hósdagur 21. oktober 1999síða 10

10 tíðindablaðið Nr. 200 - 21. oktober 1999 Folksins vilji avgerandi Fá ið hvitabok var umrødd í um fyri stuttum. n eldri klaksviking nn tl útvarpið. Hann nøkurlunda soleiðis Eg havt ikki lisið Hvítubók. og eg havi ongan spurning hvítubók, men eg havi io mær fortalt, at um vit a ábyrgd av okkara ndi nu, so lækkar livistød Síðani segði taka okkum Her var talan um vilja og hugburð hjá einum fólki. hvar óneyðugt er við útrokn n. Hesin sami vilji er andi í ti máli allir r í dag hugsa um Framtidarstøda Føroya. ør Politikkur er at vilja segði fyrrverandi svenski sætisráðharri Oluf p F.- K le ar tóku stig- 1 Di 1918. var tað vilji fólksins, ið var tað I Teir fingu sitt 918 og lýðveld )i 1944 og Ísland man tel} um mest framkomnu heiminum í ultveldu amiteløgum í Sjálvstýrisleið okkara Tað hevur gingið smátt hjá h løroyingum at vunn- 1 ] ilvstýrisleið. Fyri nundrað árum síð 1 settu tjóðskaparmenninir mál. at føroyingar É 1 fram i ollum utum og gerast sjålv- bjargnir. Hoast nogvir føroyingar hava stridst fyri at koma longri á sjålvstyrisleid, so hevur motstødan verið hørd, og í ávísum forum ótespilig. at teir hava ikki nátt máli Tå ið eg nýti orðið ótespilig. og sipi eg til ta hending. 10 for fram 14. september i 1946, tá fólksins vilji um einar frælsar Føroyar var skúgvaður til viks. og vit fingu eina heimastýrislóg. ið eingin heyði biðið um. For- oyar hava tó ment seg nógv tey seinnu árini, treyðugt so, men heimastýrislóggávan vit liva undir, hevur knýtt okk- um fíggjarliga fastari at ødr- um samfelag. Alt fleiri for- oyingar ásanna i dag, at heimastýrisskipanin er ikki hóskandi, og hon hevur ikki ført til, at vit føroyingar gjørdust meira sjålvbjargnir - tvorturímóti Seinasta val Undan seinasta vali. gjørdu politisku flokkarnir nógv burturúr tjóðskaparspurning- inum - spurninginum um Føroyar sum eitt sjålvstød- ugt land. Tjodveldisflokkur- in hevur lagt størsta dentin å henda partin, og hevdi eina greiða støðu i neynda spurn- ingi Men tað vóru so sanniliga eisini aðrir flokkar. sum gjørdu nógv burtur úr hes- um máli, og lovaðu sínum veljarum, at teir ætlaðu at gera nakað við hetta mål, um teir fingu fólksins stuðul. Og veljararnir vístu júst hesum spurningi stóran áhuga og ans, nógv stórri enn nakran- tíð áður, undantikið árið 1946. Flokkarnir sum í dag mynda landsstýrið. vórðu samdir um, at hesin spurn- ingurin skuldi raðfestast ov- arlaga, hetta skuldi ikki bert verða nýtt uppundir valið. nú skuldi nakað henda. Urslitið gjørdist, at høv- uðsmál samgongunnar var einar sjålvstødugar Føroyar, og at danski-islendski sam- veldissåttmålin frå 1918 til 1944 skuldi nytast sum fyri- mynd Hvitabok I samband vid nevndu ætlan er eitt stór tog umfatandi ar- beiði gjørt. til tess at pol- ttikkarar og alt Føroya fólk skal hava so góðar og sak ligar upplýsingar sum gjør ligt, áðrenn sjålvar samráð- ingarnar verða hildnar við donsku stjórnina. Alt hetta tilfar er givið út í Hvitub6k, ið hevur fingið nógva um- rødu millum manna. Hesaferð eru tað ikki upp- lýsingar frá politikkarum, men frá fakfólki - umleið 60 ið hava skapt hetta verk. Eftir mínum tykki eitt væla- verk, ið