hósdagur 14. oktober 1999síða 4

Føroyski buskpurin grund- arlagið Landsstýrismað- ! urin í sjálvstýris- málum er ikki í iva um, at tað verður ein fyri- munur. at før- oyski búskapurin verður erundar- lagið undir kred- ittvirði okkara SVEINUR TRÓNDARSON Ríkisbroytingar og kred- ittvirði. Hvussu hanga hesi bæði saman. og hvønn tydn- ing meta politikararnir, at tað hevur fyri føroyska kreditvirði, at føroyingar »missa« ríkisveitingina, og kanska, um ætlanir lands- stýrisins ganga út, fáa full- veldi Høgni Hoydal er ikki í iva, tá hann verður spurdur. Sjálvandi broytist kred- ittvirði tá ríkisveitingin fell- ur burtur, tí tá ber ikki long- ur til at dúva upp á teir pengarnar. Tað merkir, at vit framettir mett eftir egnum buskaparligum evn- um, heldur enn sum ein partur av ti danska kred- ittvirðinum, sigur landsstýr- ismadurin í sjålvsstyrismål- um vera Gagnligt fyri Føroyar Men heldur landsstýris- maðurin, at tað er gagnligt ella ikki gagnligt fyri Før- ovar, at trúðvirðið lækkar ? — Fyri tað fyrsta, so er tað ikki greitt, um kredittvirðið versnar, men tað er sannlikt, men hjá mær er eingin ivi um, at tað er gagnligt, at kredittvirði í framtíðini verður mett eftir hvussu bú- skaparliga stødan í Føroy- um er, sigur Høgni Hoydal... — Tað merkir kanska at lániumstøðurnar broytast, men tær broytast soleiðis, at tað verða okkara umstød- ur sum siga, um vit kunnu fáa lán ella ikki, og tað er gagnligt, leggur landsstýris- maðurin afturat. tíðindablaðið Búskapurin skal skapa Nr. 195 - 14. OKTOBER 1999 okkara kreditvirði Ein av avleiðingunum av broytingum í ríkisviðurskiftunum er, at kreditvirði fóroyinga fær ein undir vangan. Men sambært Jórn Astrup Hansen, stjóra í Fóroya Banka, so er tað ikki tað ringasta sum kann henda, tí fóroyska kreditvirði skal byggja á fóroyska samfelagsbúskapin heldur enn vera lænt úr Danmark SVEINUR TRÓNDARSON I dag er aðalorðaskifti í ting- inum um Hvítubók og um viðurskiftini millum Dan- mark og Føroyar. Nógv hevur verið sagt og skrivað um Hvítubók, um tað sum stendur í henni og ikki minst tað sum ikki stendur í henni Tað er eingin loyna, at broytingarnar, sum standa fyri framman eru stórar. men spurningurin er um tær eru til tað góða ella til tað ringa Í kjakinum er komið fram, at tað einasta, sum er púra vist í sambandi við Hvítubók er, at livistødid í Føroyum lækkar um so er, at ríkisveitingin fellur burt- ur. Kreditvirði broytist Tað er eingin ivi um at so er, men so er spurningurin er tað nú tað einasta sum er vist. Hvat vid føroyska kredit- virðinum. Fær tað ikki ein undir vangan um so er, at ríkisviðurskiftini verða broytt. Henda spurning hava vit biðið Jørn Astrup Hansen, bankastjóra, svara uppá. Hann sigur, at tað ikki er nakar ivi um, at føroyska kreditvirðið broytist um Føroyar taka seg burtur úr ríkisfelagsskapinum. — Vit eiga at staðfesta, at tað verður stødan. Um alt annað uttan um verður ver- andi óbroytt, so er neyvan nakar ivi um yvirhøvur, at Føroyar hava eitt verri kred- ittvirði uttanfyri ríkisfelags- skapin enn innanfyri. Men kann tað ikki fara at gerast ein trupulleiki fyri fóroyska samfelagið t. d. við at vit fáa trupult við at lána pening uttanlands? — Tað veit eg ikki. Sjálv- andi kann tað verða ein trupulleiki at tað er torført at lána, men tað kann verða ein líka stórur trupulleiki um vit hava ov lætt við at lána penging, og serliga um lánijáttanin ikki byggir upp á eitt kredittvirði, sum ikki hevur stødid í tí sum tann føroyski samfelagsbúskap- urin klárar at bera, sigur Jórn Astrup Hansen. Yvirmettu okkara evnir Hann leggur afturat, at ein av orsøkunum til, at før- oyska samfelagið fekk so stórar trupulleikar at dragast við í byrjanini av nítiárun- um var, at tað var so ótrúliga lætt at lána pengar uttan- lands. — Vit yvirmettu okkara evnir at