfloksins roynir at halda seg til tað, sum flokkurin av- dúkaði í faldaranum. Tí tað. sum stendur um framtíðar- ætlanir fyri Føroyar, kann rætt og slætt ikki setast í verk. Bara at skriva, at For- oyar og Danmark skulu vera tvey javnsett lond. har evsta vald liggur hjá løgtinginum, og samstundis at vera innan donsku grundløgina, er snøgt sagt bæði juridiskt, moralskt og samfelagsliga eins omøguligt og at skilja heitt og kalt vatn sundur, tá tað er blandað saman! Teir tosa um at venda skipanum á høvdid, men hatta er so í øllum fórum at halda demo- kratisku skipanina fyri tað turra spott. Hvat er galið við, at vit fáa okkum eina føroyska grundlég? »Ikki neydugt,« sigur Sambandfslokkurin. >Vælferðin i vanda,« sigur Javnaðarflokkurin. Er ikki neyðugt við einari grundlóg fyri eitt land, sum vil ráða sær sjálvum? Tí tað siga bæði Sambandsflokkurin og Javnaðarflokkurin, at vit skulu — ráða okkum sjálvum við einari danskari grundlóg. Hvussu kunnu vit ráða okk- um sjålvum, um vit ikki kunnu standa við lógini í hondini og siga: >Soleiðis verður landið skipað, og hetta er tað, sum grundlóg okkara sigur.<? Hvat er galið við, at vit taka ræðið á okkara egnu viðurskiftum? Hví skulu vit ikki gera tað? >Tað kostar pening,< sigur Sambands- flokkurin. >Vælferðin í vanda,« sigur Javnaðar- flokkurin aftur. Nær hevur hetta samfelag ikki kostað pening? Tað man vera langt síðan. Tað er bert ein spurn- ingur, hvat peningurin verð- ur brúktur til, tí pengar eru í landinum, bæði almennir og privatir. Hvat er vælferð? Er tað henda vælferðin, sum Javn- aðarflokkurin sipar til, har okkara gomlu sita eftir við ongum pengum at skapa sær eina tilveru fyri? Har einlig foreldur illa nokk fáa breyð á borðið? Har foreldur mugu siga starv sítt frá sær, tí sam- felagið ikki klárar at bjóða teimum eitt ansingarplåss, men samtíðis krevur væl- ferðarsamfelagið, at bæði mugu arbeiða úti fyri bara at klára at hava tak yvir høvdid, og gongur tað ikki kortini, so er bert at vóna, at tey ikki eru vigd, tí so tekur vælferðarsamfelagið ikki við! Hetta er bert partur av tí vælferðarsamfelagi. sum Javnaðarflokkurin hálovar. Hvussu ber tað til, at vit ikki kunnu skapa okkara væl- ferðarsamfelag út frá okkara egnu viðurskiftum sum ein náttúrligur partur av skipan- ini av samfelagnum við okk- ara grundlóg sum grundar- lagi? Eg dugi ikki at síggja. hvat skuldi forðað fyri hes- um, uttan vanliga andstødu- reglan, har høvudshugsanin er at vera ímóti. Og bara fyri at vera ímóti hava bæði Javnaðarflokkurin og Sam- bandsflokkurin lagt fram eina so tannleysa ætlan á ríkisrættarligu kósini. at tað kenst nærum ævintýrkent at lesa teirra ætlanir. At enda kundi eg komið við einum ynski til teir størru andstøduflokkarnar um at gerast seriðsir í fullveldis- kjakinum. Tað nyttar einki at heingja seg í tátuna um »bara tí vit hava eina ødrvisi hugsan<. Um tit hava tað, Jóannes Eidesgaard. so kom við einum itøkiligum upp- skoti um framtíðarviður- skiftini millum Føroyar og Danmark. Einum uppskoti, sum vit kunnu nýta til nakað, og ikki einum »såpublødru- uppskoti<, sum hasin fald- arin kemur við, har ætlanir tykkara bíta seg sjálvar í hal- an, bert tí alt er ein stór sjálv- mótsøgn. Tað er torført at heita á Sambandsflokkin um at vera serigsur á tjóðskapargki- num, tí fadrar at hesum flokki hava gjøgnum tíðina verið ímóti øllum tí, sum føroyskt er. Teir vóru ímóti Merkinum, føroyska máli- num í kirkju og skúlum, yv- irtøkum av målsøkjum og hava seinastu árini verið i- móti einum og hverjum kjaki viðvíkjandi Heimastýr- islógini. Nú koma teir og vilja >uppdatera< heimastýr- islógina eftir at hava hótt við nývalið aðru hvørja løtu, tå teir sótu í samgongu. Høvdu teir havt makt, sum teir hava akt, so veittraði Dannebrog framvegis á Tinghusvølli- num. Men Gud havi lov, so finnast menn, sum líta á Før- oyar, føroyskt og fólkið, sum her býr. Áki Andreasen