hevur givið mær nógvar nýggjar týðandi upp- lýsingar Upplýsingar um smátjóð- ir, ið hava fingið fult frælsi, eru áhugaverdir. Felags fyri tær allar, er at tær hava ment seg munandi, eftir at hava fingið frælsi. Nú ætlanin er, at Føroyar Skulu fáa fullveldi, verða ræðumyndir nýttar a summum teirra, ið eru ímóti ætlanini. Nú verður kvett á stokkinum, deyðin stendur í durunum o.s.fr. Sjálvandi er einki í slíkum pástandum, og just Hvítabók lýsir hesi við- urskiftir sera væl Tað er vanlig og viðurkend mannagongd, at tá ið eitt Ó- frælst land hevur tikið seg undan yvirræði harralands- ins og er vorðið frælst, so hevur verið avtalað ein skift- isskipan á tann hátt, at harr- alandið ávíst áramál hevur bundið seg til at veita tí ný- frælsa landinum minkandi peningaveitingar, sum, tá ið ávís tíð er umlidin, heilt heldur uppat. Soleiðis sum viðurskifti Foroya og Danmarkar í so mangar øldir hava verið - og enn eru - er einki til hindurs fyri slíkari skiftisskipan. M. a. verður hetta eitt av teim- um málum. ið verður reist yvir fyri donsku stjórnini. Ikki fái eg meg at trúgva tí, at ikki danir fara at ganga við til eina slíka skipan. Skuldi tað ótrúliga hent, at teir gjørdu tað, ja so ganga teir beint ímóti teirri sam- tykt, ið ST hevur samtykt í 1960 um slík vidurskiftir - ið teir sjålvir atkvøddu fyri. Orðaskifti á tingi Málið um Hvítubók og full- veldisætlan samgongunnar fekk. sum væntað varð, eina ógvuliga gjølla og drúgva viðgerð. Sjálvur bíðaði eg spentur eftir, hvat annar av teimum størru flokkunum í andstøðu - javnaðarflokkur- in fór at siga. Og satt at siga, heyði eg væntað, at hann fór at koma við einum boði, ið lá rættiliga nær at tí, ið sam- gongan er komin við. Or- søkin til hetta var hon, at Javnaðarflokkurin eftir vali, vildi ganga helt langt á sjálv- stýrisleið, kom hann í eima samgongu við m.a. tjóðveld- isflokkin. Tíverri eydnaðist tað ikki at fáa eina breiðari samgongu, enn hana vit hava í dag Undir ordaskiftinum á tingi løgdu umboð tjóðveld- isfloksins upp til samstary við javnaðarflokkin, fyri at fáa eina breiðari semju. Um- boð fólkafloksins gjørdu tað sama, men gjørdu tað mis- tak, at byrja samráðingarnar undir orðaskiftinum. ið er heilt óvanligt. Í fyrstu atløgu tóktist = javnaðarflokkurin ongan áhuga at hava fyri samstarvi, men sum fundurin gekk. broyttist tonin, og eg sat eftir við tí fatan, at javn- aðarflokkurin vildi ganga við til at royna at fáa eina semju, ið bar í sær eina breiðari semju, samgongan, mið- flokkurin og javnaðarflokk- urin, ið eiga tilsamans 26 umboð á tingi. Tað hevði styrkt okkara samráðingar- stóðu mótvegis dønum. Landsstýrismaðurin í Signar á Brúnni, landsstýrismaður sjálvstýrismálum hevur alla tíðina hann hevur sitid í Tinganesi dyrgt eftir einari breiðari semju. Formaðurin í uttanlandsnevndini var tann fyrsti, sum undir orðaskifti- num legði upp til samstar við javnaðarflokkin. Honum á baki kom sjálv- ur tingformaðurin við sama tilmæli. Løgmaður og fram- søgumaður fólkafloksins dyrgdu eftir tí sama. Ég veit. at nógvir eru teir javnaðarveljarar, ið ynskja, at javnaðarflokkurin verður við í tí, sum núer at henda viðvíkjandi = vidurskiftini millum