leygardagur 16. oktober 1999síða 16

ES Um lív og heilsa verður Hetta er fjórða samrødan í greinarød í Sosi- har prátað verður við eldri fólk í sambandi við. at altjóða eldraár er í ár. Í nógvum londum rundar fimti hvor íbúgvi 60 ár ella meira um aldaskifti, siga vísinda- tolk. Oftari nú enn fyrr verða tey eldru um- rødd sum eitt samfelagslig vandamál. ið fer at vaksa og vaksa. At fólk sjálv kunnu hava ávirkan á sína framtíð, er nakað vit kunnu vond. Í greinarødini tosa vit við fólk um, hverja hugmynd hvør einstakur hevur um nútíðina og framtíðina. Hetta hóast eingin okkara veit, nær sólin fer í kav og vit ikki eru her longur. I rødini hava samrødur verið við Onnu Petersen i Vågi, Sverra Egholm f Havn, og Jóhonnu Johannesen í Vestmanna. Í næstu viku verður samrøda við Edith í Jákupsstovu í Havn. kennir hann lun á gerandisdegnum nu og fyrr Jógvan Gerðalíð var borin til garð í Klaksvík. og hetta tók hann í stórum álvara. Hann fóru sum 16 ára gamal til Danmarkar fur fyn at fåa kunnleika og vitan um arðarbrúk og bóndalív Niðri. Tá eyði in longu funnið út av, at sj var einki fyri hann Ég var ringur av sjóverki og hevði í grundini betri hug til arðarbrúk, men kanska så eg nakað stórri í tí, at eg var borin til ein garð, enn tað í veruleikanum var, sigur Jógvan Gerðalíð Hann arbeiddi á ymsum bondagørdum á bæði Jútlandi og Sællandi, og hann gekk á landbúnaðarskúla í Dalum á Fjóni, áðrenn hann kom heimaftur fýra ár seinni, í 1937. - Aðrenn eg kom heim, hugsaði eg nógv um at keypa garð Niðri og verða verandi har. Eg hevði verið ein fittan part av minum livi i Danmark, og eg var eitt sindur danskur. Garðarnir vóru biligir, og eg hevði fingið ein, um eg legði í, men tað bleiv ikki til nakað. Ístaðin kom Jógvan Gerðalíð r ul Klaksvíkar, og har hevði hann ætlanir um at liva av jarðarbrúki. Hann tosaði við aðrar bøndur um at leggja bein saman, men teir vóru ikki so heitir fyri ti Jógvan hevði eitt stórt eki norðan fyri husini norði á Eiði, sum tað var rópt — og har kundi Jógvan fingið fóður til einar 3-4 kýr afturat teimum seks, um hann hevdi. Men tå hann var farin at velta, var latið burtur av hansara jørð sum var kongs — til grundstykki, og tað gjørdist ein vend i bóndalívinum hjá Jógvani. - Vit mótmæltu harðliga, at grundstykki vóru latin av tí, ið velt var, men tað hjálpti einki, og tá kastaði eg frá mær. Eg blakaði bæði haka og spaka, og tað liggur vist har norðuri enn, heldur Jógvan Gerðalíð skemtandi fyri, og hann fór við ringum tannabiti at finna sær annað arbeiði. - Eg haldi, at Landbrugsrádet, sum tað æt tá, kundi hugsað sum so, at her er ein maður, sum hevur víst, at hann vil nakað við garðinum. Hann hevur brúkt fýra ár av bestu lærutíð síni til hetta verk, og tí eigur hann at fáa møguleikan. Men tað var vist ikki í réttum tíma, at eg kom heimaftur. - Tá sóu vit ikki fyri okkum, at Klaksvíkin fór at vaksa so nógv. Alt tað økid, sum eg hevði sett mær fyri at velta, fór til grundstykki, so tað var kanska gott tað sama, at eg gavst beinanvegin við jarðarbrúki burturav. - Eg havi einki ímóti akademikarugi, megttað ber til