mikudagur 1. september 1999síða 5

NR. 164 - 1. SEPTEMBER 1999 Fjórði kapittul í Hvítubók viðgerð nógv- ar móguleikar fyri víðkaðum fóroyskum sjálvstýri, og fevna hesir móguleikar heilt frá heim- astýri og ímóti fullveldi Við skipanini >fræls- um felagsskapi« fær Landsstyrid sambært Hvítubók fullan av- gerðarrætt á flest øllum økjum JOHN JOHANNESSEN >Millum heimastýri og full- veldi< er heitið á fjórða ka- pittlinum í Hvítubók. Hetta er tann fyrsti kapittulin í bókini, ið veruliga tekur stjórnarrættarligu = støðu Føroya til viðgerðar. Und- anfarnu kapittlarnir eru nevniliga meira frágreiðani enn viðgerandi. Tann fyrsti greiðir frá hugtakinum full- veldi, tann næsti frá stjórn- målasøgu Føroya og tann triði greiðir frá sáttmálanum Danmarkar og Íslands ímill- um frá 1918 til 1944. Demi og møguleikar Fjórði kapittul er, eins og áður nevnt, tann fyrsti við- gerandi parturin av Hvítu- bók, og er hesin í tveimum pørtum. Fyrst verður við dómum uttan úr heimi víst á, hvussu viðurskifti millum ríkisstjórnir og ríkisluta- stjórnir kunnu vera skipað. Síðani verður umrøtt, hvørj- ir møguleikar eru fyri eini skipan fyri Føroyar, sum gevur meira sjálvræði enn núverandi heimastýrisskip- an, uttan at Føroyar verða fullveldisríki. Í fyrsta partinum, har dómi uttan úr heimi verða víst, ger Hvíabók beinan vegin vart við, at tað er sera torført seta ymiskar skipanir við avmarkaðum sjálvstýri í bás, ella at seta tær upp ímóti hvørji aðrari og siga við vissu, hvort ein er víð- tøkari enn onnur. Men roynt verður tó at lýsa hvørjar hei- mildir ymisk umveldi við vidtøkum sjålvstyri hava á åvisum økjum. Og hesi øki, ið greitt verður frá eru lóg- gávuvald og útinnandi vald, dómsvald, ríkisborgararætt- ur, båskaparvidurskifti, utt- anrikismål og løgfesting av rikisrættarligu støduni. Eis- ini verður greitt frå serligu skipanini >fræslur felags- skapur<. Hetta er ein skip- an, ið tillutar ríkislutum stórri vald á ávísum máls- økjum, enn tá talan er um vanligt heimastýri, eins og vit kenna tað. Uttanríkismál Sambært Hvítubók er eyð- kent fyri flest allar ríkislutir kring heimin, ið hava heim- astýrisskipan, at dómsvald og uttaríkismál liggja hjá ríkisstjórnini, meðan heim- astýrisstjórnin (rikisluta- stjórnin) hevur fult vald á flest øllum øðrum økjum. Eisini finnast skipanir, har heimastýrisstjórnin partvís hevur heimildir á uttanrikis- politiska økinum. Hetta er serstakliga galdandi undir skipanini >fræslur felags- skapur<. Tó finnast undan- tók, har ríkislutastjórnin ikki hevur fullar heimildir í uttanrikismålum. Vanliga kemur hetta fyri, tå avgerð- irnar beinleiðis hava ávirk- an á ríkisstjórnina. Haraftur- at er vanligt, at ríkisstjórnin tekur sær av øllum hernað- armálum. Hvítabók vísir á, at tað, ið eyðkennir eitt fullveldis- ríki í sambandi við uttan- ríkismál er í fyrsta lagi rætt- urin at gerast partur í mill- umrikjasåttmålum og í øØr- um lagi rætturin at gerast limur í millumríkjafelags- skapum. Hinvegin hava rík- isstjórnirnar sjáldan heimild til at gera bindandi millum- ríkjasáttmálar, í hvussu so er ikki uttan samtykki frá ríkisstjórnini. Hóast hetta, verður víst á einstøk undantøk. Víst verður á Belgia, sum í veru- leikanum er býtt upp í tíðindablaðið — > „77 Millum heimastýri og fullveldi p tríggjar landspartar, ið hava hvor sítt serstaka móðurmál og somuleiðis hvor sítt landspartaráð. Hesi trý ráð- ini hava fingið serligan myndugleika at fara upp í millumtjóðasáttmálar um mentan og útbúgving. Eisini verður víst á, at Hong Kong somuleiðis er eitt undantak. Undir navninum Hong Kong, China kann ríkisluturin nevniliga gera sáttmálar við onnur lond um búskaparlig = viðurskifti, handil, fígging, flutning, samskifti, ferðafólkavinnu og ítrótt. Ríkisluturin kann eisini hava viðskiftastovur í øðrum londum. Ríkis- stjórnini skal verða fráboð- að um slíkar umboðsstovur, men samtyki hennara krevst ikki til at lata tær upp. Loyvi krevst harafturímóti frá kin- versku stjórnini, um útlend- skar sendistovur skulu latast upp í Hong Kong. Millumríkjsamstarv og fullveldi I Hvítubók verður vist á, at tá ið ræður um at taka lut í millumríkjasamstarvi, er limaskapur í flestum mill- umtjóða felagsskapum til- skilaður fullveldisríkjum. Sostatt kunnu, eins og áður nevnt, einans fullveldisríki gerast limir í ymiskum mill- umríkjafelagsskapum. Hetta er sambært Hvítubók