týsdagur 26. oktober 1999síða 22

rin Nr. 203 - 26. oktober 1999 22 Viðmerking Umskipan av føroyska vælferdarsamfelagnum Tad er ein sannroynd at buskapur er eitt dynam- iskt fyribrigdi at ein minni almennur sek- torur kann varðveita eins høgt tænastustødi sum ein stórur almennur sektorur, um rætt verður borið at studningur, ið verður við skeivum fyritreyt ann hava skaðilig árin wugsin og miðvísur litikkur viðferir nskipan og ullag Arin av minkandi ríkisveitingum I Kjåakinum, 10 hevur verið hevur ver ligt og mennandi og 3 nd ag undir eg. c€ s og onnur, gier tVI TO emna me kjakið við ík num av mink indi ríkisveitingum og árin ess enastustødid í sam SKÁ g ikki taka afturi ollum ti, ið hevur verið skrivað um hesi árin sein astu tíðina, men víst hevur fleiri ferðir verið á, tey so- kallaðu kreppuliknandi' tekin, ið kunnu standast sum stutttíðarárin av eini minkandi rikisveiting, og til hetta havi eg eina viðmerk ing. Eingin ivi skal verða um, at ávís árin vilja stand- ast av einum niðurskurði av ríkisveitingunum, og sum tað so ofta fyrr hevur verið nevnt, so er ómetaliga tor- ført at gera nágreinligar metingar um hvørji hesi árin verða Avís boð hava verið frammi um hvorji stutttíð- arárin kunnu standast. Eg skal ikki afturvisa, at hesi árin kunnu gerast verðuleiki um skeivt verður borið at, men meti eg, at hesi boð í nógvum fórum hava verið lýst í alt ov statiskum og teoretiskum hópi. Búskapur er sum kunnugt eitt sera dynamiskt fyri- brigdi og uttan mun til, hvussu búskaparteoriir royna at meta um framtíð- arárin, so vísir verðuleikin seg altíð, at verða nógv meira fjøltåttadur. Fyri tað fyrsta vil eg vísa á, at tað ikki er rætt at líka- stilla: 1) Arin av eini båskapar- kreppu har ein stórur partur av inntøkugrundarlagnum verður tikið burtur nærum uttan ávarðing og ofta uttan neyðugar fyrireikingar. 2) Arin av einum skipað- um og stigvísum niður- skurði av ríkisveitingunum. Undir 'kreppuliknandi' umstødum fær samfelagið og búskapurin ikki møgu- leika fyri at gera seg til reið- ar til henda inntøkunidur skurð. Somuleiðis er heldur ikki møguleiki fyri at leggja eina ætlan fyri umskipan og nýhugsan fyri at viga upp ímóti = inntókuminkingini áðrenn inntøkurnar minka. Tá hetta ger seg galdandi vilja standast ávís "klassísk" arin Oðrvísini er, tá ið talan er um ein stigvísan niðurskurð í inntøkuni yvir eitt åvist Tá fáa samfelagið og búskapurin sjálvsagt tíð og vitan til at kunna tillaga seg til nýggju umstødurnar, og harvið vilja árinimi ikki verða tey somu. Ein kann enntá vítt sum at siga, at um áramálið til um- skipan, tillaging v.m. varð nóg langt, og viljin var til áramál J fara so ! staðar at gera tær neyðugu umskipaninar og tillaging- arnar vildu als eingi negativ árin staðist av inntøkumink- ingini. Tverturímóti vildi inntøkuminkingin skundað undir neyðuga nýhugsan og umskipan, ið annars ikki vildi verið innførd, til frama fyri heildarbúskapin og samfelagið. Men hetta er sjálvsagt eisini ov teoret- iskt, ti í verðuleikanum, vilja tað standast ávís árin av einum niðurskurði, tó, um rætt verður borið at, ikki so ógvuslig, sum ávíst hev- ur verið av ávísum búskap- arfrødingum og sum altíð verða hesi árin í sera stóran mun ávirkað av tí búskap- arpolitikki, ið valdur verður. Stutt- og langtíðarárin Fyri tað næsta, vil eg vísa á, at eg meta tað ikki verða rætt, í samband við ein nið- urskurð av ríkisveitingu- num, at tosa um: Stutttíðar- árin eru árin meðan ríkis- veitingarnar verða minkað- ar t. d. 10-15 ár og síðan at tosa um langtíðarárin, tå ið ríkisveitingarnar eru heilt burtur. Her vil eg aftur minna á, at búskapur er eitt dynam- iskt fyribrigdi. Ein niður- skurður í ríkisveitingunum fer at fara fram í fleiri stig- um yvir eitt ávíst áramál. Tískil