hósdagur 22. juli 1999síða 19

a á LL á á ; á NR. 137 - 22. JULI 1999 tíðindablaðið 19 Storan tydning at geva náttúru og umhvørvi ans — Við skilagóðum atgerðum ber vanliga til at menna samfelagið og samstundis tryggja, at neyðugu atlitini verða sýnd náttúru og umhvórvi. Á henda hátt ber til at varðveita stórbæru føroysku náttúruna. segði Eyðun Elttør í róðu, hann helt á Sandoyarstevnuni í Skálavík seinasta vikuskiftið Góðu áhoyrarar, Fyrst fari eg at takka fyrireikar- unum fyri at hava boðið mær suður higar til oyggjastevnu tykkara. Tað var her í oynni, at fyrsti fólkafundurin varð hildin fyri meira enn hundrað árum síðani og tað er hugaligt, at ungmannafelagið í bygdini, Keldan, tekur táttin uppaftur ídag. Eisini havi eg verið so heppin at siglt saman við fleiri skálvíkingum og monnum aðrastaðni úr oynni. Bygdamaður tykkara, skaldið Heðin Brú, letur søguna Fjallaskuggan enda við, at børnini spyrja påpan: "Nær verður summar ?" Og pápin svarar: "Tá ið fjallaskuggin undir Heiðafjalli er uppi, tå eingin svartur flóki bolir undir fjallinum longur". Síðani leggur rithøvundurin afturat: So fóru vit heim at bíða eftir summri Eri ikki staðkendur her um leiðir og veit tí heldur ikki, hvussu langt tað líður á árið. áðrenn skuggin aftur sæst undir Heiðafjalli. Hugsa vit um samtelagslig viðurskifti. mugu Vit tó ásanna. at summarið er stutt, tí sjáldan eru vidurskiftini soleiðis, at tað ikki eru skýggj á luftini og skuggar undir fjøllunum. Fyri fáum árum síðani var okkara samfelag í svárari búskaparkreppu. Sólin stóð lágt og skuggarnir vóru langir. Vantandi fiskiskapur, arbeiðs- loysi og beinhørd krøv um afturgjalding av gamlari skuld gjørdi tað óliviligt hjá mongum. Serliga hart raktar vóru bygdir og oyggjar, ið eru tætt knýttar at okkara høvudsvinnu. Størsta samfelagsliga vanlagnan var kortini fråflytingin, ið fleiri familjur, ja kanska heilar bygdir, enn kenna svidan av. Sandoyggin var hart rakt. tí í tíðarskeiðnum frá 1990 til 1998 minkaði fólkatalið í oynni við 16,5%, meðan minkingin í Føroyum sum heild var umleið 5,6%. Tað búðu 1658 fólk í Sandoynni í 1990, meðan talið í 1997 var komið niður á 1349 Í søguni fóru faðir og børn heim at bíða eftir summrinum. Søgan speglar soleiðis eina tíð, tá stundir vóru at bíða - og kann vera ein áminning um, at tilveran líkist árstíðunum: tað eru myrkari og ljósari tíðir. Vit høvdu ikki stundir og ráð at bíða eftir, at kreppan loysti seg sjálv, men tóku ógvuslig tøk fyri at menna samfelagið aftur. Um tað eru tiltókini ella skaparans signing við øktum fiskiskapi ella ein blanding av hesum, ið førdu okkum aftur á kós, kunnu vit kjakast um. Asannast má kortini, at búskaparliga gongur betri, bæði hjá tí einstaka, virkjum og samfelag. Eisini her í oynni er meira virksemi og sambært fjølmiðlunum eru urslitini ikki av leið. Fólkatalið í Føroyum er aftur farið at vaksa, men enn eru tað serliga miðstaðargkið og — Ein kæra um vatnorkuúthvgg- ing í Eysturoy ella laksaaling á vøtnum í Suðuroy kann virka forðandi fyri felagið, ið skal undir verkætlanina. Hinvegin eru slíkar kærur vid til at økja almennu tilvitanina um virk- semið, sum farið verður undir, segði Eyðun Elttør høvudsstadurin, ið draga fólk til sín. Tó kvinkar rætta vegin í Sandoynni eisini, tí 31. mars í ár búðu 1400 fólk aftur í oynni. Heldur búskaparliga framgongdin á, verður fólkatalið í oynni helst at vaksa uppaftur meira. Vónandi kunnu betraðu ferdamøguleikarnir, sum nýggja Sandoyarferjan fer at geva, eisini gera tað hugaligari hjá ungfólki at búsetast í oynni. Brúka vit myndina frá søguni hjá Heðini Brú, kunnu vit siga, at búskaparliga stendur sólin høgt — og skuggarnir eru fáir, sjálvt um onkur svartur flóki enn bolir undir fjøllunum. Fari at lata onnur hugsa um prís- og lønarvøkstur við versnandi kappingarføri sum avleiding, meðan eg hugsi um ein flóka, ið hevur við ein part av mínum målsøki - umhvørvismålini - at gera. Síðani fyrru helvt av áttatiáru- num er nógv gjørt fyri at betra um reinhaldið av okkara bygd- um og býum. Vit hava fingið eina vælvirkandi innsavning av burturkasti við tilknýti til brennistødir og