leygardagur 28. august 1999síða 16

16 tíðindablaðið ...millum brot = og vandasker Tað sæðst, at vit alt ov sjálvdan hava megnað — ella heldur torað — at tikið ábyrgdina sjálvi, og stungið kósina út í kortið. Vit hava í alt ov stóran mun verið eygleiðarar í egnum landi og tikið við tí, sum umstødurnar hava dikter- að!, segði Rani Nolsøe á Millum brot og vandasker navigeradu Símun og Rasmus háskúlanum úr farnu old í Klaksvík til nýggju ævintýrlig ár her í Føgrulid, og síðani til høvudsstadin, gjøgnum fyrra veraldarbardaga og depressiónina i 1930'u- num fram til 1942, tå båd- ir løgdu frå sær. Alla tid- ina vid einum sterkum stuðli frå folkinum, men undir rættiliga ivasomun studli frå myndugleiku- num Í stríðinum at "vekja næmingarnar andaliga, so at teir verða førir fyri at seta lívsendamálið út um dagliga strevið fyri mati og drekka" — sum tað stendur í fyrstu endamáls- orðingini — hava háskúla- menninir offrað eina slíka idealismu, sum vit illani kunnu ímynda okkum í dag. Eisini fekk háskúlin í virki sínum eitt sera týdn- ingarmikið politiskt stevn- umið, nevnliga utbreidsl- una av røðuni „— av hin- um livandi orlknum á móðurmálin - sum tað eisini stóð í ehdamáls- orðingini. Sum kunnugt eru bæði lesnaður og tala sterkast á móðurmálinum, sjálvandi. Og tá eitt fólk fær atgongd til lestna á m6durmåli- num, skapar hetta hugsan, og hugsan førir til frælsi. Um orðið gerst frælst, ger tað menniskjuna frælsa. Háskúlin var jú í mong ár einasti skúli, sum konse- kvent undirvísti á føroysk- um! Soleiðis komu háskúla- menninir í sínum stillføra virksemi at búgva fólkið út til at taka við sínum egna samfelagi. At hetta virksemi hevur verið í djúpari andsøgn til donsku yvirvøldina og stuðlar hennara her á landi, má vera sjálvsagt. Teir tóku tjóðskapar- stríðið niður av pedistali- num, og praktiseraðu tað í dagligum verki í eini søg- uligari tíð, sum vit eiga at halda eitt vakið eyga við. Tí talan er um eitt tíðar- skeið, sum á sín hátt minnir um okkara tíð. Og nógv er at læra av. Úm vit krittiskt hyggja at føroya søgu, so sæðst eitt ávíst tema ganga aftur, tá nakað av veruligum týdningi er farið fram í okkara samfelag: Avgerðirnar eru avreidd- ar til umstødurnar! Tað hava alt ov ofta verið umstødurnar, sum hava stýrt útviklinginum. Ikki vit sjálvu á egnum beinum ella í samvinnu við umsødurnar. Nei! Alt ov mangan, tí vit sjálvi ikki trinu fram og tóku sakina í egnar hendur. * Soleiðis var við donsku grundlógini, tá hon var sett í gildi í Føroyum í 1851. * Soleiðis var við Til- boðinum í 1906, sum ongantíð fekk gildið. + Soelidis var við Merki- num, sum bretar tryggjaðu okkum i 1940 + Soleidis var við fólka- atkvøduni i 1946, sum ikki bleiv fylgd * Soelidis var vid amerik- ansku Marshall-hjålpini, sum lyfti okkum tøkniliga úr slupp- og kolatrolara- tøknini. * Soleidis var við NATO- basunum um sama mundi. Um vit vóru fyri ella í- móti, so vóru vit als ikki eftirspurd. * Soleiðis var við 200 fj. fiskimarkinum, sum vit vóru noydd til at seta í gildi í 1977, tá øll stranda- londini í Norðuratlants- havinum høvdu flutt út. Hjá okkum var onki í at velja, vit vóru noydd at fylgja við. * Soleiðis var 1980'unum, sum 90'ara kreppan av við. * Soleiðis hevur verið seinastu árini, tá fylgi- sveinarnir og kunningar- tøknin gjørdu loftmiðla- monopolini meiningsleys, so tey seinni vóru avtikin. * Soleiðis hevur eisini verið við búskaparligu framgongdini seinnu árini. Eru tað ikki positivu al- tjóða marknaðar- og rentu- útviklingurin og livfrødi- ligu menningini i havinum fyri at takka? Tað sæðst, at vit alt ov sjálvdan hava megnað — ella heldur torað —a fólkafundinum í Føgrulid seinasta leygardag tikið ábyrgdina sjálvi, og stungið kósina út í kortið. Vit hava í alt ov stóran mun verið eygleiðarar í