at hava høvdid fult av kunnlei nakar vísdómur aftanfyri. „uttaf at tað er - Eg havi altíð okkurt at takast við, og ofta eru dagarnir ov stuttir, sigur 83 ára gamli Jógvan Gerðalíð Tey gomlu skulu h Meguleikar í jarðarbrúki Jógvan Gerðalíð gjørdist ístaðin arbeiðstakari. Hann arbeiddi í 12 ár hjá Landsverkfrødinginum, nøkur år sum formaður, og hann hevði byggifelagið Bergmál saman við Dávi Jacobsen í fleiri enn 20 ár. - Men tað gekk drúgv tíð, áðrenn eg fekk hugin til jarðar- brúk úr blóðinum. Tá eg fór til Danmarkar sum 16 ára gamal, var tað tí, at eg trúði uppá eina framtíð innan jarðarbrúk. Eg angri ikki, at eg fór til Danmarkar, tí tey árini fóru ikki til spillis, men tað var nokk so beiskt at viðurkenna, at tað bar ikki til við jarðarbrúki í Klaksvík. Jógvan Gerðalíð hevur verið við til fleiri stórarbeiði í Norðoyggjum. Hann var formaður í arbeiðnum at gera vegin til Viðareiðis, og hann hann var eisini við formaður, tá byrgingarnar vóru gjørdar um Hvannasund og Haraldsund. Men hann hevur framvegis hjartað fyri jarðarbrúkinum. - Tað eru stórir møguleikar fyri jarðarbrúki í Føroyum, men ikki millum fjøllini her í Klaks- vík. Á Eysturoynni, Streym- oynni, Vágoynni og Sandoynni eru nógv stór gki, sum kundu verið dyrkað við maskinum, % % de S$%3å ét på > x på ava tað gott Tey gomlu hava tað í nógvar mátar betri í dag enn rr. Tey sita heit og verða passað, men er tað so, at tað eru summi, sum ikki hava tað gott og sum eru sloymd, so er tað ein skomm fyri okkum, heldur Jógvan Gerðalíð í Klaksvík men vit hava ikki sæð stóru møguleikarnar, sum eru í jarðarbrúki í Føroyum. - Høvdu vit, tá vit bygdu trolarar fyri 100 milliónir krónur, lagt einar 100 ella 200 milliónir í jarðarbrúk, so høvdu vit havt ómetaliga stór virði, sum høvdu verið liggjandi i landinum. Jógvan Gerðalíð heldur, at útjaðarin hevði havt gott av ti, um garðar vóru lagdir saman, so at tey, sum fegin vilja seta seg niður á oyggjum sum Svínoy og Fugloy, kundu liva av jarðarbrúki. - Um tjóðskaparkenslan og —andin Yrkjari og upptøkumadur Jógvan Gerðalíð hevur ongantíð verið bóndi ella arbeiðstakari burturav. Hann hevur tikist við at yrkja, hann hevur verið í sangkóri, og hann hevur tikið tónleik upp. Hann hevur altíð havt tætt samband við samkomuna í Betesda, og har hevur hann havt sín leiklut. Hann hjálpti kórleiðaranum, og á uttan- landsferðum plagdi hann altíð at verða ferðaleiðari. Hann var sunnudagsskúlalærari, og framvegis kemur hann nógv í | djúpari enn hasa milliardina frá'Danmárk, so er nokk best at vit gloyma alt um loysning. Betesda. - Mær dåmar væl at vera millum ungdóm, ungdómurin er jú framtíðin, og kann man hjálpa har, so er tað fínt, men kanska er tað ilt hjá okkum gomlu at síggja, nær vit eru ein hjálp hjá teimum ungu, og nær vit eru ein forðan, heldur hann. Jógvan Gerðalíð hevur yrkt nógvar sangir til fødingardagar og brúdleyp, og hann hevur eisini yrkt fosturlands- og lovsangir. Vit hava havt ein hús eysturi í Barmi, og har hevur altíð ligið ein gestabók. Har skrivaði eg onkuntíð onkra stutta yrking í, og tað var onkur, sum hevur sæð hesar