mikudagur 3. november 1999síða 12

12 Viðmerking Tungt er at eta sitt egið - og tað stolið Ein tann mest áhuga- verda kanningin nakran- tíð í Foroya søgu er al- mannakunngjørd: »Før- ovar í kalda krignum ella hernadarkanningin Bankamál, undirgrund. fiskimark o.s.fr. er lítið afturímóti tí, sum verður avdúkað í hesi frágreið- ing Tað týdningarmesta, ið eg havi fingið burt urúr, eftir at hava nær- lisið frágreiðingina, er hetta 1. Hesin sonevndi rik- isfelagsskapurin hevur bygt å eina lygn: Danska stjørnin og embætisverkið høvdu ongantíð ætlað at senda nakrar pengar ul Føroya ella at byggja nakað væl- ferdarsamfelag. Tað vóru amerikanarar, ið trýstu donsku stjórn- ina at senda pening til Foroya, til tess at sleppa undan. at sjálv- styrisrørslan gjørdist ov sterk. Danir seldu pening av Marshall- hjålpini, sum føroy- ingar sjålvsagt åttu sin part av, og kallaðu hetta hjålp ur Dan- n He er sum funn- ingsbøndin, tå hann var hjá Ormi bónda Tungt er at eta sitt eg ð og tað stolið< 2. Feroyskir politikar- ar hava biðið um pengar fyri at forða sjålvstyrinum: Tað er skjalprógvað, at ein føroyskur løg- 5. Ein greið ætlan varð løgd fyri at forða før- oyskum sjálvstýri: Tá sjálvstýrislandsstýri varð skipað í 1962. spurdu amerikanarar, hvat danska stjórnin ætl- aði at gera við tað. Teir fingu svarið, at danska stjórnin hevði tamarhald á støduni. Hon satsaði uppá. at føroyingar ikki fingu semju um eitt út- spæl. Um tað kortini eydnaðist, fór hon at royna at draga tíðina út Og eydnaðist tað ikki. fór hon at leggja eitt týð- iligt trýst á landsstýrið Hetta skuldi gerast við at taka fram, hvussu heftir føroyingar vóru av donskum pengum og danskari umsiting Landsstýrið kundi so- statt fáa nóg mikið a togi til at heingja seg sjálvt, sum teir orðaðu seg Hetta er siggja i dag júst tað, við g. Og ætlanin verður væl stuðlað av føroysku andstødu- flokkunum Hvi verdur hetta tagt burtur i fjølmidlu- js 2 maður í 1959 før til num í Danmarkar og bað um Onkrir fjølmiðlar hava pening við teirri gjørt nakað burturúr kann- rundgevine. at ann- ingini, men hetta hevur ars gjørdist Tjodveld- isflokkurin og sjåh styrisrørslan ov sterk 3.Føroyvar hava verið brúktar sum lima- gjald og skjøldur fyri Danmark: Frágreiðingin prógv ar, at danska stjórnin nýtti Føroyar og Grønland sum lima- gjald til Nato, og sum skjøldur fyri at sleppa undan amerikanskum troppum í Danmark Harvið slapp Dan- mark undan einum stórum vanda í kalda krignum, medan vandin fyri føroying- ar og grønlendingar øktist samsvarandi. 4. Føroyskir løgmenn vistu um nógv, sum ikki varð sagt løg- tingi og fólkinum: Føroyskir løgmenn vórðu kunnaðir um fleiri loynidómar. Teir valdu tó at vera loyalir móti donsku stjórnini. heldur enn móti løg- tingi og føroyska fólkinum ikki fingið serligt pláss Sjónvarp Føroya hevur als ikki tikið hana uppá tung- una hvussu nógv sjónvarpið annars hevur gjørt burturúr málum num, skipamálunum, und- irgrundini o.s.fr., tykist hetta sum ein sera løgin raðfesting. Hendan kann- ingin hevur upplýsingar, sum hava alstóran týdning fyri framtidarstødu Før- oya, og sum ikki verda lagdir fram fyri almenn- ingin. Tá vit hugsa um, sum bankamåli- Tí vil eg fegin alment spyrja sjónvarpsstjóran: Hví hevur SVF ikki tik- ið hetta stórmál upp? Metir SVF ikki at hetta er partur