Danmark og Føroy- ar, og vón mín skal vera, at nevndu partar seta seg niður fyri at kanna eftir, hvat tað er, 10 skilir hesar flokkar, og at fundast verður til teir finna eina semju, ið allir kunnu liva við. Signar á Brúnni Loysing I 1918 togaðust íslendingar g danir um loysing ella ikki Tað árið hevði >Konser- vativt Parti< fund í Grundt- vigs Hus< í Studiestræde í Kjøpinhavn, har Knud Fab- ncius professari og konser- vativur = fólkatingsmaður kravdi verjuskyldu fyri for- oyingar. Kommandørur og seinri kontraadmiralur og ovasti í herskipaflotanum, Godtfred Hansen segði á sama fundi >længe nok har vi fundet os i de islandske uforskammetheder. Jeg fore- slár derfor, at vi udruster og afsender et militært ekspe- ditionskorps til Ísland. Forst skal vi lære dem at ryste og bæve for os, dernæst at se op til os i angst og beundr- ing Ísland segði takk fyri við at taka loysing. men gav dønum sleikisneis Christian 10 kundi enn nøkur ár bera heitið »Kong- ur av Íslandi< og danska utt- anríkismálaráðið mátti átaka sær uppgávur fyri Ísland nøkur ár afturat á teimum umráðum har íslendingar ynsktu tað. Loysingarsátt- málin rakk til 1944 men longu tá teir undirskrivadu sáttmálan í 1918 gjørdu is- lendingar dónum greitt, at teir fóru at uppsiga sáttmál- harvið seta á stovn I 1944 segði Island sátt- málan við Danmark upp til it fara úr gildi beinanvegin Íslendingar vildu ikki hava sitandi á sær, at teir sam- eindu møguliga fóru at rokna við dønum, sum sameindir hjá Nazi-Týsklandi. Og tað vildu teir ikki hava sitandi á sær Ránsveiðuvernd Olavsøkutingid viðtók í øldir klagu til kongs um ránsveiðu hjá fremmandum skipum inn at føroysku klettunum. Men hetta tóku donsku myndug- leikarnir slett ikki til eftir- tektar Fyri umleið 100 árum síð- ani komu fyrstu donsku verj- uskipini á Føroya-leidina, men tey gjørdu einki sum helst fyri at forða hesum 6- skili. Danskur ágangur á bretsk fiskiskip mátti undir ongum umstødum nerva landbúnaðarútflutningin hjá dónum til Bretlands. At henda ránsveiða hvort ár kostaði føroyingum stórar upphæddir hevði ongan týd- ning hjá dønum Tað eydnadist bretskum trolarum at troka føroyingar undan Føroyum til Islands og víðari til Grønlands. Amerikanarar, fransar, portugisar og hålendingar fiskadu í øldir inn at klett- unum i Grønlandi, eins og teir søktu livd og annad teimum lysti uttan fordingar av nøkrum slag I( Føroyum kom vend i tå Kaj Nolsøe Bang komman- dørur jagstraði fiskirånsveid- uskipið »Red Crusader« all- an vegin til Skotlands og inn i havnina i Aberdeen, har hann legði hald á skipið Føroyingurin í honum og alskurin til Føroyar vann á ollum. Fyrsta árið, Danmark heyði fast fiskiveiðueftirlits- skip undir Grønlandi, var sama árið, føroyingar byrj- aðu at fiska har á leiðini. Danska eftirlitsskipið kom ikki á leiðina fyri at hjálpa og stuðla donskum ríkis- borgarum sum búðu í Før- oyum, men harafturímóti at vinna teimum neisir har tað var møguligt. Føroyska Skipara- og Na- vigatørfelagid gjørdi bókling »Danmark, Færøerne og Grønland« burtur úr før- oyskum skipsdagbókum, sum greiddu frá, hvussu før- oysk skip og manningar vóru viðfarin í Grønlandi av donsku marinuni og