leygardagur 28. august 1999síða 17

NR. 162 - 28. AUGUST 1999 til ad selvstændig vej at skaffe de pekuniære (øko- nomiske) midler frem, uden hvilke al fremgang er umulig eller i hvert fald illusorisk”. Tað sentrala í tilboði- num var sostatt ein semja um, at løgtingid skuldi fáa møguleika at krevja inn skattir. Hetta var sjålvandi ein herskin biti hjå teim- um múgvandi at slúka, tí næstan ongir skattir vórðu goldnir tá á døgum. Men samfelagsliga av- leiðingin heyði sjálvandi verðið tann, at løgtingid vildi ment seg frá einum viðmælandi og lítisigandi tjakforum til eitt búskapar- ligt og politiskt sentrum í samfelagnum. Og tað vildi verði avger- andi treytin fyri, at Før- oyar kundu investera seg burturúr slupptíðini, með- an tíð var, og veruligur politikkur kundi verði førdur í eini tíð, tá tað var so harðliga tiltrongt. Tilboðið gjørdist høv- uðstema i fólkatingsvali- num í 1906, og í einum primitivum valstríði vann Oliver Effersøe á Jóannesi Patursyni. Sum kunnugt var tað sami Effersøe, sum seinni á danatingi prokla- meraði: "Vi færinger føler os fuldstændig som danske". Og í 1909 fekk Effersøe fólkatingið at samtykkja, at hóast ein meiriluti í løgtinginum var fyri broytingum í ríkis- felagsskapinum, so skuldi tað ikki kunna setast í verk! Jú føroyskur politikkur kom sanniliga inn í eitt nytt spor og tað einasta sum ikki mátti henda hendi: Tá møguleikin fyri eini nýskipan av viðurskiftu- num við Danmark stóð okkum í boði, endaði tað konstruktiva politiska samstarvið við Danmark í eini lemjandi innanhýsis ósemju í Føroyum. Og tað var hetta sum var beinleiðis orsøkin til, at útviklingurin steðgaði á einum móti, har vit við einum slitnum beini, um- boðandi eina framleiðslu- tøkni, sum bretar høvdu vrakað, stóðu í teirri nýggju tíðini - og við hinum beininum stóðu í leivdunum av gamla bónd- asamfelagnum. Og har blivu vit standandi! Um hetta segði Jørgen Frantz Jacobsen í 1927: ”Systemet gør Færingerne i eet og alt afhængige af, hvad den danske Stat til enhver Tid er villig til at yde, og er saaledes kun anvendelig mellem sær- deles gode Venner”. 1906 valið kostaði dýrt og avleiðingarnar gjørdust ein sonn menningarleys oyðimarkargongd fram til annan veraldarbardaga. Hóast svárar tíðir vunnu vit tjóðskaparliga ment- unnarstríðið, men búskap- arliga goldu vit ein sera høgan pris, sum toppaði í djúpu depressiónini í 1930' unum. Tað ið gav slupptíðini endaliga mønustingin var ein so tragisk hending sum seinni veraldarbardagi, men tá vóru lunnar lagdir undir nýggjar menningar- møguleikar. Rembingarnar i 1990'unum Men nu skulu vit vara okkum. Lætt er afturlit- andi at vera klókur og síggja klárt í søgunar upp- klárandi ljósi. Nú eru tað vit sum standa her, her á sama staði sum háskúlamenninir reistu sín varða. Nú er tað okkum umstødurnar rópa eftir! Nú eru tað vit, sum skulu reisa varðar. Hvussu hava okkara 1990 ár ikki verið? Um byltingarnar vóru stórar um aldarskiftið, so eru tær enn stórri nú. * Eftir einans 6 til 8 árum hava vit upplivað onki minni enn eina kollsigling av 80'ara samfelagnum. * Eina útskúgving av so mongum av okkara lands- monnum, sum vit ongan- tíð fyrr hava sæð. * Eina avdúking av heim- astýrislógini sum inkomp- otenta. tíðindablaðið * Vit hava uppliva eina avmonopolisering av før- oyska samfelagnum, sum fyri fáaum árðum síðani var óhugsandi. * Eina ósensureraða infor- matiónsflóðaldu yvir kunningartøknina og fylg- isveinarnar, sum hevur umskapt tann fyrr so stéra og fjara heim, til eina globala bygd i høvdum okkara. Tað er trupult at meta um, hvussu alt hetta er í ferð við at broyta okkum og okkara samfelag. Vit standa mitt í øllum og hava ikki søgunar upp- klárandi ljós at síggja og sannkenna við. Men júst sum tey gomlu stóðu við møguleikunum í 1906 og 1946, standa vit í dag í eini umfatandi broyt- ingartíð, sum ber so nógv- ar møguleikar í sær. Tann týdningarmesti møguleikin er enn eina- ferð og einaferð með alla at fáa loyst okkum úr núverandi sambandi við Danmark og harvið latið upp fyri heiminum uttan um okkum. Møguleika- num at