leygardagur 23. oktober 1999síða 13

Nr. 202 - 23. oktober 1999 tíðindablaðið = 13 Hvar hevur vanligi føroyingur størst personligt frælsi - innanfyri ella uttanfyri rikisfelagsskapin? I hesum døgum er orðið frælsi/ófrælsi vorðið eitt á- hugavert hugtak í politiska kjakinum. Frælsi merkir, tað at vera frælsur, mótsætt trælur. Frá gamlari tíð kenna vit tað frá seyða- frælsi, gåsafrælsi, rossa- frælsi v.fl. Orðið frælsi sig- ur onki um ognarviðurskif- ini, men um rættindi. O- frælsi hinvegin merkir, tað at vera ófrælsur, eitt nú djór sum ganga í haga uttan loyvi ella tað at halda fólki í ófrælsi og vesaladómi. Vit føroyingar hava sostatt allir frælsi og ófrælsi fellur ong- um føroyingi í lut at eiga í dag. Ein møgulig loysing hev- ur við sær mist rættindi og harvið frælsi innanfyri ríkis- felagsskapin. Tað er hetta mista frælsid, sum okkara loysingarpolitikkarar eru so ræddir fyri, og tí koma sam- ráðingarnar við danir eina- mest at snúgva seg um, hvussu vit vinna mista frælsið innaftur, um vit loysa frá Danmark. Í polit- iskari terminologi verður tosað um góða ella minni góða avtalu, alt eftir hvussu nógv vit fáa Danmark at gjalda fyri okkum. Hetta er ein óverdigur og ófrælsur hugsunarháttur, og tí má ein møgulig loysing fyrst og fremst byggja á fíggjarligt frælsið. Fíggjarligar konsekvens- analysur, við vælferðini hjá Palliba og Marsannu í huga, lógu ikki í loysingar-leisti- num til Hvítubók. Talsfólk- ini fyri tey víðgongdu loys- ingarfólkini hava ikki hildið hetta vera neyðugt. Kanska tí tey fækstu av teimum eru at finna í føroyska vinnu- lívinum, og at tað tí er teim- um eitt feitt, um blokkurin kemur úr Danmark ella frá einum framskrivaðum til- tonktum føroyskum vinnu- lívi, men so einfalt er tað kortini ikki. Lønarlagid og figgjarorkan yvirhøvur hev- ur alstéran tydning og ser- liga hjå teimum minnu mentu. Hetta siggja vit best av ti orku, sum fakfeløgini leggja i fyri at vinna limum sinum sømulig kor bædi figgjarliga og sosialt, eitt nú við arbeiðsstegði, streiku v.m. Stór øsing og ótryggleiki stóðst av einum ávísum 2-3 mill. kr. niðurskurði í løg- tingsfíggjarlógini, hvussu mikið meir verður ikki alt á gosi, tá vit innanfyri eitt stutt tíðarskeið skulu siga farvæl til 1000-1500 mill. kr. netto árliga. Krøvini fyri at yvirliva her å Klettunum verða tå >blóð, sveitti og tår«. Vanligi føroyingurin velur tí heldur persónliga frælsið við at vera altjóða borgari innanfyri nútíðar- gjórdan — rikisfelagsskap heldur enn at vera ófrælsur arbeiðstrælur uttanfyri rík- isfelagsskapin. Utbugvingarøkid Innanfyri rikisfelagsskapin hevur føroyingurin fritt at fara á útbúgvingargkinum, men velja vit loysing missa vit henda rættin. Vit noyðast tí at samráða okkum til nýggj rættindi ella frælsi. Sambært føroyska sið- menning fær eingin frælsi uttan at eitthvort er at viga uppímóti við, annars er tað at rokna sum olmussa. Inn- an undirvísing hava vit ikki nógv at bjóða dønum upp- ímóti, so okkara umbøn verður ein olmussu- og biddaragongd, um vit ikki sjålvi eru før fyri at gjalda kostnaðin. Umleið 2.000 fóroyingar eru fyri tíðina undir útbúgving í Danmark. Kostnaðurin er ymiskur fyri tær ymiskur útbúgvingar- nar. Sambært danska Und- ervisnings Ministeriet kost- aðu útbúgvingarnar pr. fólk fyri lidna útbúgving í 1994: sí talvu Samlaði árligi kostnaðurin fyri allar føroyingar undir útbúgving í Danmark stavar frá omanfyristandandi tólum og S.U. (Statens Uddannelsesstøtte) 60 mill. kr. umframt >boligsikring<, ansingarpláss og skúla til børnini hjá teimum lesandi. Kostnaðaryvirlit fyri útbúgvingar í 1994 smbr. danska Undervisnings Ministeriet Gymnasium Hægri Handils. Hhx Hægri teknisk. Htx Civilingeniørur Handil og kontór Jarnsmiður 151.000 kr. Humaniora, danskt Timburm./ Elektrik. 