leygardagur 23. oktober 1999síða 11

Nr. 202 - 23. oktober 1999 tíðindablaðið Ríkisfelagsskapurin ein táta: Rottulortar, smágrót og grús Fyrrverandi íslendski forset- in hevur funnið gomul eina- handilshús í Keypmanna- havn, sum hon nú hevur ætl- anir um at seta í stand saman við øðrum líkasinnaðum. Umleið 100 mió. kr. er hetta umvælingararbeiði mett at fara at kosta Ætlanin er at húsið skal nýtast sum islendsk, føroysk og norsk miðstøð til varð- veitslu av mentunarvirðinum og ikki minst minninum um danska einaveldis handilin. Norðmenn hava longu boðað frå, at teir ikki eru sinnaðir at verða við í hes- um »projekti«. Fyristødu- maðurin á føroysku Viðskift- astovuni í Keypmannahavn sigur seg luttaka, sum før- oyskt umboð? Danskir stats- menn, eldri og yngri millum teirra Bernstorff virkandi fyri 200 árum síðani fyri fremjan av fríum handli og sigling á høvunum. Teirra hugsanir vunnu frama hjá stjórnini í Keyp- mannahavn. Talan varð um avtøku av kongaliga einahandlinum. Handilsfólk í Keypmanna- havn órógvaðust av hesum og sendu stjórnini mótmæl- isskriv í 1793, sum millum annað segði »Byen Køben- havn er for sin eksistens helt og aldelels denne handel. Ikke alene København, men også bønd- erne udenom byen som hvert år afsætter mere end 8000 tønder korn til denne handel, korn som eller er utjeneligt til menneskeføde, fuldt af rottelort, småsten og grus, som det er«. , Handilin við Ísland varð avtikin, meðan føroyingar måttu halda fram vid at eta hetta korn sum bleiv skýrt »utjeneligt til menneskeføde, fuldt af rottelort, småsten og grus«, í 60 ár aftrat. Danski landbúnaðurin hevði einkarrætt til kornsølu >i den sgnderfjeldske Norge< til 1814. Í øldir tugdu íslendingar og føroy- ingar seg gjøgnum hetta sum langt frá kann kallast mann- afødi, og vóru á henda hátt við til at fíggja byggjan og dagliga raksturin av donsk- um harragørdum. Frá 1780- 1783 doyði millum ein trið- ingur og helvtin av íslendska fólkinum í hungri, kulda og ðrum ólukkum. Fyri umleið 100 árum síð- ani fluttu túsundtals íslend- ingar til USA og Canada, tí stødan var vorðin so hættus- lig. Føroyingar sum vunnu til dagin á Eystlandinum sóu við egnum eygum, hvussu neyðarsligt og illa stødd fólkið har á leiðini var um hetta mundi. Latir, likasælir føroying- ar og grønlendingar Kongalig kanningarnevnd var í 1840-unum sett at kanna um hugsast kundi, at føroyingar kundu fara undir havfiskiskap. Urslit: Ohugs- andi. Nidurstødan var, at før- oyingar vóru ov latir og lík- asælir. Ein líknandi kann- afhængig af ingarnevnd varð sett í 1940- unum, at kanna um grøn- lendingar kundu fara undir havfiskiskap. Nidurstødan var tann sama. Ohugsandi - ov latir og likasælir. Friur handil I 1840-unum kannaðu danskir myndugleikar um føroyingar ynsktu at sleppa av við einahandilin. Urslit: Allir søgdu nei, uttan í Suðri, har søgdu teir ja. 1856 var fyri abba mín størsta árið í lívi hansara. >Einahandilin avtikin< »Hann føddur« Grosserers- societet i København« sendi frammanundan skriv til stjørnina og visti å g60ar inn- tøkumøguleikar teirra um einahandilin varð avtikin. Soleiðis hendi tað Loysing I 1918 togaðust íslendingar og danir um loysing ella ikki. Tað árið hevði »Konser- vativt Parti< fund í Grundt- vigs Hus< í Studiestræde í Kjøpinhavn, har Knud Fab- ricius professari og konser- vativur = fólkatingsmaður kravdi verjuskyldu fyri før- oyingar. Kommandørur og