yrkingar, sum av fyrstan tíð bað meg gera ein sang til eitt serligt høvi, greiðir Jógvan Gerðalíð frá. - Konan hevur nógvar yrkingar hjá mær í ringbindum, og tað er stuttligt at hyggja í tey av og á. Eftir fyrstu uttanlandsferðina hjá manskórinum í Danmark í 1946, tá teir eisini tóku plátu upp, fingu Jógvan og aðrir blóð á tonna fyri at taka upp. Í 1948 keyptu teir tvey upptøkut6l til at taka upp á lakkplátir, og tað var nógv brúkt næstu árini, serliga fram til miðskeiðis í 50'unum. Millum menninar, sum vóru upp í upptøkuvirkseminum vóru Jógvan Gerðalíð, Theodor við Keldu og Líggjas á Váli. - Vit tóku nógv upp. Ofta vóru tað fólk, sum komu inn at taka upp á eina plátu. Tað gekk ofta illa at halda tann støduga hitan, sum skuldi til, og tað kom meira enn so fyri, at lakkpláturnar fóru, meðan vit tóku upp. - Nú er øll slík útgerð so nógv minni og kann so nógv meira. Okkara upptøkut6l vigaðu eini 50 kilo, og nú fáast bandupptakarar, sum eru lítið stórri enn ein svávuldós. Nøgdsemi og sparsemi Menningin innan oll hugsandi øki hevur verið stór í hesi øldini, og tað tykist sum ferðin veksur heldur enn nakað annað. - Í mínari tíð er hendur ein ómetaligur framburður á øllum økjum. Tað hevur virkað nokk so natúrligt hjá mær, men eg klári bara ikki at fylgja við. Eg havi eina teldu, sum eg brúki í løtuni, men eg havi skilt, at hon ikki rættiliga stendur måt vid tær nyggju teldurnar i dag, sigur Jógvan Gerðalíð. - Teldur, sum vóru góðar fyri bara nøkrum fáum árum síðani, kunnu ikki brúkast í dag, og hóast tað ber til at fegnast um slíkan framburð, so er tað eisini ein trupulleiki, at tað verður so nógv burturkast. - Nútíðin er nógv broytt, síð- ani eg var ungur, og tað er so nógv sum er vorðið so nógv betur. Tað er eitt orð í Bíbliuni, sum sigur, at saman við nøgd- semi er Gudsótti stórur vinn- ingur. Vit hava jú einki havt við okkum inn í heimin, og tað er opinbart, at vit heldur einki kunnu hava við okkum út hið- - Tað er týdningarmikið, at bórnini fáa góða barlas úr heiminum. úr skúlanum og annars úr teirra nær- umhvørvi, tí tað er tað. sum meira enn annað hevur týdning restina av av lívinum ani. Nei. tá t hava 1960 klæði skuli rt hald MIKIð Joevan Gerð } | gomlu uðina er tað nog til spillis, alt varð brúkt. nú standa stórar yvirskriftir í bløð unum um, at brennistødirnar ikki klára at brenna alt ruskið Men er tað rusk? Er tað ikki óslitin klæði. matur og tilfar sum vit ikki hava stundir at taka upp. spyr Jógvan Gerðalíð Handlar keypa ikki skinn av seyði, tað verður koyrt á brenni stødirnar, sum ikki klára at brenna tað. Skinn og ull kunnu klæða alt Føroya fólk, men vit keypa heldur klæði úr útlondum. sum eftir nakrar mánaðir verða koyrd á brennistødirnar, sum ikki klára at brenna alt ruskið Tað er eitt ødiligt oyslusemi í fólki, heldur hann Ikki bara milliardin Tvey av teimum stóru málunum sum ganga altur og aftur, og sum hava nógv við framtíðina her á oyggjunum at gera, eru oljuvinnan og loysingin - Eg stúri ikki fyri tí, um vit taka loysing. Fyri nøkrum árum síðani vóru vit púra paff, tá vit fingu at vita, at vit skyldaðu