egnum landi og tikið við tí, sum umstødurnar hava dikterað! Eitt lýsandi undantak vóru íkoman av tjóðskap- arrørsluni og stovnanin av Foroya Fólkaháskúla. Og júst av hesi orsøk kann hetta tíðarskeið í dag ger- ast okkum ein so virðis- mikil lærdómur, tí eins og tá krevja umstødurnar av okkum í dag tær týdning- armestu avgerðir í hesu øldini: skulu vit eftir 500 ár trina út úr okkara 6- javnsetta sambandi við Danmark, ella skulu vit ikki! Og um so er, hvussu skal tað gerast til tess at tryggja tjóðini tilverurætt í tí modernaða heiminum. Um vit hyggja nærri at tíðini um seinasta aldar- skifti, minnir tað ikki sort um tíðina í dag. Rembingarnar um aldarmótið Tá ið Símun á Skarði og Rasmus Rasmussen stovn- aðu háskúlan í 1899, hendi tað í eini broytingar- tíð, sum man ikki hevði sæð makan til áður i før- oya søgu. Tær stórstu broytingar- nar stóðust ikki av mál- stríðinum ella tjóðskapar- stríðinum, hóast hetta stríð sumbólskt spøkti alla- staðni og fylt sera nógv. Tær stóru broytingarnar NR. 162 - 28. AUGUST 1999 ; ps Rani Nolsøem — ein av rødarunum i Fogrulíð leygardagin vóru i veruleikanum bú- skaparligar! Og tað var ikki av til- vild, at vit fingu tjóðskap- arligu rembingina um sama mundi. Tí tað, sum fylgdi í kjalarvørrinum av búskaparligu broytingu- num, var ein sosial koll- velting í føroyska sam- felagnum, sum meir og minni hevði prutlað undir lokinum tað mesta av farna árhundraði, og sum seinast í øldini brast út í ljósan loga. Eins nógv sum tj6dskaparrørslan var ein reaktión uppá donsku mentannarávirkanina í Føroyum, var hon ein reaktión uppá ta sosialu kollvelting, ið stóðst av búskaparligu broytingu- num. Sluppirnar streymaðu til landið og tømdu gomlu garðarnar fyri arbeiðskon- ur og húskallar. Tey gjørdust fiskagentur og fiskimenn og béndurnir mistu bædi arbeidsmegina og tignina, teir i øldir høvdu haft. Arið 1910 vóru heili 1786 fyrrverandi húskallar og aðrir umborð á sluppu- num. Hartil koma allar ar- beiðsgenturnar og tær, sum arbeiddu í fiskinum á landi. Hetta skal setast í mun til samlaða talið av føroy- ingum, sum tá vóru knappir 18.000 í tali. Her hevur verið talan um eina sanna kollvelting av liviumstødunum. Eitt tyduligt dømi er brenni- vínslóggávan frå 1907. Nógv fleiri fólk enn væntað leitaðu sær til Føgrulidar á fólkafund í góðveðrinum seinasta leygardag. Riðilin oman av Hálsi mundi ikki fing- ið nakran enda Drekkaríðið varð vorðið so ógvusligt, og fylgjurnar so umfatani, at øll brenni- vinssøla vid eina fólka- atkvødu varð bannað. Ein freistast at halda, at fyrstu ættarliðini, sum mannaðu sluppflotan og sum arbeiddu timalønt á landi, illa megnaðu hesar djúpu broytingar í livium- støðunum. Men slupptíðin jarðaði með alla gamla bónda- samfelagið og upplivdist fyrstu árini av flestu før- oyingum sum eitt stórt framstig. Politiska reaktiónin Stovnanin av Sjálvstýris- flokkinum og Sambands- flokkinum við valið í 1906 vóru politiska reaktiónin uppá hesa byltingartíð. Men í mun til ta búskapar- ligu gongdina, gjørdist politiska reaktiónin eitt dygt afturstig fyri útvikl- ingin. Við góðum forstáðilsi fyri útviklinginum og skili fyri realiteti, samráddust Jóannis Paturson, fólka- tingsumboð og Alberti danski lógmálaráðharrin, seg í 1906 fram til eina skipan fyri Føroyar í Danska ríkinum, kallað "tilboðið", sum minti sera nógv um heimastýrislóg- ina, sum 42 ár seinni varð sett í gildi. Alberti hevdi tá hesa sera áhugaverdu viðmerk- ing um støðuna í Føroy- um: ".. den nuværende re- gering er fuldkommen rede til en imødekom- mende forhandling med færingerne om en ordning og udvikling af øernes forhold i fremtiden, navnlig således, at de færøske myndigheder, deriblandt jo i særlig grad lagtinget, får en større indflydelse på de lokale forhold og bliver i stand