fríggjadagur 14. januar 2005síða 2

2 Nr. 9 - 14. januar 2005 – Trupulleikarnir hjá Suðuroynni eru í tveimum. Í fyrstu atløgu er talan um tað bráðkomna arbeiðs- loysið. Men í øðrum lagi verður eisini neyðugt at gera eina ætlan fyri, hvussu tað ber til at skapa ein fjøltáttaðan arbeiðs- marknað í Suðuroy, tí í framtíðini verður tað ikki tað vanliga fiskaarbeiðið, sum verður tann berandi vinnan ØKISMENNING Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo – Nú er støðan í Suður- oynni so vánalig, at tað verður neyðugt við eini politiskari bjargingarætlan. Tað heldur Gestur Ho- vgaard, samfelagsfrøðing- ur. Gestur er sjálvur suður- oyingur og í sínum gransk- ingararbeiði hevur hann fingist ikki sørt við økis- menning. Men hann heldur ikki, at ein politisk bjargingarætlan einsamøll, er nóg mikið. – Tað verður eisini neyð- ugt at suðuroyingar vísa sama vilja til at fáa oynna á føtur aftur, sum teir vístu fyri 8-10 árum síðani, táið kreppan var seinast og tá ið teir settu fleiri virki á stovn – Men tað er sum at eg hesuferð sakni tann øgiliga vilja til at reisa seg aftur, sum suðuroyingar vístu í seinastu kreppuni, tá ið fleiri virki vórðu sett á stovn. Trupulleikin býtast í tvey Gestur Hovgaard heldur, at trupulleikin hjá Suðuroynni eiga at verða býttur sundur í tvey. – Eitt eru teir trupulleik- arnir, sum nú hesi seinastu árini hava stungið seg upp við einum stórum arbeiðs- loysi. – Ein annar trupulleiki eru teir langtíðartrupulleik- arnar, sum Suðuroyggin hevur. Hann sigur, at hetta eru ikki trupulleikar, sum hava stungið seg upp hesi sein- astu árini. – Hetta eru trupulleikar, sum byrjaðu longu í fimti- árunum. Síðani í fimtiárun- um er fólkatalið í Suðuroy alsamt minkað, samstundis sum tað er alsamt vaksið í flest øllum øðrum økjum í landinum. – Samstundis er aldurs- býtið í Suðuroy blivið alsamt skeivari og skeivari við tað at tey ungu flyta av oynni, tí tey fáa ikki ar- beiðið í Suðuroynni, serliga ikki tey, sum hava eina út- búgving. Samfelagsfrøðingurin sigur, at sostatt kann av- bjóðingin, bæði hjá lands- ins myndugleikum, og hjá suðuroyingum, býtast í tvey. – Í fyrstu atløgu verður neyðugt at loysa teir bráð- komnu trupulleikarnar við arbeiðsloysinum. – Men framtíðin hjá Suð- uroynni er als ikki tryggjað fyri tað, tí tað verður eisini neyðugt at loysa langtíðar- trupulleikarnar við fráflyt- ingini, tí annars heldur fólkatalið á at minka og so er ongin framtíð. Spurningurin er so, hvussu tað ber til at skapa arbeiðið í Suðuroynni her og nú. – Sjalvsagt er tað neyð- ugt at lata tey arbeiðspláss- ini uppaftur, sum nú eru afturlatin. Ì hesum sambandi heldur hann, at tað eisini er neyð- ugt at viðgera møguleik- arnar fyri at fáa í lag beinleiðis flutningssam- band ímillum Suðuroynna og Skotlands og betri sam- band innanlands. – Suðuroyingar høvdu sera góðar royndir av tí beinleiðis sambandinum sum var ímillum Suður- oynna og Skotland, til Teist- in varð seldur fyri nøkrum árum síðani. Tí er tað av- gjørt vert at taka spurningin uppaftur, hvørja ávirkan eitt slíkt samband kundi fingið á menningina av Suðuroynni. Men hann heldur eisini, at tað er neyðugt at bera so í bandi, at tað ikki skal