triggjar milliardir. Bara nakrar vikur seinni skyldaðu vit seks milliardir, og skuldin vaks til 9 milliardir. Men nú ein dagin bar til at frætta, at vit skylda ongar pengar. Eg sigi ikki, at vit skulu taka loysing, men eftir at vit eru komin burtur ur slíkari skuld, dugi eg ikki at síggja, hví vit ikki skulu kunna sleppa einari milliard úr Danmark, um tað er ein milliard, tá tað saman um kemur, heldur Jógvan Gerðalíð. - Um tjóðskaparkenslan og — andin ikki stinga djúpar: enn hasa milliardina frá Danmark, so er nokk best, at vit gloyma alt um loysing. Onkur hevur ført fram, at vit fara 20% aftur í livistødi, um vit taka loysing, men fyri mær er tað eingin trupulleiki, at livistødi í Føroyum lækkar 20%. - Eg haldi ikki, at tað sømir seg fyri eitt so rikt land sum Føroyar at taka ímóti olmussu. Eisini er tað eyðmýkjandi hvørja ferð, tú ferðast í Danmark og viðurskifti okkara koma upp á tal, at hoyra, at danski skattaborgarin skal gjalda fyri okkara ódugnaskap. - Tað verður so nógv tosað um húðaskógvamentan, og eg veit væl, hvat tað meinast við, men eg haldi ikki, at vit skulu vanvirða gomlu mentanina, tað fer bara at koma okkum aftur um brekku. Teir gomlu høvdu eina mentan, sum vit eiga at virða ógvuliga høgt, hóast teir gingu í koti og húðaskóm. Eg havi einki ímóti akademikarum, men tað ber til at hava høvdid Barlastin hevur tydning ein IKKI I 1 ella brekað. Meg eg tvi eiga at gera mel Íyri tey gomlu, sum ikki hava tað sc rott Tey gomlu hava tað í nógvar mátar betri nú enn fyrr. Tey sita heit og verða passað, men er tað 50, at tað eru summi. sum ikki hava tað gott og sum eru gloymd, so er tað ein skomm fyri okkum. heldur Jógvan Gerðalíð Sum heild er tað neyvan ei land í øllum heiminum. hava tað so gott. sum vit hava tað her i Foroyum I: Hóast Jógvan Gerðalíð KOMIN upp 1 árini, Kennir han gerandisdegnum ongan mun å i nu og í teimum yngru arunum Tå tú altíð hevur verið frískur og hevur havt tað gott ber tað illa til at ímynda tær støðuna hjá teimum. sum eru sjúk. Broytingin hjá mær er komin so líðandi. men hóast gravirnar eru breiðari at leypa upp, og steinar eru hægri at fara upp um, so kenni eg ongan mun á gerandisdegnum nú og fyrr Jógvan Gerðalíð hevur altíð búð í Klaksvík, men hann hevur havt eyguni vend út í heimin Hann hevur ferðast í ymsum londum, og sum radioamatørur hevur hann havt samskifti við fólk nógva staðni í heiminum. I síðstu viku hevði hann vitjan av tyskum hjånum, sum hann hevur havt samskifti við í nógv ár Sambandið millum Føroyar og útheimin er kollvelt í livitidini hjá Jógvani Gerðalíð. Frá fáum og longum ferðum við ferðamannaskipi til nærmastu grannalond, er samband nú dagliga loftvegis. Satellitrásirnar troka seg inn í hverja stovu, internetið kemur í fleiri og fleiri heim. og alla staðni eru útlendska árin at hóma. Men Jógvan Gerðalíð stúrir ikki fyri føroysku mentanini og samleikanum í nýggja heim- inum. - Tað er týdningarmikið, at børnini fáa góða barlast úr heiminum, úr skúlanum og annars úr teirra nærumhvørvi, tí tað er tað, sum meira enn annað hevur týdning restina av av lívinum, heldur hann.