av uppgávu sjón- varpsins upplýsingarmiðil? sum almennur Kann tað ikki fáa óhepn- ar avleiðingar, at slíkir upplýsingar verða aftur- hildnir í landsins kanska týdningarmesta fjølmiðli? Etlar SVF at gera nak- að við hetta mál? Térbjørn Jacobsen, Kaldbak tíðindablaðið Moralur Ein populer definition av morali er at siga, at tå ert tað, tú gert. Tey, ið eru kom- in eitt sindur longri, siga sjálvandi, at tú ert tað, tú roynir ella ætlar at gera. Gevi eg onkrum, eg júst havi bjargað av eini oydnari oyggj, eitt búrmáltíð, av tí at hann er diddarak av svølti, so ger tað ikki meg óndan, um hann doyr, rætt og slætt av ti at eg ikki visti, at tad kann vera livshættis- ligt at geva einum, 10 svølt- að hevur, so nógvan mat i senn beinanvegin. Á sama hátt: Um eg skjóti eftir onkrum við skørpum, so ger tað meg ikki ósekan, um hann ikki doyði — kanska tí at eg ikki rakti, ella tí at revolvarin ikki riggaði sum hann skuldi. Vit síggja, at tað er ikki altíð tað, vit gera, sum definerar okkum, men heldur tað, ið vit royna at gera. Annars eru tey, ið hava meiri pening og betri um- stødur at gera gott, eisini betri menniskju enn tey, sum liggja lamin í songini ella ongan pening eiga. Hó- ast tað hevdi verið so, sum summi víðgongd fólk halda, at allur heimurin er ein illu- sion, so kundu vit kortini verðið dømd eftir gerðum okkara, av tí at vit HALDA heimin vera veruligan. Henda teoriin hjálpir okk- um at skilja. hví ein hundur ikki Kann kallast moralskt „góður“. Hóast hann kann kenna samkenslu, so er hetta bert eitt instinkt, eins og tað, ið ger, at hann drepur fyri at yvirliva (egoisman). Menniskju hava eisini hesi instinkt, men hava tað fram- um, at tey kunnu meta um og taka eina tilvitandi av- gerð, at broyta seg sjálvi og sítt lív permanent, við at lata eitt instinkt nørast, meðan tey royna at køva hitt, ella í minsta lagi dempa tað. Har- afturímóti reka djór allar sínar dagar fyri teimum vindum, ið instinktini hjá teimum skapa. Hjá einari leyvumammu, ið svøltar og kann velja millum at eta ungar sínar ella doyggja í hungri, er tað eins og at kasta lut um, hvat hon skal gera: bæði instinktini draga hvort í sína ætt, og av tí at leyvan ongantíð kann taka eina tilvitandi avgerð og gera sær sjálvari eitt mor- alskt prinsipp, eina livireglu at ganga eftir, er tað altíð tilvildarligt, tað hon ger. Ødrvisi er tað hjá menniskj- unum, ið vanliga kunna seta eitt ella annað mark fyri, hvussu gjarna tey vilja liva. Tey flestu vilja treyðugt drepa nakran, hóast tey eru gorhungraði, summi vilja heldur ikki stjala, o.s.fr. Tað ber til at venja ein hund at gera góðgerðir, antin við at hótta hundin, um hann ikki ger tað, ella við at geva hon- um onkra løn fyri at gera, sum hann verður biðin. Men tað ber líka so væl til, at læra hann at bíta hvønn mann. Hann kann hvørki vera „góður“ ella „óndur“, tí hann skilir ikki, hvat hann ger — hann ger tað bara, tað veri seg tí at hann verður tvungin av instinktum, ella tí at hann er vandur (heila- vaskaður) til at gera tað. Øvugt menniskjum kann hundurin aldri vikja undan tílíkari venjing og meta um lutirnir rundan um seg. Hvat hann so ger, so er tað 100% egoistiskt, av ti at hann ikki setur spurning vid, men bert ger tad, id lønar seg hjå hon- um. Hann er sum leir i hond- um okkara, og kann