leygardagur 18. september 1999síða 6

Viðmerking: tíðindablaðið DA skal ES: NR. 177 - 18. SEPTEMBER 1999 I Hvítubók er ein partur, sum nevnist "Smátjóðir við full- veldi". sum fortelur nakað um onnur smálond ella smá- ríki. Neyndin skrivar, at í hes- um parti verða vidgjørd "ym- isk rydningarmikil viðurskifti hjá heimsins smårikjum vid følkatali undir 300.000". Fyri at gera tað lættari at bera sam an við Føroyar, sigst. Mest veður skrivað um stjórnar støðuna hjá hesum smálond- um, “"microstates" Eg haldi ikkr, at tað er gjør- ligt, at gera nakra veruliga samanbering, sum hevur nak- að politiskt virði. Fråsøgnin gevur eitt misvísandi og alt ov ljósareytt bilæt av støduni i flestum førum. Heldur ikki fæst nøkur mynd og orsøku num til at gongdin hevur ver- ið so ymisk. Eingin søgulig- geografisk vitan av týdningi liggur í hesum teksti Tveir listar eru, sum vísa Heimsins smáríki. Ein, har fólkatalið er undir 300.000, og ein annar har fólkatalið upp til I million. Endamálið tykist mest at vera tad, at les- Oyvs, Oys hesi smáríkini Hví ikki eisini hava På 14l 7 va fulveldi Finoygd kanning! Hvítabók hevur eisini tann feil, at hon als íkki sigur nak- að um smålond, sum ikki hava fullveldi ella "free ass- Lond. sum eru sjálvstýrandi ella meira ella minni autonom. Ella sum eru ciation partur av einum sambands- stati. Her er einki um oyggj- arnar sum eru saman vid UK: Man og Guernsey og hinar kanaloyggjarnar, Bornholm ella St. Pierre og Miquelon ella hvat tað kundi verið. Høvudsnidurstødan í Hvit- ubók er, at fullveldi hevur givið smáríkjunum møgu- leika at fjøltåtta vinnulivid og at spjaða hjálpina (!) til fleiri lond, og ikki bara fáa frá gamla móðirlandinum. “Hetta hevur eydnast í flest- um smårikjum ” (s. 79-80). Eg haldi, at tað ljóðar alt ov Eitt gott dómi er Maurit- ius" (s. 80). Nei Mauritius er einki gott dómi í so máta, tí har búgva ikki minni enn 200.000 fólk. Men rætt er at framleiðslan er blivin meira fjøltåttad seinastu 20 árini. Hví? Tí man hevur eitt sokallað EPZ, útflutnings- fremjandi oki, “við fyribils skattafrælsi, tollfríum inn- flutningi og lágrentulánum ", og eg kundi skoytt aftrat: lág- um lønum, langari arbeiðtíð, ongum veruligum fakfelog- um og vánaligum arbeiðsvið- urskiftum Nøkur tilvildarlig, men konkret dømir Andorra er lítið, men elli- gamalt land í Pyrenéunum millum Frankaríki og Span- ia. Næstan 60.000 íbúgvar Veðurlagið er gott bæði til summarfrí og vetrarferiu (vetrarítrótt). Landsinntøkur- nar koma frá turistum og bankavirksemi. 12 milliónir turistar koma árliga, summir bert ein dag at keypa bíliga inn. Hetta verða til meira enn 30.000 (!!!) um dagin. Bankavirksemið byggir á kontoanonymitet, eins og í Schweitz. - Kunnu føroyngar læra nakað av hesum? Landið hevur einki sjálvstøðugt gjaldoyra, men brúkar bæði Franc og Pesetas. Frálíkt land hjá fólki, sum hava "ilt í skattinum." Av fólkinum eru 2/3 tilfluttir spaniólar. Vanuatu í Kyrrahavinum Umleið 160.000 fólk. I 1990 var innflutningurin 93 mio $, meðan útflutningurin bert var 14 mio $. Handilsjavnahall uppá 79 mio $. Turistinntøkur 27 m$. Hava diplomatiskt samband vid USA, UK og ST. Bert ST-starvið er sett. Kiribati i Kyrrahavinum, umleið 80.000 íbúgvar. Fólk verða beind út á smáoyggjar vegna yvirskipan. Utfl.: 3,7 mio Austr. $, innfl.: 23,5 mio AS. Selja fiskiloyvi til Japan, Suðurkorea og USA fyri 2,9 mio$. Diplomatiskt samband við UK, sum tó ikki hevur sett nakran sendiharra har úti. Felags fyri hesi lond og onnur í Kyrrahavinum er, at skatturin er lítil og eingin. Ríkfólk úr USA og Europa