kosta meiri at hava vinnu í Suðuroy enn tað ger aðra- staðni í landinum. – Tað er ongin ivi um, at flutningsmøguleikarnir bæði innanlands og til út- heimin eru ein trupulleiki fyri vinnuna í Suðuroyna. Samansjóða oynna Men Gestur Hovgaard hel- dur eisini, at skal Suður- oyggin mennast aftur, verð- ur neyðugt at viðgerða trupulleikarnar djúpari enn so. Hann heldur, at tað eru grundleggjandi viðurskifti í Suðuroy, sum eru ein forð- ing fyri menning. – Trupulleikarnir hjá Suðuroynni hava eisini samband við, hvussu oygg- in er skipað. Hann nevnir kommunu- viðurskiftini, sum eitt dømi. Í hansara hugaheimi er ongin ivi um, at tað verður neyðugt at leggja alla oynna í eina kommunu fyri at øll oyggin kann standa saman og draga somu línu. Somuleiðis er hann samdur við nýggja spari- kassastjóranum í Suðuroy, um, at tað er neyðugt at hava eitt vinnuráð fyri alla Suðuroynna og ikki sum nú, har eitt vinnuráð er fyri Suðuroyar syðru helvt, sum bara hugsar um syðru helvt, ímeðan tey longri norðuri á oyggj hugsa mest um tað, sum tænir norðaru helvt best. – Eg haldi, at tað er ein sera stórur vansi hjá suður- oyingum, at teir ikki standa saman og draga somu línu mótvegis myndugleikunum í Havn, tí so óluksáliga stór er oyggin altso ikki, at frástøðan kann brúkast sum argument fyri nøkrum sum helst. Hann vísur eisini á tann týdningin, sum Suðuroyar Sparikassi hevur fyri vinnuligu menningina í oynni. – Eftir kreppuna í níti- árunum hevði Suðuroyar Sparikassi sjálvandi stóran týdning í royndunum at menna oynna aftur. Men Gestur Hovgaard heldur kortini, at enn er Suðuroyar Sparikassi kanska nakað lítil. Og hann heldur eisini, at tað er ein bági fyri Suður- oynna, at teir ikki standa saman um Suðuroyar Sparikassa í sama mun, sum norðoyingar standa saman um Norðoya Spari- kassa. Hann hevur varhugan av, at hóast talan er um ein sparikassa fyri alla Suðuroy og sum hevur stóran týdn- ing fyri menningina av lokala vinnulívinum, hevur hann ikki heilt tað somu sterku støðuna ímillum fólkið í allari oynni, sum Norðoya Sparikassi hevur í øllum Norðoyggjum. – Ein lokalur peninga- stovnur tryggjar, at teir lokalu pengarnir í Norð- oyggjum eisini verða brúkt- ir til lokalar íløgur. Gestur Hovgaard heldur, at hevði suðuroyingar stað- ið líka sterkt saman um teirra sparikassa, sum norð- oyingar standa saman um sín sparikassa, hevði Suð- uroyggin staðið munandi sterkari. – Tí er tað neyðugt, at suðuroyingar í enn størri mun uppfata Suðuroyar Sparikassa sum ein spari- kassa fyri allar suðuroying- ar og ikki bara ein spari- kassi hjá vágbingum, sigur Gestur Hovgaard. – Sjálvsagt hava hinir peningastovnarnir eisini týdning. Men ein lokalur pengatangi tekur heilt onn- ur atlit til lokala vinnulívið og tí hevði ein sterkari sparikassi í Suðuroy gjørt oynna munandi sterkara. Samfelagsfrøðingurin ivast ikki í, at ein stór orsøk til at norðuroyingar megn- aðu at endurreisa vinnulív- ið so skjótt eftir kreppuna í nítiárunum, var júst tann, at teir høvdu ein so sterkan, lokalan peningastovn, sum gav vinnulívinum heilt aðr- ar møguleikar. Tað skal meiri til Hóast Gestur Hovgaard heldur, at tað er neyðugt at fáa arbeiði aftur á flaka- virkjunum