hósdagur 10. juni 1999síða 2

Ábyr : | Marknaðardéild: "Dagfinn Olsen menn: Postadr: Postsmoga 76, | | a úller klóri; Jonhard Hammer 4 Johannessen | Jens Kristian Vang 110 Tórshavn Dagbjørt S. Hansen Sveinur Tréndarson Alvur Haraldsen - ; Telefon: 311820 Blaðstjóri: Útgevari, uppseting og prent: Telefax. 314720 Eiríkur Lindenskov Blaðfólk: ítróttarskrivari: Sp/t Sosialurin email - Internet: www.sosialurin.fo Áki Bertholdsen, Emil L. Jacobsen Bústaður: post &sosialurin.fo Turið Kjølbro Argjavegur 26, Argir Privatisering, útlisiter- ing og sentralisering Oddagrein Utlisitering er eitt mótaorð i åvisum politiskum umhvørvum og millum åvis embætisfólk. | londunum rundanum okkum hevur verið nógv útlisitering og privatisering. | Bretlandi vórðu jarnbreytirnar privatiseraðar fyri fáum árum síðani. Tað, ið hendi hesum viðvíkjandi, var, at landsognirnar vórðu so at siga forerdar burtur. Aftaná er bretska stjórnin komin til, at ognirnar vóru groft undirmettar, tá selt var. Í Svøriki hevur man onkustaðni útlisiterað rakstur av ellisheimum, og hevur úrslitið av hesum ikki bara verið gott. Domir eru um, at roktin hevur liðið undir ókvalificeraðum starvs- fólkum eitt nú skúlanæmingum o.Ss.fr. Her á okkara leiður vilja menn eftir ollum at doma ikki standa aftan fyri grannarnar á hesum økinum. Kunningardiskurin skuldi, hó- ast hann riggaði væl, knappliga ikki vera á almennum hondum longur. Urslitið er, sum vit nevndu í blaðnum fyri stuttum, at ferðafólk koma til tóman kunningardisk vesturi á flog- vellinum og fáa sostatt bert kunning um hvussu illa foroysk ferðavinna og samferðsla tykist vera skipað. Hver hevur ábyrgd av hesi skomm er ilt at vita. Tað varð væl og virðiliga ávarað móti hesum frammanundan, men tær pínufullu royndirnar skulu eftir ollum at doma gerast av teimum, ið nú ráða fyri borgum. Utlisitering ber í summum forum til í stórum londum, tí marknaðurin hevur tann neyðuga førleika, til at reka onkrar landsuppgávur. | einum lítlum samfelagi sum Føroyum er straks verri. Teir stórdriftsfyrimunir, ið man hevur í oðrum londum, hevur foroyska vinn- ulívið vanliga ikki. Landið situr í nógvum forum á forleikanum og neyðugu ressoursunum til at reka hesar uppgåvur. Førleikin innan før- oyska ferðavinnu er fyri ein stóran mun bygd- ur upp og mentur undir tí almenna sum høv- uðskraft í samstarvi við tað privata, og tí er ilt at síggja, hví menn fara at eksperimentara við útlisitering í hesum sambandi. Kanska átti landið at nýtt meira kreftir uppá at desentralisera miðfyristingina, heldur enn at royna at skava burtur av kantunum av tí almenna sektorinum við útlisitering ella priv- atisering. Onkur funktión undir eitt nú Log- mansskrivstovuni, Vinnumálastýrinum, Figgj- armálastýrinum ella onkrum oðrum stýri kundi verið logd út til aðrar, tí hesar funktiónir hava hóast alt ikki ligið serliga leingi í miðfyrisiting- ini. Hettar kundi kanska verið við til at ment eina proffesionella konsulentvinnnu í Føroy- um á økjum, har landið ikki er sjálvsagt til at reka uppgåvurnar. Slík oki kundu verið marknaðarráðgeving, organisatiónsmenning/ rationalisering og búskaparligar projektút- rokningar. Utbjóðingarmannagongdir sær eis- ini út til at vera ein trupulleiki, ið eksternar kreftir kundu hjálpt við. Onkur amerikanari hevur sagt, at um okkurt ikki er brotið, so skal ein ikki gera tað aftur. Tað kann ikki vera rætt at taka ting sum rigga og so broyta tey av ideologiskum orsøkum, meðan tað er nógv annað sum ikki riggar og bert sleppur at standa við og versna Sosialurin Viðmerking: Vælferðarsamfelagið í 21. øld: Kostur og heilsa Sigrid Dalsgaard