seinri kontraadmiralur og ovasti i herskipaflotanum, Godtfred Hansen segði á sama fundi >længe nok har vi fundet os í de islandske uforskammetheder. Jeg fore- slár derfor, at vi udruster og afsender et militært ekspe- ditionskorps til Island. Først skal vi lære dem at ryste og bæve for os, dernæst at se op til os i angst og beundr- ing« Island segði takk fyri við at taka loysing, men gav dønum sleikisneis. Christian 10 kundi enn nøkur ár bera heitið >Kong- ur av Íslandi< og danska utt- anríkismálaráðið mátti átaka sær uppgávur fyri Island nøkur ár afturat á teimum umráðum har íslendingar ynsktu tað. Loysingarsátt- málin rakk til 1944 men longu tá teir undirskrivaðu sáttmálan í 1918 gjørdu ís- lendingar dónum greitt, at teir fóru at uppsiga sáttmál- an, og harvið seta á stovn fullveldi. , I 1944 segði Ísland sátt- málan við Danmark upp til at fara úr gildi beinanvegin. Íslendingar vildu ikki hava sitandi á sær, at teir sam- eindu møguliga fóru at rokna við dónum, sum sameindir hjá Nazi-Týsklandi. Og tað vildu teir ikki hava sitandi á sær. Ránsveiðuvernd Ólavsgkutingið viðtók í øldir klagu til kongs um ránsveiðu hjá fremmandum skipum inn at føroysku klettunum. Men hetta tóku donsku myndug- leikarnir slett ikki til eftir- tektar. Fyri umleið 100 árum síð- ani komu fyrstu donsku verj- uskipini á Føroya-leidina, men tey gjørdu einki sum helst fyri at forða hesum 6- skili. Danskur ágangur á bretsk fiskiskip mátti undir øngum umstødum nerva landbúnaðarútflutningin hjá dónum til Bretlands. At henda ránsveiða hvort ár kostaði føroyingum stórar upphæddir heyði ongan tyd- ning hjá dónum. Tað eydnaðist bretskum trolarum at troka føroyingar undan Føroyum til Islands og víðari til Grønlands. Amerikanarar, fransar, portugisar og hålendingar fiskadu í øldir inn at klett- unum í Grønlandi, eins og teir søktu lívd og annað teimum lysti uttan forðingar av nøkrum slag. I( Føroyum kom vend í tá Kaj Nolsøe Bang komman- dørur jagstraði fiskirånsveid- uskipið »Red Crusader« all- an vegin til Skotlands og inn í havnina í Aberdeen, har hann legði hald á skipið. Føroyingurin í honum og alskurin til Føroyar vann á øllum. Fyrsta árið, Danmark hevði fast fiskiveidueftirlits- skip undir Grønlandi, var sama árið, føroyingar byrj- aðu at fiska har á leiðini. Danska eftirlitsskipið kom ikki á leiðina fyri at hjálpa og stuðla donskum ríkis- borgarum sum búðu í Før- oyum, men harafturímóti at vinna teimum neisir har tað var møguligt. Føroyska Skipara- og Na- vigatørfelagid gjørdi bókling »Danmark, Færøerne og Grønland« burtur ur før- oyskum skipsdagbókum, sum greiddu frå, hvussu før- oysk skip og manningar vóru viðfarin í Grønlandi av donsku marinuni og rættar- valdinum. Tað er ongin loyna, at danski uttanríkispolitikkurin kostaði føroyingum dýrt í 30 'unum á spanska og ital- ska marknaðinum. Meðan danski samhandilin við hesi lond var lítil og eingin, var Spania størsti og virðismikl- asti marknaðurin hjá føroy- ingum. Italia kom á øðrum plássi. Danir vóru á ongum sinni sinnaðir at geva føroyingum nakrar skaðabótur fyri mista inntøku orsakað av teirra utt- anríkispolitikki. Danska stórveldið vísir tenn Klaksvíkingar, ung, gomul, kvinnur, menn og børn stóðu tigandi á kajuni og bíðaðu. Tvey stór skip nærkaðust. Tað størsta var ein fregat hjá danska herflotanum. Bráttliga hoyrdust róp frá fregattini um at verða klárir við kanónini og snara teim- um