staðfesta og menna okkara tilverurætt í ti nýggja globaliseraða heiminum, at navigera við dugnaskapi og ikki eftir bestu studulsmøguleiku- num. Men ivin millum føroy- ingar hevur altid verid stórur. Hvussu skulu vit megna at standa á egnum beinum? Hvussu skulu vit megna at skapa eitt før- oyskt fullveldi? Hvussu skulu vit klára okkum uttan danska vernd og stuðul? Allur spurningurin um Føroyar sum sjålvstødug tjóð er umgyrdur av einum umfatandi og djúpum iva. Men hvørjun botnar hesin ivi í veruleikanum í? Man hann ikki í roynd og veru botna í okkara gamla niðurarvaða iva í okkum sjálvum?. Vit ivast í okkum sjálvum, vit ivast í okkara egna før- leika at skapa ein burðar- dyggan og kappingarføran búskap, vit ivast í okkara # 22 N 7 — Nú eru tað vit sum standa her, her á sama staði sum hásk á : varða. Nú er tað okkum umstødurnar rópa eftir! Nú eru tað vit, sum skulu reisa varðar egnu politisku skipan, vit ivast í okkara egnu før- leikum, tá vit standa yvir- fyri altjóðasamfelagnum. Tað er okkum sjálvum vit ivast í! Um tað er nakað er tað er okkum sjálvi vit ræðast, tá alt kemur til alt. Tí royna vit, sum vit altíð hava gjørt, at elta sum fyri er slóðað. Men sum Sjúrður Skaale segði á Gøtusandi á longsta degi í år, so kunnu vit ikki longur elta sum fyri er slóðað — rætt og slætt tí tað ikki er slóðað fyri okkum. 90 árini hava týðuliga víst, at vit reka ein veg og Danmark ein annan veg! Á sama hátt sum "til- boðið" í 1906 gav føroy- ingum møguleika at velja heimastýrið í eini tíð, tá tað var so inniliga til- trongt, fyrireikar núsitandi — Vit ivast i okkum sjålv- um, vit ivast i okkara egna førleika at skapa ein burdardyggan og kappingarføran buskap, vit ivast i okkara egnu politisku skipan, vit ivast i okkara egnu førleikum, tå vit standa yvirfyri altjóðasamfelagnum. Tað er okkum sjálvum vit ivast i! landsstyri ein møguleika hjå okkum at velja full- veldi. Og å sama hått sum i 1906 síggja vit í dag somu tendensir — sum Gunnar Hoydal einaferð skrivaði í Brá um tjóðskaparstríðið: "tað.. vóru ein framtaks- rørsla, sum vildi vinna rættindi, og ein afturhalds- rørsla, sum vildi steðga verðini. Ein rørsla sum hugsaði um mentan, og ein sum hugsaði um út- reiðslur". Nei, "saman at halda var ei okkum givið"! Vit kunnu tó í dag stað- festa — við seinastu velj- arakanningini í huga - at tað fantastiska við hesi tíð vit liva í, er at okkara royndir seinastu árini hava brett upp gomlu vana- hugsanina og hevur sáðað dirvi í flestu okkara hjørt- um at hugsa radikalar nýggjar tankar um okkara samfelag í samstarvi við altjóðasamfelagi. Vit spyrja ikki longur, um vit eru føroyingar, um vit hava rætt at hava før- oyskt sum okkara móður- mál, um vit eru sprottin úr eini føroyskri mentan. Nú spyrja vit eftir okk- ara tilverurætti í tí mod- ernaða heiminum. Vit spyrja eftir dugnaskapi- num, sum skal tryggja okkum at vit yvirliva sum framkomin tjóð í framtíð - ini! Og júst tað at hetta sannkennilsi hevur vunnið so stórt virkisøki í okkara samfelag, ger okkara tíð so spennandi at liva í. Hetta mugu vit fáa danir at skilja, soleiðis at okkara millumlanda viðurskifti verða har eftir. Og tað mest umráðandi er at vit ikki køva okkum sjålvi í innanhýsis ósemju, sum tað hendi í 1906. Júst sum Símun av Skarði og Rasmus Ras- mussen megnaðu at geva so mongum føroyingum móðurmálið sum reidskap og våpn, og harvid gjørdu sitt til, at vit eru ein sam- eind tjóð í dag, so ræður um hjá okkum sameint at fáa føroyska samfelagið í eitt nýtt millumtjóða sam- band, har vit á jøvnum fóti kunnu samstarva við allar tjóðir. Men vit mugu skilja, at hetta stríðið byrjar við okkum sjálvum. Tað er einasti møgu- leikin, um vit megna at standa saman um at seta álitið á tað einasta vit veruliga kunnu líta á, nevnliga tað náttúruríki- dømi vit hava ræði á, og so okkara evni og hegni at umsita tað í samvinnu við onnur lond! Bert soleiðis kunnu vit veruliga tryggja okkum, at Føroyar í fram- tíðini gerast eitt gott og mennandi samfelag at búgva í hjá okkum ollum — og okkara eftirkomar- um. Takk fyri! Rani Nolsee