um- programmerast, næstan líka lætt sum ein robottur. Tað er eyðsæð, at tað er neyðugt at skilja HVI tað, tú gert, er gott, skalt tú kunna kallast moralskur. Og hetta er ikki serliga torført, í øllum fórum ikki hjá vaksnum menniskjum. Vit vita, at sumt eru skaðiligt og at sumt er nørandi, og vit kunnu taka lívlangar = avgerðir um, hvussu vit vilja liva. Gera vit ikki hetta, so eru vit sum djórini, ið reka fyri teimum vindum, sum mótstríðandi instinkt teirra skapa, og tí ongantíð koma nakra meiningsfulla leið, mor- alskt. Og hetta er ein tann størsta orsøkin til, at ekta kristin menniskju valla kunnu kallast moralsk. Eins og hundar gera tey bert tað, ið lønar teimum mest. Tey halda seg hava tvey lív, ið tey skulu liva, annað stutt og hitt ævigt, og at vit menn- iskju bert kunnu velja, í hvørjum av hesum báðum lívunum vit vilja hava tað gott. Vilt tú vera kristin, mást tú nokta tær sjálvum nógvar av teimum njóting- um, ið hesin heimurin hevur at bjóða, men afturfyri fært tú ríkiliga afturgoldið við góðum í tí næsta lívinum, sum skal vara í allar ævir. Hetta lívið, vit nú liva, er nógv styttri, so tann kristna avgerðin tykist at vera ein góður handil. So skal tú bert læra at liva við hvønn dag at skula lovprísa einum tyr- anniskum valdsgudi, ið kastar menn sum Ghandi í eldovnin (av tí at tey velja hinduismuna heldur enn kristindómin, sjálvt eftir at hava lisið Bíbliuna), men ber yvir við illgerðum hjá monnum sum Paulusi, tí at hesir vilja at geva seg undir Hann. Lætt er at síggja, at kristindómurin er hvorki góður ella Sannur — Bíbl- ian er jú full av mótsetning- um og prísar Gudi fyri at hava dripið børn. Tá komið er so langt, royna tey trúgvandi vanliga at snúgva sær undan á annan hátt, vit- andi um, at einki logiskt grundarlag er fyri pástand- um teirra, og vilja so vera við, at vit menniskju ikki kunnu dóma um gott og ilt, (hóast Bíblian sjálv sigur, at vit kunnu — træ kunnleik- ans um gott og ilt) og at vit tí eiga at lurta eftir Gudi. Kunnu vit ikki meta um gott Nr. 209 - 3. november 1999 og ilt, hvussu vita vit so, at Gud er góður? Og kunnu vit ikki meta um gott og ilt, hvussu kunnu vit so revsast so hart fyri misgerðir okkara (og hvussu kann nakað eita „misgerðir“, um eingin veit, hvat er rætt og hvat er skeivt??). Við at siga, at „„Harrans vegir eru órannsakandi“, og við kortini at velja at vera Honum lýðin, vísa tey í roynd og veru, at tey ikki hava nakra hóming av, hvat tað er, tey gera. „Vit gera bert sum vit vera biðin at gera“, siga tey. — Minnir hetta ikki um, tá ið onkur ørvitisknokkur sigur, at „Røddirnar bóðu meg gera tað“, „Hundur mín bað meg gera tað“ ella „Jodie Foster bað meg gera tað“? Við at gera so, sleppa tey eisini øllum grundgevingum og royna so tann einasta mátan, ið er eftir, at tosa fyri eina sak: AT VISA TIL EIN AUTORITET, sum kann stuðla sek teirra, i hesum føri sjálvan Skapara heimsins. Hesir tveir hættirnir at tosa fyri eina sak eru kanska torførir at skilja, uttan so at eitt dómi verður givið: Kemur ein maður til mína hurð og biður um eitthvørt, sum tykist mær púra órímiligt, noyðist hann at nýta ein av hesum báðum hættum (at grundgeva ella at vísa til ein autoritet) til at fåa meg at lova honum innar. Sigur hann til dømis, at hann ætlar sær at koma innar fyri at leita igjøgnum oll húsini