tyrvingarplåss, og bæði fjøra og hagi eru sum heild ruddiligari nú enn fyri 10 — 15 árum síðani. Í kjalarvørr- inum á búskaparligu framgongd- ini økist burturkastið almikið, og nú megna okkara brennistødir ikki at arbeiða undan. Burtur- kastið verður tíbetur savnað, soleiðis at tað ikki skemmar náttúruna. Umboð fyri okkara brennistødir eru nú farin undir at kanna, hvørjir møguleikar eru fyri t.d. at endurvinna partar av burturkastinum. Eingin skipað innsavning er av burturkasti frá skipum, og tað hendir, at slíkt verður tveitt fyri borð. Nøgdirnar av burturkasti frå skipum eru vaksandi, og spell er. um havið verður brúkt sum køstur. Vit eiga eisini at stríðast móti dálking frá stóru idnadarøkju- num á meginlandinum". Sjålv- andi skulu vit gera vart við hesa dálkingina, tí m.a. kyksilvur- og PCB-kanningarnar av grinda- hvali hava víst, at ídnaðardálk- ingin ávirkar okkum almikið. Grindahvalurin, ein partur av okkara náttúrutilfeingi, sum vit í øldir hava lívbjargað okkum við er kanska ikki hóskandi sun mannafødi longur. Dálkingin av havinum er sama! við luftdálkingini og vakstrur húsárininum dómi um, at dálk- ingin er global, og at verulig umhvorvisverja bara kann eeras við skilagóðum altjóða sam starvi Við ætlanunum um Føroyar sum fullveldi er tað sjálvsagt. at vit verða uttanríkispolitiskt meira virkin. Fyri umhvorvismálini merkir hetta, at vit føroyingar sjålvir eiga at gera okkara sjónarmið og áhugamál galdandi í altjóða samstarvi um umhvørvismål. Serliga, tå talan er um mål, ið hava tydning fyri okkara livi- umstødur. Har sum vit menniskju virka og liva, har gera vit inntriv i náttúruna so ella so. Kortini eigur tað at bera til at liva í sam- ljóði við náttúruna og við virð- ing fyri tilfeinginum, sum okk- ara ættarlið hevur fingið at um- sita. Vit kunnu vera ósamd um neyvaru lutirnar í einum um- hvørvis- og tilfeingispolitikki, t.d. um hvar markið fyri einum livfrødiliga ráðiligum veiðitrýst liggur, ella nær ein åvis verk- ætlan er somikið skemmandi fyri náttúruna, at hon átti at verið steðgað. Her ræður, sum í so mongum av livsins viður- skiftum, um at finna eina javn- våg. Tad, sum eftir minum tykki hevur alstóran tydning, er, at tað í samfelag okkara eru einstakl- ingar, myndugleikar og feløg, ið geva umhvørvinum og náttúruni ans. Somuleiðis hevur tað týdn ing, at skaptir eru fólkaræðislig:: møguleikar fyri at seta spurna- rtekin við ymiskar verkætlanir Ein kæra um vatnorkuútbygg ing í Eysturoy ella laksaaling á vøtnum í Suðuroy kann virka forðandi fyri felagið, ið skal undir verkætlanina. Hinvegin eru slíkar kærur við til at økja almennu tilvitanina um virk- semið, sum farið verður undir. Stundum føra slíkar kærur eisi til, at verkætlanirnar verða gjøgnumførdar við stórri var- semi. Við skilagóðum atgerdu: ber vanliga til at menna sam- felagið og samstundis tryggja. neyðugu atlitini verða sýnd ná túru og umhvørvi. A henda hátt ber til at varðveita stórbæru føroysku náttúruna. Okkara fjøll, áir og vøtn, firðir og sund, byir og bygdir eru sannir gimsteinar, sum vit eiga at røkja og fara væl um. Húsast vit skilagott og fara væl um okkara tilfeingi, kunnu vit skapa okkum trivna og lívskor fyri okkum og okkara eftirkomarar Við slíkum hugburði kunnu vit líta frameftir. Fyrst í hesi øldini stóð ein ungur maður norðuri á landi, í Fogrulíð. norðoyggjarnar aftan fyri, kagar inn í Eysturoynna, hyggur so langt suður, sum eyga røkkur, og hugsar um "Tú al- fagra land ”. møguliga han hevur hug "Hvussu skal eg taka ímóti hesi nýggju øld" Vit spyrja c . hvussu við okkum, nú vit fara inn í ár 2000?. Ar 2000 trupulleiki verð ur havdur á munni, og fremm- andafólk banka á dyr okkar fyri at vera við í einari møguligari komandi oljuvinnu. Lat okkum taka við tí avbjóð ing. sum kemur, eins og hann, Simun av Skarði. gjørdi, tá hani segði: Eg nigi ti niður i bøn til tin, Gud: Hin heilagi fridur mær falli i lut! Lat sål mina tvåa sær i tini dyrd! So torir hon våga . av Gudi væl skird — at bera tað merkið. sum eyðkennir verkið, ið varðveitir Føroyar, mitt land' So skal tað hepnast. Takk fyri. Eyðun Elttør, landsstýrismaður