skrivar um kost- og heilsupolitikk í sambandi við summarstevnuna hjá Javnaðarflokkinum í vikuskiftinum Griski søguskrivarin Hero- dot, sum livdi 400 år f. kr. sigur frå, at teir gomlu grikkarnir vóru sannførdir um, at allar sjåkur stavadu frå matinum. Læknarnir råddu fólki frå at nýta heil- ivág fyrstu sjúkudagarnar fyri ikki at órógva lekjandi evnini, sum vóru í kroppi- num. Kanska var hetta nak- að yvirdrivið, men at rættur kostur hevur havt og hevur stóran týdning fyri heilsuna er einki at ivast í. Orðini >tú ert tað, tú etur<, sum stava frá tí tíðini, verða í dag nýtt í sambandi við upplýsandi tiltøk um kost og heilsu í okkara grannalondum Nú vit eru við teir gomlu grikkarnar, eiga vit ikki at gloyma mannin, sum verður kallaður pápin at nútímans læknavísund. Maðurin er gríski læknin Hippokratis, sum livdi um somu tíð sum Herodot. Hann sigur, at matur kann brúkast sum heilivágur ímóti sjúkum. Sum dómi nevnir hann, at livur lekjur nåttarblindni. At tad eru evni f matinum, sum åvikavist kunnu lekja og framkalla sjúkur, hava vis- undafóllk fyri langari tíð síðani funnið fram til. og henda gransking heldur fram. Nevnast kunnu m. a. eingilsk sjúka, skyrbjog, beri beri og náttarblindni. Eisini hjá okkum hava fólk vitað, at matur kundu fyri- byrgja. Longu í seinru helvt av 16. øld hevur livralysi verið brúkt sum heilivágur ímóti eingilskari sjúku. Læknavísindin tekur í dag kostproblematikkin í stórri álvara, enn gjørt varð fyri árum síðani. Í dag verður sjálvan tosað um trotsjúkur, heldur um vælferðarsjúkur, men framvegis hevur kost- urin fyri ein part skuld í sjúkunum. Tað, sum kann órógva er, at summar trot- sjúkur aftur eru at síggja á okkara leiðum, hesar sjúkur, sum høvdu fingið navnið armóðssjúkur. Eitt framkomið og væl- virkandi heilsuverk, veitir teimum, sum hava tað fyri neyðini, bestu viðgerð, eig- ur at vera ein sjålvfyrlgja í einum vælferðarsamfelag. I mínum hugaheimi er fyri- byrgjandi heilsuviðgerð eis- ini upplýsing um rættan kost í sambandi við góða heilsu. Eitt vælvirkandi nú- tímans heilsuverk eigur at hava tilboð um kostrådgev- ing. Mær vitandi eru tveir kostráðgevarar fyri alt land- ið, og at hetta er alt ov lítið, tað kann ein og hver siga sær. Her verða ikki stundir til annað enn at ráðgeva, tá tú ert vorðin sjúkur. Tá heilsumidstødir verða bygd- ar runt um í landinum, eigur tað at vera ein sjálvfylgja, at eisini ein útbúgvin kost- ráðgevi verður knýttur at staðnum. Eisini innan skúlagátt eig- ur nógv at verða gjørt fyri at kunna tey ungu um fylgj- urnar av ikki at vanda sæt um, hvat tey eta. Skal talan verður um at broyta hug- bnurð viðvíkjandi kosti, so má byrjast við teimum smáu. Fólkaskúlalógin leggur upp til, at heimkunn- leiki skal standa næmingu- num í boði í framhalds- deildini, og verða kravd lær- ugrein í fimm ella fleiri skúlaár í 1. - 7. flokki. Alt gott um tað, men ymiskt er, hvussu skúlarnir prioritera, og strammari fíggjarkarmar skúlin fær at arbeiða undir, stórri er vandin fyri, at hetta kemur at raka akkurát hesa lærugrein. Norra var fyrsta norður- land, sum kom til ta niður- stóðu, at tað almenna eigur at taka sín part av ábyrgdini av landsins kostpolitikki. Í Ein hjartans tokk Tað er eitt stórt og krevjandi arbeiði, ið fer fram innan okkara heilsuverk. Tað eru fleiri, sum eru sera takksom fyri ta hjálp, ið læknar, sjúkrasystrar, sál- arfrødingar og sálarlæknar gera fyri tey, sum hava brik fyri sálarligari hjálp av og á. Tey, sum hava tílíka hjálp fyri neyðini, skulu ikki himprast við at søkja sær hana, ti hon finst. Og teim- um, sum veita okkum hana, vil eg senda mina hjartans