týsdagur 26. oktober 1999síða 21

5 | Nr. 203 - 26. oktober 1999 tidindabladid "scan Viðmerking: Nationala frælsi kemur at kosta i ti persónliga frælsinum Vilja tit fullveldi, so takið tað sum menn. Alt annað fer at líkjast einum biddaraveldi, segði Jóannis Eidesgaard m.a., tá ið aðalorðaskifti var um Hvítubók Upprunaliga kemur fyri brigdið hvítbók úr Ong landi, har tað verður kallað White Paper. Hetta er ein djuptøkin og objektiv frå- greiðing um eina politiska ætlan, sum stjórnin ætlar at seta í verk. Henda hvítbók in, sum er til viðgerðar í dag hevur nakrar itøkiligar trup ulleikar fyri at liva upp til fakligu krøvini, sum eru til eina hvítbók. So vit loyva okkum ar seta spurnartekin við, um Hvítabók veruliga er ein hvítbók? Fyri tað fyrsta, tí at hon ikki er nóg djúptøkin og heldur ikki nóg objektiv til at lýsa ætlanina hjá sam- gonguni fyri einum før- oyskum fullveldi. Her verð ur í rættiliga nógvum fórum farið lætt yvir nøkur viðurs kifti, sum eisini eftirfylgj- andi kjakið millum m.a. bú- skaparfrødingar er talandi dómi um. Men tað, sum verri er, er, at onnur viður- skifti als ikki verða tikin upp á tungu, sum veruliga hava áhuga fyri tað fólk, sum seinni skal taka eina stóðu. Einki verður gjørt burtur úr, hvønn tydning eitt fullveldi og ein minkandi ríkisstuðul fær fyri vanliga føroyska húski ella fyri før- oysku vinnuna. Arbeiðs- bólkurin sigur, at teir hava avmarkað setningin til ikki at fevna um hetta - mest sannlikt tí, at teir ikki hava havt neyðugu tíðina at ráða yvir. Gaman í nógv verður gjørt burtur úr, hvussu m.a. gjaldsjavnin fær tað, tá rík- isstuðulin minkar. Sjálvsagt hevur hetta tydning, men í vanliga kjakinum millum manna, sum nú rættiliga er byrjað, er ikki gjaldsjavnin tann, sum liggur fremstur. M.a verður sagt, at í 80- unum høvdu vit ein våna- ligan gjaldsjavna, men fólk flest livdu í sús og dús. Í 90-unum høvdu vit ein góð- an gjaldsjavna, men 17% av okkara fólki stakk í sekkin og fór av landinum. So gjaldsjavnin einsamallur er ikki allur sannleikin og heldur ikki tann sannleikin, sum vanligi føroyingurin leitar eftir. Og ein vånaligur gjaldsjavni eitt einstakt år kann verða fylgja av skila- góðum buskapartiltøkum. Við vøkrum talvum og simuleringum í alskyns lit- um kunnu fólk velja ymisk- ar støddir fyri biiskaparvøk- stri og skiftistíð og upp á no time, so hava tey úrslitið á talvuni í snøggari Power Point uppseting. Í saman- bering við hetta søluframtak fyri føroyskum fullveldi hevði sjålvt faldarin hjá Javnaðarflokkinum um Sjálvstýrislógina, og sum tjóðveldismenn skírdu far- valadufaldarin ongan møg- uleika. Har hava tit lært meira kommunikatión enn Vit. Onnur orsøkin til, at Hvit- abók ikki lýkur krøvini til eina hvítbók er, at lands- stýrismaðurin møguliga fyri at tekkjast andstøduni ella fyri at avvápna andstøduna hevur víðkað arbeiðssetn- ingin til eisini at taka møgu- leikar við, sum liggja mill- um fullveldið og verandi heimastýrislóg. Hetta hevur sum so einki við hvítbóka- arbeiðið at gera, og tí kundi verið áhugavert at fingið at vita, hví hetta skuldi takast við, serliga tá hugsað verður um, hvussu ókvalifiseraðar niðurstøðurnar eru í hesum partinum? >Hetta krevur grundlóg- arbroyting, og tá tað ikki er sannlíkt, at danir vilja frem- ja eina slíka, verður ikki gjørt meira burtur úr hesum møguleika«. Hetta er ein so grunn nidurstøda, at ein næmingur sjálvt í 9. flokki hevdi fingið eina viðmerk- ing frá tí nærlagda lærara- num. Hvítabók ger greitt, at tað eru trý viðurskiftu, sum eru orsøkin til fullveldistil- gongdina: Løgtingid er hægsti myndigleiki í for- oyskum viðurskiftum, og henda heimild kann íkki takast aftur. Løgtingslågir skulu ikki víkja fyri fólka- tingslógum. Føroyskir myndugleikar fåa greida heimildir til víðkaðar