sjálvsagt eisini galdandi tá talan er um limaskap í ST, Europaráðnum, ES, Felags- skapinum fyri trygd og samstarvi í Europa (OSCE), verjufelagsskapinum NATO og heimshandilsfel- agsskapinum WTO. Hvítabók staðfestir, at formligt fullveldi er ein av- gerandi fortreyt í millum- ríkjasamstarvi, og at hóast eitt land er lítið og í roynd og veru ósjálvbjargið, er eingin forðing fyri slíkum felagsskapi. Fræslur felagsskapur Hóast vit omanfyri burturúr Hvítubók staðfestu, at form- ligt fullveldi er avgerandi fortreyt í millumríkjasam- samstarvi, ber til at draga í land aftur og siga, at full- komið fullveldi ikki er neyðugt, fyri at bera skal til sjålvstødugt at vera við í millumríkjasamstarvi. Hvít- abók nevnir nevniliga dómi um lond undir skipanini »frælsur felagsskapur«, ið eru limir i ST. Hesi eru full- veldisrikini Marshalloyggj- ar og Micronesia. Vist verð- ur tó á, at Niue og Cook Islands, ið ikki hava full- veldi, ikki eru limir i ST. Spurningurin er so, um Føroyar eitt nå kunnu gerast limir í ST sum fullveldis- land, ið tó er ríkislutur í danska ríkinum? Sambært Hvítubók er meginreglan tann, at undir vanligum vanligum um- stóðum er hvorki fullgild- ugur ella avmarkaður lima- skapur møguligur fyri lond uttan fullveldi. Og sum und- ir skipanini >frælsur felags- skapur< er ikki talan um beinleiðis fullveldi, men tað nærmasta, 10 yvirhøvur bert til at koma veruligum full- veldi. Undir hesi stjórnar- rættarligu støðu hevur ríkis- luturin ella umveldið ó- skerdan rætt til sjálvt at taka avgerð um síni innlendis stjórnarrættarligu = vidur- skifti uttan uppílegging utt- aneftir. Eisini hevur ríkis- luturin einsæran rætt til at broyta stjórnarrættarligu stóðu sína, so tað verður skipað sum eitt fullveldi. Semja er lyklaorðið Hvítabók vísir á, at um mál- ið er at fáa eina skipan. ið gevur meira sjálvræði enn tann núverandi, uttan at Før- oyar verða fullveldisriki, er fyrsta stigið, at føroyingar sjålvir semjast um, hvørji av hesum ynskjum, ið samráð- ast skal um við ríkisvaldið, og hvussu tey skulu rað- festast. Síðan mugu sam- ráðingarnar vísa, hvussu langt ríkismyndugleikarnir vilja fara í teimum ymisku spurningunumm, og eisini mugu tær vísa hverjar av- leiðingar ein samráðingar- loysn fær á tí stjórnarrættar- liga økinum. Loysn innan grundlogarkarmin Hvítabók ger greitt, at ein loysn, ið gevur Føroyum nakað av víðari heimildum og trygdum møguliga kann rúmast innan verandi dan- ska grundlógarkarm, men eisini verður gjørt greitt, at hetta er nakað, ið ríkis- myndugleikarnir fyrst og fremst mugu taka stødu til. Verður talan um eina loysn, ið ikki rúmast innan grundlógarkarmin, vísir Hvítabók á, at møguleikar- nir fyri at grundlógin verður broytt av hesum ávum eru lítlir. Gjørt verður greitt, at um so verður, er neyðugt annaðhvort at lata sær lynda vuð eina meira avmarkaða skipan, ella at finna eina loysn, ið liggur uttanfyri danska grundlógarkarmin, men kortini ikki ber í sær føroyskt fullveldi. Í hesum sambandi verður nevnt, at tá kemur okkurt slag av frælsum felagsskapi uttan fullveldi upp á tal Seinni verður eisini nevnt, at um føroyingar ynskja at velja skipanina >frælsur felagsskapur< er ikki neyðugt við einari grundlógarbroyting. Hend- an skipan verður somuleiðis mett at vera tann skipanin, ið gongur ytst at fullveldis- gáttini. Velja føroyingar hesa skipan, verður føroyska stjórnarvaldið evsta vald í ollum innlendis málum Før- oya. Altjóðarættarliga verða Føroyar eitt umveldi undir yvirræði av danska stjórn arvaldinum. Danska stjórn arvaldið verður tískil evsta vald í ollum uttanríkismál um Føroya, eisini verjumål um, men sambært sáttmála num um frælsa felagsskapin kunnu Føroyar hava ávísar standandi heimildir at sam- ráðast við onnur lond og at gera sáttmálar við tey ávísum målsøkjum. Tveir meguleikar Hvítabók ger at enda í fjórða kapittli greitt, at tað eru tvær skipanir við fræls- um felagsskapi til. Ein er uttan fullveldi og hin er við fullveldi. Samanumikið verður sagt, at einasti mun- urin millum báðar skipan- irnar er, at í teirri við full- veldi høvdu Føroyar verið viðurkendar sum ríki av øðrum ríkjum og tískil verið ein viðurkendur partur í al- tjóða hopi, ið hevði havt myndugleika at skipa fyri sínum millumtjóða viður- skiftum á stjørnarstødi. Hendan skipan verður mett at vera lík skipanini millum Ísland og Danmark frá 1918 til 1944.