tøkk. Tit eru sera dugnalig og tolin. Tit gera eitt megnarar- beidi, id ikki kann metast i pengum. Hetta er ein heilsan ti tykkum øll. Vinarliga Olaf Ludvig 1976 samtykti stórtingið í Noreg leiðreglur fyri einum norskum kostpolitikki. Í Danmark legði Tove Lind- bo Larsen, sum umboð fyri Javnaðarflokkin, uppskot fram í danska fólkatingi- num um, at tingið við lóg- gávu átti at gera leiðreglur fyri kostpolitikk. Utgangsstødid var stóri títtleikin av sjúkum, sum høvdu samband við kost, t. d. hjarta-æðrasjúkur, krabb- asjúkur o. s. fr. Samstundis skuldi hetta verða ein partur av einum vittfevnandi ar beidssetningi um fyribyrg- ing. Uppskotid var aftan å drúga vviðgerð samtykt ein- aferð í eindanum av áttati- talinum. Danski kostpoli- tikkurin hevur sum yvir orðnað mál a. at eggja fólki til at velja kost, sum uppfyllir krøvini til sunnan, heilsu- fremjandi og sjúkufyri- byrgjandi mat og b. at verja fólkið móti heilsuvandum sum kunnu stava frá matvørum. Eisini kann nevnast, at Nor- disk Rád hevur eina >Em- bedsmandskommité for levnedsmiddelsspørgsmål« Fyri fleiri árum síðani tóku fleiri feløg seg saman og heittu á Føroya Løgting um at fáa eitt orðaskifti í lag um støðuna her, tá tað snýr seg um kost og heilsu Her var m. a. hugsað um matarhald á stovnum, kant- inum 0. Ø., har fólk hava sína dagligu gongd. Somu- leiðis varð hugsað um at seta í verk ymiskt upplýs- andi arbeiði og at kanna støðuna viðvíkjandi kosti- num hjá teimum eldru, o s. fr. Har var eingin áhugi, í hvussu so er hoyrdist einki aftur. Heilsufrødiliga Starvs stovan hevur eina matvøru deild. Á hesi deils arbeiða mær fortalt tvey fólk. Ar beiðið hjá teimum er at hava eftirlitið við vørum, su koma til alndid og vørum, sum verða framleiddar her Her er ikki talan um kvali- tetskanning. Talan er um at kanna, at vøran lýkur heils- ufrødiligu treytirnar fyri at kunna seljast her. Tað verður meira og meira vanligt at hoyra um frammandagjørdan = mat, sum kemur å marknadin Aktuelt i løtuni er genmodi fiseradur matur og hormon vidgjørt kjøt. Vit vita ikkil um hesin matur hevur heilsuskaðiligt árin, sum frá líður. Hvørja støðu føroyski brúkarin hevur til henda mat, er í hesum sambandi lítið áhugavert, tí hann hex ur smáar møguleikar at velja. Eingi krøv verða sett til innflytarar, at hesar verur skulu hava frámerki. Meira áhugavert er at vita, hvat føroysku politikarar ætla sær at gera við hetta. Eitt skulu vit vera greið yvir; tað steðgar ikki við hormonvið- gjørdum kjøti, og hvussu kann brúkarin kenna seg tryggan, at hann hevur nak- að val, tá einki er, sum sigur, at maturin skal hava eitt frá- merki. Sama er við útílat- ingarevnum. Landsstýrið kann gera av, at danski pos itivlistin verður nýttur, men hevur ikki gjørt tað, og tí er einki eftirlit við, hvat verður koyrt í vøruna. I matvørulégini $ 40 stendur, at >Landsstýrið kann seta eit matvøruråd, ið er ráðgevandi hjá Lands- stýrinum innan matvøruum- ráðið í síni heild«. Í donsku umsetingini eitur tað »levn- edsmiddelrád<. Hetta ráðið er ongantíð vorðið veru- leiki. Ein almennan kostpoli- tikk, og eitt matvøruråd at taka sær av hesum, er ein nátúrligur partur av heilsu- politikkinum. Sigrid Dalsgaard Pol Øregaard er formadur i Føroya Handverkarafelag Í blaðnum i gjár kom ein villa fyri í yvirskriftini í greini um Handverkarafelagið. Tað er Pól Øregaard, sum varð valdur til formann í Føroya Handverkarafelag. Felagið hevði aðalfund í Fuglafirði leygardagin, og vóru hinir nevndarlimirnir: Suni Simonsen úr Vestmanna, sum er næstfor- maður og Henry Olsen í Rituvík, sum er nevndar- limur. Vit biða orsaka mistakið blaðstj.