møg- uleikar til at gera avtalur við onnur lond. Stendur ikki mát Javnaðarflokkurin hevur sett sær júst somu mál í okk- ara uppskoti til eina Sjálv- stýrislóg. Og vit halda okk- um vera komnar á mál uttan at fara yvir um ánna eftir vatni. | Javnaðarflokkurin hevur gjørt sínar egnu løgfrødis- ligu kanningar av, hvat krevst fyri, at Sjávlstýris- lógin kann setast í verk. Hesar peika á, at um polit- iskur vilji er til staðar, so ber væl til - enntá eisini utt- an eina grundlógarbroyting. Ein sáttmáli, gjørdur av landsstýrinum og donsku stjórnini, samtyktur í Løg- tinginum og í Fólkatingin- um og lýstur í altjóðasam- felagnum, so er ikki neyð- ugt við einari grundlógar- broyting. Men tað er greitt, at treytin fyri hesum er, at talan verður um ein prag- matiskan og smidligan pol- itiska vilja, har allar funda- mentalistiskar vanahugsanir eru jarðaðar So her er okkara stutta nidurstøda, at Hvítabók snøgt sagt ikki stendur dis tansina, tá tað snýr seg um skipanir millum fullveldið og heimastýrið. Tað var munandi betur fyri hennara trúvirði, at hesi viðurskiftu als ikki vórðu umrødd. Og um landsstýrismaðurin heldur, at hann við hesum vinstrahonds niðurstøðum hevur avvápnað okkum, so fer hann rættiliga skeivur I hesum sambandi fari eg at spyrja landsstýrismannin, hvussu nógv ella hvorjar vartar av hesum tilfari allir 1vítbókarithóvundarnir lava skrivað. Eru tey oll samd í hesum niðurstøðum, ella eru tað nøkur teirra, ivørs leiklutur bert er at finna í fylgiskjólunum, sum eru løgd við? Harnæst fari eg somu- eiðis at spyrja landsstýris- mannin, hvussu nógvar pengar fullveldisætlanin hevur kostað til dags dato? „Hetta er ein amboðs- kassi, sum eisini andstødan kann brúka< nøkulunda so- leiðis hevur landsstýrismað- urin ferð eftir ferð sagt. Myndin er góð, men hyggja vit niður í henda góða am- boðskassa, so finna vit ikki nógv amboð, sum vit kunnu brúka. Gaman í, har er ein bittong at bíta okkurt av við, ein sag at kappa okkurt við, eitt kúbein at bróta okkurt við, ein vinkulslípari um tað er okkurt, sum er serliga torført at kappa sundur og niðast ein sleggja til at knúsa tað seinasta við. Men har eru eingi amboð, sum tú byggir nakað upp við - og heldur einki waterpass ella vinkul sum sigur, um tað er beint ella skeivt. Jú, forrestin har liggur ein for- leingjari, so tað sær út til, at orkan framhaldandi eisini skal koma uttanifrá. Annars eru nógvir áhuga- verdir partar í Hvítubók, sum uttan iva framhalds- deildirnar og miðnámini kunnu fáa gleði av. Her hugsi eg um partarnar um Føroya søgu, um smátjóðir, um altjóðarætt og ikki at gloyma Búskaparpartin og Fyristingarpartin, sum týð- iliga vísir, hvussu ótrúliga stór kontaktflatan er millum Føroyar og Danmark, og sum vit ikki vanliga hugsa um. Orsøkin til aðalorðaskifti Neyvan nakað orðaskifti hevur fingið so nógva um- rødu frammanundan, sum hetta vit hava í dag. Fyrst um nær tað skuldi verða, og síðan nær tað íkki skuldi verða, og síðan um tað, sum væntast skuldi, at hetta orðaskiftið skuldi føra til Ikki er tað heldur smávegis vónir, nógv fólk og eisini fjølmiðlar hava til hetta orðaskiftið Onkur vælmein- andi hevur hildið, at hetta orðaskiftið skuldi leiða til ta stóru semjuna um fram tíðar ríkisrættarligu støðu okkara Og tað er kanska rímiligt at halda, at nøkur viðurskifti verða meira klårløgd i ein- um slíkum orðaskifti, og at vøllurin verður týðiligari kritaður upp. Her og har standa partarnir við sinum ymisku sjónarmiðum. Og kanska verður tað meira sjónligt at síggja, hvat tað fer at krevja av pørtunum, um ein semja skal gerast, ella um ein hvítur pílur skal skjótast eftir henni. Men hvat er eitt aðalorða- skifti? Vit hava havt nøkur, síðan vit fingu nýggju stýrisskipanina, m.a. um samferðsluútbyggingar., uttanríkismál, = almanna- viðurskifti