fyri at loysa tann bráðkomna trupulleikan, er hann kortini sannførdur um, at tað verður ikki tað vanliga fiskaarbeiðið, sum verður tann berandi vinnan í framtíðini og tí skal eisini annað og meiri til. – Tað verða aðrar vinnur, sum koma at troka flaka- vinnuna av. Samstundis er tað prógvað við sjeytumma seymi, at ungdómurin hev- ur ikki hug at arbeiða á flakavirkið. – Kortini skerst ikki burt- ur, at vit koma altíð at hava eina fiskivinnu og nøkur flakavirki og tað var ikki annað enn rímiligt, at suðuroyingar fingu sín part av tí. – Men ungdómurin fær sær nógvar ymsar útbúgv- ingar og nógv ymisk arbeiði. Tí verður tað eisini neyðugt, at arbeiðstilboðini í Suðuroy eru passaliga fjøltáttað, so at ungdómurin hevur nakað at koma aftur til oynna til. – Og tað verður tann stóra avbjóðingin í framtíð- ini at finna útav, hvussu arbeiðsmarknaðurin í Suð- uroy kann gerast so fjøltátt- aður at tað eru líkindi hjá teimum ungu at koma aftur. Hann heldur, at hetta er ein uppgáva, sum tað al- menna eigur at vera við til at loysa. – Ein máti heldur hann er at leggja almennar stovnar kring landið. Tað hava vit royndir av aðrastaðni. Eitt nú er fiskivinnudirektoratið í Noregi ikki í Oslo, men í Bergen. Hann heldur ikki, at slík spjaðing ger umsitingina dýrari. – Tað er ikki rætt at alt er so bíligt, bara tað verður lagt saman í stórar eindir. hann sigur, at Norðanfyri er hetta ikki tann stóri trupulleikin tí um eitt ár er 85% av Føroya Fólki sam- anbundið á meginlandin- um, har tað sum onki ber til at búgva í Klaksvík og arbeiða í Havn. – Men tann møguleikan hava suðuroyingar fram- vegis ikki og tí eiga politik- arar at tora at flyta almenn arbeiðspláss til Suðuroyar. – Men skal tað eydnast, verður eisini neyðugt at samansjóða oynna í eina eind og at leggja eina fram- tíðarætlan fyri alla oynna og tí vit mugu eisini koma burturfrá hugburðinum um, at Suðuroy er býttsundur í eina syðru- og eina norðaru helvt. Í hesum sambandi hevur verið ætlanin at leggja mið- námsskúlan og heilsuskúl- an í Hovi og at byggja røkt- arheim í Vági. – Fyri so vítt dugi eg ikki at síggja nakran mun á, hvar í Suðuroynni ein mið- námsskúli verður bygdur. – Bara hann verður bygdur! – Men at lagt ein skúla- depil, kanska ein ítróttar- depil við og kanska eisini ein oyggjarumsiting á ein- um staði mitt í oynni, kundi eisini í longdini verið við til samansjóða oynna í eina eind. Onkur hevur ført fram, at tað er skeivt at leggja slíkt á einum oydnum staði. – Tað kann væl vera, men høvdu suðuroyingar blivið samdir um prinsippið í hes- um, er hitt ein spurningur um teknikk. Annars vísir tað seg nógvastaðni, at verða slíkir stovnar og aðrir hentleikar bygdir á einum stað, fer eisini búseting at taka seg upp har rundanum, sigur Gestur Hovgaard. At lata flakavirkini uppaftur loysir ikki trupulleikarnar hjá Suðuroynni Tað eru grundleggjandi viðurskifti í Suðuroy, sum eru ein forðing fyri menning. Trupulleikin hjá Suðuroynni hevur eisini samband við, hvussu oyggin er skipað og tað er ongin ivi um, at tað verður neyðugt at leggja oynna í eina kommunu fyri at øll oyggin kann standa saman og draga somu línu, heldur Gestur Hovgaard, samfelagsfrøðingur