flyta hagar at njóta næstan- skattafrælsi, tropiska veður- lagt, strendur og hav Bæði lond hava lágan og stagnerandi livifot. Vanuatu hevur GNP/ib. uppá 1.100 $, og har á leið hevur tað ligið leingi. Nakað tann sama er stødan á Fiji, Tonga og West- ern-Samoa, sum oll eru full- veldir. Smálond í frælsum felags- skapi, "free assiciation" Í aðrari stóðu eru oyggja- samfeløgini Cook og Niué. Men fíggjarliga og handils- liga stødan er at kalla tann sama, sum hjá teim áður- nevndu i kyrrahavinum. Cook-oyggjarnar eru í "free association” við New Zealand síðani 1965. Okið er 293 km“, og fólkatalið í 1995 umleið 18.500. Ut- flutningur (frukt, klæði, skógvar): 7,15 mio NZS. Innflutningur: 124,2 mio NZ$. Handilsjavnahall 117 mio NZ$. Uttanlandaskuld 141 mio $, ella 120% av GDP (bruttotjóðarfram- leiðsluni). Blokkur frå New Zealandi: 12,3 mio NZ$ ella næstan 20 % av landshusar- haldinum. Niué er í somu støðu sum Cook-oyggjarnar. Fólkatalið er bert 2.500 men minkar vegna flyting til New Zea- lands. Útflutningur 0,42 mio NZ$, Innflutningur 3,52 mio. Landshúsarhaldið er fíggjað av blokki frå New Zealandi uppá 8,4 mio NZ$. A Cook-oyggjunum veks- ur tjóðarúrtøkan spakuliga, men er enn lág: 5.000 $/íb. A Niué stendur alt í stað, og talið er bert 1.000 $/íbúgva. Smálond við avmark- aðum sjálvstýri Men ødrvisi er í New Cale- donia ella Caledonie Nouvel- le, sum er franskt øki við 160.000 íbúgvum. Har er GNP-talið vaksið úr 3.600 $/ íb. í 1970 til heili 17.000 $/ íb. í 1994. Hetta kemst av at oyggjarnar hava stórt mineral- ríkidómi. Serliga nikkel- framleiðslan kastar gott av sær. Myndin er nakað tann sama á Guam, sum hoyrir til USA. Hetta er ein herstød, men hevur eisini ídnað og fleiri aktivar bankar og fíggjar- stovnar, sum hava funnið sær serlig "feitilendir” (nichur). Framgongd og lutfalsligur vælstandur, men einki full- veldi. Aðrar oyggjar í somu støðu eru Samoa, har tað ikki hendir naka nevnivert, Mariana- oyggjarnar, sum høvdu fram- gongd til mitt í 80-unum, men síðani er gingið skjótt aftur á hond. Virgin Islands (gomul donsk koloni) í Caribia triv- ast við stórari amerikanskari turismu. Niðursteða mín: Eg haldi ikki at tað ber til at siga nakað skilagott og alment um smálond klára seg væl ella illa, annaðhvort tey eru full- veldi, í frælsum felagsskapi ella hava okkurt slag av sjálv- stýri. Frægasta leiðin man vera ikki at skeita alt ov nógv eftir hvat og hvussu onnur hava gjørt. Umstødurnar hava altíð verið serstakar. Tær søguligu- geografisku fortreytirnar kunnu ikki samanberast og Rolf Guttesen enn minni kopierast. Rættari hevði verið, at før- oyingar spurdu: Hvørji eru málini/problemini, = sum skulu loysast heima hjá okk- um, hverjar valmøguleikar hava vit, og hvussu kunnu vit semjast um frægastu loysnina. Jú stórri mál at taka støðu til, jú stórri semja er ynskilig. Fullveldi, frælsan felagskap ella víðkað sjálv- stýri eru oll grundleggjandi mál í Føroyskum politikki, og átti at verið viðgjørd og sam- tykt, sum onnur lond broyta teirra grundlógir. Helst kons- ensus ella tað ið líkist. Rolf Guttesen Keldur: Statesmans Yearbook, World Almanac and Book of Facts, The Asia-Pacific Profile (Ed. B. Eccleston), Danmarks nationalleksikon. Sjúrðarberg fer næsta túrin Nýumvældi trolarin, sum JFK trol nú rekur, fer nýggjan túr í vikuskiftinum. Tá fer hann undir polskum flaggi til Svalbard Nakað eftir midnått, í gjar fyri tveimum vikum síðani, k Sjúrðarberg á Klaksvík 3) knøppum 500 tonsum av »otnfiski úr Bar 74 dagar. Teir fóru a KIaKSVIK - Q ru af 2. sej Veiðan varð løgd up sini og verður