og síðani at taka børn mini við sær avstað aftur, so skuldi hann givið góðar grundir, sum jú ikki er annað enn rímiligt, fyri hesum. Hann kundi td. sagt, at orsøkin til, at hann skal leita gjøgnum husini, er, at hann hevur sæð eina slangu fara inn um dyrnar og at børnini skulu við honum, tí at hann ætlar sær at koyra tey á sjúkrahúsið beinanvegin, skuldi onkur nú verið blivin bitin og ikki sagt frá tí at hann ikki fekk so øgiliga ilt. Hetta tykist sera rimiligt, hóast ein neyvan hevði latið ein fremmandan farið avstað við børnum sínum, uttan at ein sjálvur fór við. Hinvegin kundi maðurin púrt noktað at givið góðar grundir til, at tú átti at lovað honum innar, og pástaðið, at hann var løgreglumaður og at tað ikki rakaði teg, hví hann skuldi innar. Hetta er at vísa til ein autoritet, men gjørdi hann hetta, so hevði eitthvørt skilafólk í minsta lagi vilja sæð hans- ara løgregluskeltid: hann skuldi PROGVA, at hann veruliga var løgreglumad- ur. — Vil hann heldur ikki tad, so hevur hann einki at styðja seg til — tað, hann biður um, er púra órímiligt, tí at sak hansara hongur í leysari luft. Jesus varð biðin um júst hetta; at prógva, at hann var frá Gudi. Hetta man hava verið tí, at hann bað fólk um at gera sum hann segði, uttan at siga hví tað var rætt at gera so og so. Men Jesus noktaði púrt fyri at prógva, at hann var tann, hann segði seg vera („Ein ónd og 6- trúgv slekt leitar um tekin“, Matt.12:39, og „íkki skal nakað tekin verða givið hesi slekt“, Mark. 8:12). Hann helt seg hava rætt at krevja, at fólk skuldi gera, sum hann segði, uttan at hann noyddist at siga hví (grundgeva), heilt einfalt tí at hann var Gud, men tað noktaði hann at prógva. Tí er søk hansara akkurát líka idiotisk sum tann hjá ti so- kallaða politistinum oman- fyri. Kom nu, Føroyar! Vit valdu ikki at gerast kristin tjóð, og enn ganga vit undir sama oki sum forfedrar okkara, tó ikki við hóttanum um at missa høvdi, men heldur við hóttanum um at verða pínd um ævir í Helv- itiseldi, sum verða teskaðar í oyru okkara frá barnsbeini av. Vit noyðast (ella lokkast við nógvum peningi) at geva hátíðarlig lyftir um at tæna hesum átrúnaði BEINT AÐRENN vit ger- ast vaksin og tilvitandi sum l4-ára gomul børn. Komandi hátíðarhaldið Føroyar Kristnar í 1000 Ar“ er nakað, vit eiga at skammast um heldur enn at gleðast um. Tað vitnar bert um, at vit hava verið lump- aði í túsund ár og ikki hava fatað tað enn, at vit eru heil- avaskaði eins og hundar og enn ikki hava slitið okkum leys. Man tað vera av berari tilvild, at næstan øll, ið „finna sannleikan“ í Føroy- um, eru kristin, meðan tey, ið „finna sannleikan“ i Ti- bet, eru buddhistar? Vit eru ikki kristin allíka- væl — hetta sást av tí lítlu undirtøkuni, ið var, at bjóða flóttafólki úr Kosovi til landið (ikki tí at eg taki und- ir við hesari avgerð — man tað ikki hava verið tí, at tey vóru muslimar, at vit ikki vildu hava tey higar?) — “Av hesum eru Guds børn og djevulsins børn kunn; hvor, sum ikki fremur rætt- vísi, er ikki av Gudi“ (1. Jóh.3:10). - Tað minsta vit kunnu gera er at vera erlig. „Hygg burtur frá tínari verð „so skalt tú síggja alla verð- ina“, Føroyar. John Johannesen (Blaðið skal gera vart við, at høvundurin av hesi grein ikki er tann John Johannessen, sum starvast sum blaðmaður á Sosialinum)