móti landi. Eitt annað skip legði til bryggju og 150 vápnaðir løg- reglumenn saman við glúpskum hundum stormaðu í land. Uppgávan hjá teimum var at niðurberja fólkaviljan hjá >Vort fredelige folk udi Færø«. Meðan skipini enn lógu í Klaksvík doyði komman- dørurin hjá danska herskip- 11 inum. Seinni frættist, at hann hevði beint fyri sær sjálvum, tí hann hevdi fingið ringa samvitsku av, at fyrstu ferð skip hansara skuldi brúkast til at niðurberja ófrið, var móti fólki, hann uppfataði sum sínar egnu landsmenn Vit skilja hann væl tá hann skuldi liva upp til so matar menn sum Herluf Trolle, Ivar Hvidtfeldt, Torden- skjold, Jessen, Olfert Fisch- er og Willemoes. Men rikisfelagsskapurin skuldi verða heilur og nakrir útjaðara føroyingar mátti ikki trúgva, teir høvdu nak- að sum helst at siga og ei minni gera, móti valdsharr- unum í Kjøpinhavn. Hesi harraboð vóru honum ov- boðin, og tí valdi hann at taka sítt egna lív. Føroyski skapandi viljin Tórshavnar býráð bjóðaði fyri umleið 40 árum síðani umboðum fyri Hetland til Føroyar fyri at finna úv, um føroyingar kundu hjálpa teimum við at broyta gongd- ina til tað betra. Hetlendingar útfluttu ár- liga 600.000 tunnur av sild saman við øðrum fiskaúr- drátti fyri 100 árum síðan. Um hetta mundi var føroyski búskapurin lítil móti tí het- lendska. Meðan fólkatalið og bú- Karl Nolsøe heldur, at ríkisfelagsskaprin er ein táta. A ti at partur av greinini var burtur í blaðnum hósdagin - prenta vit greinina í fullum líki skapurin stillisliga vaks í tey næstu árini i Føroyum, gekk tað skjótt niður á bakka hjá hetlendingum. Við í ferðalagnum til Før- oya vóru eisini skotskir bú- skaparfrødingar. Ein bók var útgivin av hesum lærdu monnum kvinnum um ferð- ina til Føroyar eftir heim- komuna. Bókin kallast >Far- oe Report<. Í hesi bók greiða serfrødingarnir frá, hvat eftir teirra meting hevur haft størst ávirkan á niðurgondina í Hetlandi í hesi old. Í Hetlandi er ongin vilji til sjålvstødugan búskap. sera serfrødingarnir. Meðan føroyingar har aft- ur ímóti arbeiða miðvíst fyri framburði á egnum beinum, síggja vit ongan vilja til hetta í Hetlandi Arvur Ríkisfelagsskapurin og minnini um hann er arvur sum hevur sín uppruna frá tí tíðini tá korn fult av rottu- lorti, smágróti og grúsi, 6- egnað til mannafødi var dag- ligur kostur hjá fóroyingum og íslendingum, fyri at varð- veita og til fyrimuns fyri rík- isfelagsskapin og onnur donsk áhugamál, sum til eina hvørja tíð vunnu á teimum føroysku, uttan at tann tap- andi parturin var eftirspurdur og heldur ikki var hædd tíkin fyri, hvat hetta >hundalív< kravdi av føroyingum. Karl Nolsøe Altíð betri Húsarhaldstól í 100 ár Vaskimaskina - Novotronic W844 tom Vanl. prisur 11.795,- Kontantprísur 9.439,- Kann eisini gjaldast við 430,- um mánaðan í 18 mánaðar + útgjald á 2.850,- Uppvaskimaskina G660 Vanl. prísur 9.495 - Kontantprisur 6.795.- Kann eisini gjaldast við 315,- um mánaðan í 18 mánaðar * útgjald á 2.000.- | Vaskimaskina Turkitrumla i Novotronic W986 = -— Novotronic T490 | Vanl. prisur — BF Vanl. prisur | 15.295,- IT 8.195,- H Kontantprisur: Kontantprisur Í 12.239,- 6.895,- | Kann eisini gjaldast | Kann eisini gjaldast í við 550,-um j við31S,-um ; månadan i 18 | månadan í 18 i månadar ? mánaðar i + utgjald á 3.700,- — am + Utgjald á 2.100.- NS Køksmidstødin Á Hålsi - FO 110 Torshavn - Tel. 314949 - Fax 311330 - E-mail: hthduipost olivant fo