rættar- valdinum. Tað er ongin loyna, at danski uttanrikispolitikkurin kostaði føroyingum dýrt í 30'unum á spanska og it- alska marknaðinum. Meðan danski samhandilin við hesi lond var lítil og eingin, var Spania størsti og virðismikl- asti marknaðurin hjá føroy- ingum. Italia kom á øðrum plássi. Danir vóru á ongum sinni sinnaðir at geva føroyingum nakrar skaðabótur fyri mista inntøku orsakað av teirra utt- anríkispolitikki. Danska stórveldið vísir tenn Klaksvikingar, ung, gomul, kvinnur, menn og børn stóðu tigandi á kajuni og bíðaðu. Tvey stór skip nærkaðust. Tað størsta var ein fregat hjá danska herflotanum. Bráttliga hoyrdust róp frá fregattini um at verða klárir við kanónini og snara teim- um móti landi. Eitt annað skip legði til bryggju og 150 vápnaðir løg- reglumenn = saman við glúpskum hundum stormaðu í land. Uppgávan hjá teimum var at niðurberja fólkaviljan hjá >Vort fredelige folk udi Færø«. Meðan skipini enn lógu í Klaksvík doyði kommandør- urin hjá danska herskipinum. Seinni frættist, at hann hevði beint fyri sær sjålvum, tí hann hevði fingið ringa sam- vitsku av, at fyrstu ferð skip hansara skuldi brúkast til at niðurberja ófrið, var móti fólki, hann uppfataði sum sínar egnu landsmenn. Vit skilja hann væl tá hann skuldi liva upp til so matar menn sum Herluf Trolle, Iv- ar Hvidtfeldt, Tordenskjold, Jessen, Olfert Fischer og Willemoes Men rikisfelagsskapurin skuldi verða heilur og nakrir útjaðara føroyingar mátti ikki trúgva, teir høvdu nak- að sum helst at siga og ei minni gera, móti valdsharr- unum í Kjøpinhavn. Hesi harraboð vóru honum ov- boðin, og tí valdi hann at taka sítt egna lív. Føroyski skapandi viljin Tórshavnar byråd bjóðaði fyri umleið 40 árum síðani umboðum fyri Hetland til Føroyar fyri at finna úv, um fóroyingar kundu hjálpa teimum við at broyta gongd- ina til tað betra. Hetlendingar útfluttu ár- liga 600.000 tunnur av sild saman við øðrum fiskaúr- drátti fyri 100 árum síðan. Um hetta mundi var føroyski búskapurin lítil móti tí het- lendska. Meðan fólkatalið og bú- skapurin stillisliga vaks í tey næstu árini í Føroyum, gekk tað skjótt niður á bakka hjá hetlendingum. Við í ferðalagnum til Før- oya vóru eisini skotskir bú- skaparfrødingar. Ein bók var útgivin av hesum lærdu monnum kvinnum um ferð- ina til Føroyar eftir heim- komuna. Bókin kallast >Far- oe Report«. Í hesi bók greiða serfrødingarnir frá, hvat eftir teirra meting hevur haft størst ávirkan á niðurgondina í Hetlandi í hesi old I Hetlandi er ongin vilji til sjålvstødugan búskap, sera serfrødingarnir. Meðan føroyingar har aft- ur ímóti arbeiða miðvíst fyri framburði á egnum beinum, síggja vit ongan vilja til hetta í Hetlandi. Arvur Ríkisfelagsskapurin og minnini um hann er arvur sum hevur sín uppruna frá tí tíðini tá korn fult av rottu- lorti, smágróti og grúsi, 6- egnað til mannafødi var dag- ligur kostur hjá føroyingum og íslendingum, fyri at varð- veita og til fyrimuns fyri rík- isfelagsskapin og onnur donsk áhugamál, sum til eina hvørja tíð vunnu á teimum føroysku, uttan at tann tap- andi parturin var eftirspurdur og heldur ikki var hædd tíkin fyri, hvat hetta >hundalív< kravdi av føroyingum. Karl Nolsøe