og eisini onnur, og hava hesi orðaskifti verið ein rød av meira og minni áhugaverdum røðum. Fram hava verið sett sjónarmið, viðmerkingar og spurning- ar, sum fyri ein part hava fingið viðmerkingar og svar afturímóti. Men aloftast hevur tosið verið fram við hvørjum øðrum, og ymisku sjónarmiðini hava hingið í luftini. Og stóri spurning- urin er, um nøkur viðurskifti verða meira avkláraði? Eingin nidurstøda verður gjørd eftir slíkt orðskifti og eingin atkvødugreidsla og einki vidkomandi uppskot til samtyktar. Men skrúða vit tíðina eitt gott ár aftur, so finna vit orsøkina til, at vit hava hetta orðskiftið. Tá setti Mið- flokkurin, sum treyt fyri at taka undir við at geva lands- stýrinum sítt vælsignilsi til at fara undir samráðingar- nar fyri at skipa Føroyar sum eitt fullveldi, at eitt aðalorðaskifti skuldu verða um Hvítubók. Og tað er júst treytin fyri at fáa Miðflokk- in við upp í loysingarkórið, sum í dag og í morgin verð- ur gingin á møti. Fingurin í jørðina Í einari sending fyri eini tíð síðani í útvarpinum, har ein kundi spyrja nøkur skilafólk um alt millum himmal og jørð, segði ein av vismonn- unum okkurt líknandi sum, at politiska ætlanin um før- oyskt fullveldi appeleraði til tær positivu kenslurnar, Jr Jóannes Eidesgaard, formaður Javnaðarfloksins meðan ætlanirnar, sum gin- gu annan veg, sjálvsagt gjørdu tað mótsatta, t.v.s. negativt. Eg ivist ikki i, at svararin i úrvarpsstovuni hevði rætt í hesum. Full- veldi, sjålvstødug, natio- nalur stoltleiki, flaggstong i New York, ambassadur, eru positiv lagað hugtøk, meðan varsemi, tryggleiki og umhugsni eru í hesum samanhangi negativ lagaði orð. Uttan iva er tað so, men tess stórri ómak og tess bet- ur argumentir skulu kritikk- ararnir tí hava. Og kritikk- ararnir eru í hesum føri and- stødan. Og tað er nú eina- ferð soleiðis, at tað er trup- ult og lítið spennandi, um ikki at broyta positivar ken- slur, so at fáa hesi somu fólk at síggja veruleikan við øll- um sínum gráu og keðiligu eyðkennum. Tað er altíð trupult at fáa fólk í einum fullveldisrúsi at stinga fing- urin í jørðina. Men leikluturin hjá and- støduni er at vera kritikkar- ar, og tað er trygdin fyri, at talan ikki verður um heila- vasking, men at øll viður- skifti so vítt gjørligt koma við, áðrenn endaligu stødu- takanina. Og hesa uppgávu må andstødan átaka sær, hó- ast hon als ikki hevur um- sitingarligu ella fíggjarligu møguleikarnir, sum sam- gongan hevur. So í útgangs- tødi er javnvágin sera skeiv, men vit mugu tó royna sum frægast. Og eingin átti at verið glaðari fyri andstøduna enn júst samgongan, sum á henda hátt eigur at fáa eittt kvalifiserað mótspæl. Tað er á henda hátt, at vit tryggja eina nøkunlunda demokrat- iska tilgongd. Tí hevur tað verið lítið skiljandi, at and- stødan og serliga Føroya Javnaðarflokkur hevur møtt slíkari viðferð í hesum kjak- inum Landasvíkjarar >Landasvíkjarar< og >quis- lingar< eru nøkur av spjøld- run-um, sum hava verið hongd um okkara háls. Er hetta tekin um eina samgon- gu, sum ikki tolir ov nógvar atfinningar, tí grundarlagið er so skinklandi, ella er hetta ein ábending um tað, sum koma skal? Og hvussu ber tað til, at framsøguf6k- ini fyri tær positivu kenslur- nar, sum útvarpssendingin umrøddi, samstundis fara til tad lægsta, sum kann drag- ast fram í einum orðskifti? Hvussu kunnu somu fólk samstundis standa fyri hæg- sta og lægsta felagsnevn ara? Alt meðan nakrir oysa gall og gor yvir okkum, so verður av somu fólkum appelerað til semjur? Vána- ligt utgangsstødi fyri semju søkjandi politikki, tað má sigast. Apropos >blóðpengar<. sum eisini er vanligt ordaval hjå tjédveldismonnum, tå teir umrøda farnar javnað armenn, so man tað verða fyrstu ferð, at ein samgonga framhald á síðu 24 UP