verður tað áramálið har ríkisveitingarnar verða skerdar sjálvsagt merkt av bæði stutt- og langtíðarári- num. Um vit ímynda okkum ein niðurskurð av ríkisvei- tingunum á hvørjum árið frá árið 1 til år 15, so vilja lang- tíðarárinini, sum í stóran mun mugu sigast at verða positiv, uppvega partar av teimum 'negativu' stutttíð- arárinum, ið máttu standast, av fyrsta niðurskurðinum, longu verða verðuleiki ár 3, 4 ella ár 5. Hvussu langt áramálið verður áðrenn langtíðarárinini gerast ver- uleiki gerst styttri jú skjótari vinnulívið, samfelagsbu- skapurin og politikkurin til- lagar seg, og hetta er aftur heft av teimum fyrireiki- ngum, ið verða gjørdar und- an eini tílíkari verkætlan. Tað vilja soleiðis standast ein blandingur av stutt- og langtíðarárinum yvir tað ár- amálið, ið ríkisveitingarnar verða skerdar, og tískil vilja årinini als ikki gerast so ein- síðis sum ávísar búskapar- teoriir visa á. Viðmerkjast skal, at yvir- skotið á almennu fíggjarætl- anini í løtuni er so mikið stórt, at møguleiki er fyri at skerja blokkin í helvt uttan at niðurskurðurin vidførir árin á búskapin ella sam- felagið, men her skal hædd takast fyri, at vit eru í góð- um árum. Tænastustoðið Fyri tað triðja Vil eg vísa á, at tann umtalan, ið hevur verið av árininum av mink- andi almennum sektori í alt ov lítlan mun hevur víst á tað ávirkan, ið hetta kann fáa á , ikki bert býtið millum almenna- og privata sektor- in, hesin parturin hevur ver- ið nógv umtalaður, men eis- ini á tænastustøðið í sam- felagum. Avleiðingarnar á tænastustødid hevur verið umtalað, men í flestu førum hevur bert verið staðfest, at minni inntøkur eiga at við- føra lægri tænastustødi. Ja, um einki verður gjørt fyri at tillaga og umskipa al- menna sektorin, heyði hetta gjørst ein verðuleiki, men verðuleikin er tann, at ein minni almennur sektorur vil, við rættari umskipan geva møguleika fyri nógv- um fyrimunum, ið m.a. kunnu gagna tænastastød- inum. Viðvíkjandi býtinum millum almenna- og privata sektorin, ið verður meira javnt um ríkisveitingarnar minka burtur, hevur hetta í longdini í stóran mun posi- tivar avleiðingar fyri sam- felagið sum heild, tí sum Búskaparneyndin eisini vísti á, so er almenni sek- torurin í Føroyum í dag 'ov stórur" relativt til tann priv- ata sektorin. Sakin er tann, at tað týdningarmesta til- feingið, ið Føroyar eiga, er fólkið, ið her býr. Neyðugt er tískil, at samfelagið fær sum mest burturúr tí ar- beiðsmegi sum er til taks, og at fólkið fær so góðar umstødur og so nógv frælsi sum møguligt at virka undir. Sagt hevur m.a. verið, at minkandi = rikisveitingar vilja viðfóra lægri tænastu- stødi, men hetta er eftir min- um tykki ein alt ov einsíðis meting. Hetta kann sjálv- sagt vísa seg at gerast veru- leiki um neyðug umskipan ikki verður sett í verk, men um rætt verður borið at, kann verðul-ikin gerast ein heilt annar. Eingin ivi skal verða um, at niðurskurðurin í ríkisveitingunum og har- við í almennu inntøkunum fer at krevja eina umskipan av almenna sektorinum, so- leiðis, at hesin gerst minni. Men við eini skilagóðari umskipan týðir hetta ikki, at tænastustødid í samfel- agnum fellur ella at fólk gerast arbeiðsleys. Summi vilja siga nei, tí "neyðin lærir nakna kvinnu at spinna', men hetta meti eg verða at undirmeta føroy- ingar. Tað eru nevniliga nógv, ið fegin vildu rikið egið virksemi bæði innan tænastur og ídnað, um møg- uleiki var fyri hesum. Um Føroyar skulu gerast eitt fullveldisríki skulu fleiri fólk setast í starv innan åvis øki, men samstundis vil ein umskipan vidføra at aðrir partar av almenna sektori- num minka, og at føroying- ar innan hesi eki fáa møgu- leika fyri at reka eitt nú tæn- astuvirksemi, har tað al- menna í dag hevur einaræði. Við eini umskipan, ið við- førir, at