Í sølu. Tað mesta seld í ter tí FØFOYSK VITKI. men tann smæsti fiskurin fer ivaleyst Tað verður roknað við, at virðið á lastini er um seks milliónir krónur Manningarparturin mettur at vera eimar 80-90 túsund krónur. Sjúrðarberg var upprunaliga og verður framvegis roknaður sum rækjutrolari, og tað hevur við sær, at býtisprosentið til manningina er ikki eins høgt, sum tað er hjá flakatrolaru- num. Manningin henda túrin var 16, og skipari var Olavur Biskupsstød, sum annars er v skiparunum á Skál av landinum verður Fyrsta toskalastin sum frammanundan eisini hevur itið Olympic Champ- ion og Karina. Báturin var fyrr í ár umvældur fyri tólv milliónir krónur. Sum skilst, so var skipið ikki í serliga góðum standi, tá nýggju eig- ararnir lótu skipið umvæla Gomlu eigararnir av Gilstón eiga framvegis eitt sindur í bátinum, men nógv tann størsta partin eigur eitt felag, sum er knytt at JFK-Trol, sum eisini rekur trolaran Í sambandi við umvæling- ina, sum varð gjørd á skipa- smidjuni á Skála, umbygdu teir trolaran, soleiðis at hann nú umframt at vera rækjutrol- ari eisini kann royna eftir botnfiskasløgum. Síðsta túr høvdu teir rækjutrolið við, men tað var ongantíð sligið uppundir. Teir royndu bara við botntrolinum, og veiðan var fyri tað mesta toskur. Hetta kveldið, tá skipið kom inn eftir vánni í Klaks- vík, var hann øgiliga tungur framman, sjálvt um lastirnar ikki vóru fullar. Fulllastaður við rækjum verður sagt, at skipið tekur 400 tons. Men toskurin stúvast nógv betri enn rækjurnar. So mikið bet Sjúrarberg fer nú nýggjan túr - ur, at ovara lastin var ikki full hesa ferð. Teir tordu ikki at fiska meiri, tí vandi var fyri, at skipið fór at hella ov nógv í stýriborð, tí ovara lastin er í tí borðinum. Hetta hevur ong- antíð verið nakar trupulleiki, tá ið skipið hevur fiskað rækj- ur Ein av dekkarunum segði, tá ið teir vóru komnir á Klaksvík, at heimferðin hevði verið buldralig. Hann helt, at um ovara lastin hevði verið full, so kundi tað verið eitt sindur trupult, tí skipið setti so djúpt. Aðrenn teir fóru at sigla heim hevði veðr ið verið av tí allar fagrasta Nýggjan túr Fyrst í hesi vikuni var ætlanin, at Sjúrðarberg skuldi fara nýggjar túr síðst í hesi vikuni. Kanska fer hann avstað eftir midnátt í kveld (tað kemur ikki fyri, at langfararskip sigla fríggjadag), ella fer hann av- stað seinni í vikuskiftinum. Eftir sum vit hava skilt, so fer Sjúrðarberg undir pólskt flagg, nú hann fer avstað aftur. Ætlanin er at fiska av pólskari = toskakvotu við Svalbard. Skálaberg gjørdi í 1997 eina roynd undir pólskum flaggi, men vit skilja, at úrslitið var eitt sindur misjavnt. Sjúrðarberg eigur eisini lut í føroysku rækjukvotunum, men tað er óvist, nær teir fara at royna eftir rækjum. Sjúrð- arberg er ivaleyst einasta skip í føroyska flotanum, ið er í ti serstødu, at teir møguleika fyri og hava loyvi til bæði at royna eftir rækjum og toski. Skal kanska skiftast út Norðlýsið visti at siga síðsta fríggjadag, at Sjúrðarberg møguliga skal býtast um við annað stórri skip úr Noregi. Norðmenn vóru í Klaksvík og hugdu at skipinum í síðstu viku, og vit fingu eisini at vita, at stjórin í JFK-Trol, Hanus Hansen, var í Noregi og fundaðist um hetta í síðstu viku, men vit skilja, at tað verður í hvussu so er ikki akkurát nú, at ein sovorðin handil kemur í lag, og tí fer Sjúrðarberg nýggjan túr. Prinsipielt standa øll skip altíð á sølulista, men fyri at ein søla skal koma uppá tal, so skal boðið vera gott. Skip- ari, nú Sjúrðarberg fer til Svalbard at royna eftir toski, verður Oli Sørensen av Við- areiði.