146.000 kr. Jura Kokkur 130.000 kr. Psykologi Frisør 159.000 kr. Medisin Tannlækni 961.000 kr. Fólkaskúlalærari 397.000 kr. Nátúrvísind, biologi Journalistur 201.000 kr. Teologi Ein leys meting sigur íalt um 200 mill. kr. árliga. Ein ikki so lítil »blokkur«, sum loysingarfólk hava kannað sær frammanundan. Bara tær 60 mill. kr. frá S.U. er meira enn alt nettovirði av okkara 60.000 seyðum, sum vit drepa árliga. Ísland fekk loysing í 1944, men verður av hinum norðurlondunum ikki enn mett gjaldført á útbúgving- arøkinum, og sleppur ti undan at gjalda tær sym- bolsku 22.000 krónurnar fyri hvønn lesandi tey hava í hinum norðurlondunum, sum hini norðurlondini ann- ars gjalda smbr. avtalu. Her hava ávís loysingarfólk eis- ini kannað sær bitan framm- anundan, føroyingar skulu 203.000 kr. HF 129.000 kr. 213.00 kr. 304.000 kr. 579.000 kr. 56.000 kr. Sosialráðgevi Cand. merc Fysio-/Ergoterapeut Diplomingeniørur | 264.000 kr 356.000 kr 339.000 kr. 356.000 kr 416.000 kr 357.000 kr. 377.000 kr. 722.000 kr. 637.000 kr. 399.000 kr. | sleppa ókeypis, hini skulu gjalda fyri okkum. Fyri okkum ikki politikarar kann tað virka ørkymlandi, at tå talan er um blokkin, er tað vaskikonan á Vesterbro, sum skal gjalda, men tá um útbúgvingarsnultarí ræður, nevnir ongin vaskikonuna. Fundamentalistiskt hugrák Øll hava vit hoyrt um å- trúnaligar og politiskar fundamentalistar. Teirra ser- kenni er trot uppá demo- kratiska siðvenju. Fólka- ræðið hjá teimum er ein bý- ur í Kína og >jeg alene vide<. Okkara fólkaræðis sidvenja loyvir ikki slíkum, og tí er tað hugtungt, tá tað vísir seg, at ávísir av lands- ins kosnu rabiatu loysing- armonnum bæði í skrift og talu hava eitt hugrák, sum einans kann tulkast sum fundamentalistisk. Mann kann so spyrja, hvat vilja teir í einum frælsum og demokratiskum forum, tí runt um í heiminum har fundamentalistar hava ført seg fram fylgir, ikki annad enn harðrent ófrælsi við. Sum stødan er í dag, ynskja flestu føroyingar at varðveita sítt persónliga frælsi, og tað letur seg bert gera innanfyri ríkisfelags- skapin. Ein loysing, sum ikki skerjir persónliga frælsi, má byggja á fíggjar- ligt og búskaparligt sjálv- bjargni, og tað hava vit ikki enn. Okkara >fulltime< pro- Tele-trukkurin síggj hann við nýggjum eygum! Skjóttskift eykaútger JCB "hugsandi" gerv Fittligt ROPS/FOPS hú Lastitrýstvísari + Trygdarventilar á trykkslangunum Lukkað bremsuskipan (KJ)-HYDRAULIK jcs umboð í Foroyum Postsmoga 110 * Kambsdalur * FO-530 Fuglafjørdur Tel. 44 41 70 * Fax 44 42 65 * e-mail: kjækj-hydraulik.com . om pagandaministarin kann lesa so nógv loysingarævin- týr fyri Føroya fólki, sum honum lystir, men tað broytir ikki tað faktum, at føroyingurin er eitt stolt fólk við persónligum frælsi, sum ikki er til sólu fyri fag- urlitt orð og læntar ol- mussufjarðar. Ella sum kvoðið verður: »Lat meg fyrst tann gullringin sjá, síð- an skal eg tær sova hjå«. Regin Eikhólm