almenni sektorurin verður lagaður í enn stórri mun til føroysk viðurskifti, at lóggávan verður føroysk og lættari at umsita, at tað almenna útliciterar partar av almennu tænastunum og enntá privatiserar ávísar partar, har mett verður at hetta gevur eina betri tæn- astu til lægri kostnað o.s.fr., kann tað almenna soleiðis minka útreiðslurnar og samstundis frígeva arbeiðs- megi og marknað, soleiðis, at fólk fáa møguleika fyri at reka egið virksemi og so- leiðis kan tænastustødid varðveitast enntá við møg- uleika fyri lægri kostnaði, um rætt verður borið at. Í útløndum sæst, at um- skipanir av almennu sektor- inum, ið m.a. innibera út- liciteringar og í ávísan mun privatiseringar hava víst seg at geva góð úrslit. Her er eitt dómi um útlicitering. Um almenni sekorurin útli- citerar eitt nú reingerð og matgerð á sjúkrahúsum og ellis- og umlættingarheim- um, verður arbeiðið latið Kristina Danielsen stud. polit & stud. jur privatum fyritøkum at reka. Men samstundis verða treytir settar, ið privatu fyri- tøkurnar skullu fylgja, og almenni sektorurin skal síð- an gjalda privatu fyritøku- num fyri tænastuna. Hetta verður sjálvsagt bert gjørt innan umráði, har arbeiðið kann gerast eins gott og nú ella betri fyri lægri prís enn tað almenna sjálvt kann gera arbeiðið. A henda hátt verður møguleiki hjá priv- atum fyritøkum at koma inn á umráði, ið tað almenna situr á í dag, og tað almenna fær møguleika fyri at bjóða fólki eitt hægri tænastustød- ið til ein lægri prís, og kapp- ingin millum fyritøkurnar vidførir, at tænastustødid hækkar. Hetta hevur vist seg at verða ein sannroynd í flestu fórum tå ið útliciter- ingar eru gjørdar, men sjálvsagt hava útliciteringar eisini miseydnast í ávísum førum. Neyðugt verður tí- skil at fara fram við um- hugsni og fyrivarni, tá ið valt verður at útlicitera ella privatisera fyri at tryggja tænastustødid og kostnad- arstødi0. Neyðugt er m.a. at tryggja kapping millum fyritøkurnar, tí samfelags- liga er eitt privat monopol- virksemi oftast verri enn eitt alment monopol. Ein vælskipað umskipan av almenna sektorinum vil í longdini viðfora eitt lægri skattastødi og betri tænast- ustødi, men hetta eydnast bert, um réttu umstødurnar verða skaptar fyri privata sektorinum og treytir verða settar til tænastustødi, kapp- ing v.m.. Minkandi almenn- ar útreiðslur og øktar inn- tøkur frå vinnulívinum kunnu samsvara teimum minkandi rikisveitingunum, um ein rimulig avtala fæst vid donsku stjørnina, men eitt lægri skattastødi kemur ikki upp á tal fyrr enn eitt longri áramál er gingið, og búskapurin og samfelagið hava tillagað seg til nýggju umstødurnar. Blokkurin og studningur Ein trupuleiki i dag er, at av ti, at blokkstudulin og aðrar ríkisveitingar verða latnar føroyska samfelag- num uttan at samfelagið skal ýta nakað afturfyri, og hesar veitingar verða nýttar úti í samfelagnum, í staðin fyri til uppsparing e.1., hev- ur blokkurin sama árin á føroyska búskapin sum å- visur studningur til vinnu- lívið hevur á vinnubúskapin og sum kunnugt hevur hetta sera avlagandi árin á bú- skapin. Eitt nú, lægri prod- uktivitet, hægri prisstødi og verri kappingarevni o.s.fr.. Stutt sagt verður fulla pot- entialið hjá samfelagnum ikki nýtt og við tíðini vil hetta verða ein stórur vansi fyri samfelagið. Torført kann verða at skilja, hvussu tað kann verða til vansa fyri eitt sam- felag at móttaka nærum 1 mía. kr. um árið. Sjálvsagt er tað eisini gott fyri sam- felagið at fáa henda pening, um hesin bert varð nýttur á rættan hátt, fyri at sleppa undan, at hesin peningur á- virkar javnvágna í samfel- agnum og búskapinum neg- ativt, sum í seinasta enda er til vansa fyri oll í samfelag- num. Um blokkurin t.d. varð settur í ein búskapar- grunn til m.a. konjunktur-