gjalda skuldina aft- ur, og tí læntu vit alt ov nógv. Men hvar kemur ríkisfel- agsskapurin inn í myndina? — Tað skal eg siga tær. Tá vit læntu pengar í 80-unum, so var tað ikki bara upp á okkara egna kreditvirði, men eisini tað danska kred- itvirði, sum er alt ov gott sammett okkara tørv. Jørn Astrup Hansen vísir á, at tað, tá talan er um láni- veiting, eru innbygdar ávís- ar sjálvjavnandi kreftir. Men hesar virkaðu ikki fyri okkara viðkomandi í áttati- árunum Lániveitararnir spekuleraðu kyniskt - og ta- skuldi vísa seg at vera við røttum - í, at Danmark fór at stíga inn og hjálpa um neyðugt. Hvør var so avleiðingin fyri Føroyar — Avleiðingarnar haldi eg tey flestu okkara minnast enn. Tá vit skuldu í holt við at gjalda lántu pengarnar aftur, nyttaði danska kred- itvirði einki. Nú høvdu vit bara okkara egnu evnir at gjalda aftur við, og tey vístu seg í 1993 at vera alt ov vánalig sammett við tað, sum vit høvdu bundið okk- um til, sigur Jórn Astrup Hansen. Kautiónslán Bankastjórin sammetir før- oysku lånini vid eitt vanligt bankalán móti kautión. — Tað er uttanfyri allan iva, at låniveitarin hevdi stóra gleði av at har var ein kautiónistur, men fyri lán- takarin er gleðin meira iva- som. Tað er ikki sunt, at lánið verður veitt upp á um- støðurnar hjá kautiónistin- um, heldur enn umstødur- nar hjá lántakaranum sjálv- um, leggur Astrup afturat. Men kann mann so ikki trúgva upp á tær sjálvjavn- andi kreftirnar, sum tú kall- ar tað, um skaðin skuldi hent? — Tað kann mann sjálv- andi, men í okkara føri máttu vit bíða heitl til 1998 áðrenn vit fingu eina avtalu við danska statin um skuld- ina. Á sama hátt, sum tá ein banki kann innheinta skuld- ina hjá kautiónistinum um lántakarin ikki heldur gjørd- ar avtalur, so gjørdu kredit- orarnir hjá føroyska samfel- agnum tað sama. Teir fóru til danska statin eftir pen- inginum. Danski staturin stóð við somu skyldum, sum ein kautiónistur ger, sigur bankastjórin. I læntum pjøkum Hann leggur afturat, at um ein lenar seg ov nógv upp at kredittvirðinum hjá ein- um øðrum - líkamikið um — Tað má verða tann fór- oyski samfelagsbúskap- urin, sum skal leggja grundarlagid undir tað føroyska kredittvirði, sigur Jórn Astrup Hansen tað er hjá einum kautionisti, ella sum í okkara ført ti danska - so er vandi fyrr, at láni gerst ov stórt og tað hevur eisini stóra ávirkan á akkordmøguleikarnar. — Låniveitararnir vistu, at danski staturin stóð aftan fyri føroysku lånini, og hví skuldu teir so fara inn og gera gjaldsavtalur, sum vóru skilagóðar = avtalur fyri okkum, spyr Jørn Astrup Hansen. Kommunulånini Tað hevur verið tosað nógv um búskaparligu avleiðing- arnar av at Føroyar eru við Í ríkisfelagsskapinum. Kanst tú vísa á konkret dómi í so máta? — Hetta snýr seg ikki um akademiskt túnatos. Hetta er veruleiki. Eg kann geva eitt dómi um hvat yvirdrivið kredittvirði kann leiða til. Í fleiri fórum kautioneraði staturin fyri landsstýrið, sum kautioneraði fyri kommunurnar. Henda kaut- ionin gjørdi tað møguligt hjå kommununum at låna nógv meir frå Kreditforen- ingen af Kommuner i Dan- mark, enn tær vóru førar fyri at gjalda aftur, og vit kenna avleiðingarnar. Ein slík samanseting kann leiða til at ov nógv og alt ov stór lån. Í øllum førum er tað torført at fáa eyga á hvat skal halda kreditfeløgunum frá at lána føroyingum pengar, sigur Jørn Astrup Hansen. Men leggur tú so upp til, at tað er okkara egni bú- skapur, sum skal skapa okk- ara egna kreditvirði, sum so aftur skal vera grundarlagið undir okkara lånimøguleik- um uttanlands. — Tað sigur seg sjávlt. Eingin lántakari - hvorki privatur ella eitt land - kann liva við at lána pening upp á annað kreditvirði enn sítt egna. Og kredittvirði verður bara bygt upp av førdum búskaparpolitikki, sigur Jørn Astrup Hansen, banka- stjóri at enda.