leygardagur 6. november 1999síða 23

Nr. 212 — 6. november 1999 fyriboðan um, at alt ikki ruggar rætt. Við ringum tannabiti hevur hann verið uppi í at fáa ta uppreistrarhugaðu Klokkara- Nannu koyrda, og nú fryktar hann avleiðingarnar, tí mamma hennara, nevnd Gurra, sigst at hava duldar gávur. Við hús er alt av lagi: kúgvin er blivin óð, seyðirnir veltast á vøllinum og konan Sexa - hon eitur Sexagesima eftir sunnudegnum - situr og grætur. Sexa er annars vakrasta kvinna í Havnini og trúgv sum trøllið, hóast nógvir mans liggja framvið, og Gamaliel lítið dugir at virða hana. At enda fer toran at ganga og við henni Gamaliel, og bæði himmal og fold og Gamaliel os Sexa hava samlegu. Tad er bara tað, at Gamaliel heldur seg vera saman við Nannu, og tå ið leikur er av, skeitir hann og er indarliga fjarur. Dagin eftir e1 alt kortini sum fyrr. og Gamaliel letur seg í stásklæðini at taka ímóti telegrafkaðalinum Maðurin, sum sum gandaður gin fyri var í miðaldarligari sjálvdiabolisering. fer nú sum einki var hent at taka ímóti tí nýggju tíðini. Midøld og modernitetur taka saman hendur Ur heimsins nalva til kongsins bý Tær fýra nevndu søgurnar mynda fyrsta part av savninum. meðan annar partur er settur saman av endurminningarstubbum av tí slagnum, sum eru so eyðkendir fyri skrivingina hjá Williami Heinesen. Inngangurin til fyrsta stubban hevur mangan verið á lofti: >Som jeg sá ofte tidligere har hævdet, máske dog ikke ofte og over- bevisende nok, idet der stadig synes at være mennesker, der stiller sig skeptiske, lader verdens absolutte midtpesarin kann sjålvur vissa seg um, at påstand- urin er sannur, ti leivdirnar av talvunum, sum Móses knústi, liggja har enn. „Min romantiske bedste- moder“ fortelur um donsku ommuna, sum var musikalsk og at kalla alt sítt lív í huganum var alla aðrastaðni enn í Føroyum. Samstundis megnaði hon, tá ið maðurin knappliga doyði, at lívbjarga sær og børn- unum við at undirvísa í klaver- spæli. Teir góðu viðburðirnir í ævintýrunum hjá brødrunum Grimm fara fram hjá ommuni, meðan teir óhugnaliga leggja eftir dronginum heima hjá for- eldrunum. (Kanska hevur Freud sína hugsan um hetta?) Tann føroyski parturin av familjuni verdur umrøddur i Tindholmen<, har lesarin sleppur við vestur í Vágarnar og ein túr út í Tindhólm. Í Dokken< liggur ferðin av landi og út í heim. Krígsár eru, og vandin frá rekaminum ikki eingin, men tann sekstan ára gamli vil uppliva verðina. Í mjørka, myrkri og royktåmi liggur hann tveir dagar í dokkini í Leith. og upplivingin setur mark ímillum fortíð og framtíð Framtíðina fer hann av álvara undir í „Goddag til København”, har tað mest undranarverda í fyrstani er, at øll tosa danskt líkasum omman Tann ungi verðinsmaðurin skal ganga á handilsskúla. men tað hevur hann als ikki bindindi til, tá ið tað er so nógv annað at takast við. Endin er, at hann verður biðin um at kvitta skúlan, tí hann måar stóðið undan moralinum. Frásøgnin er sett í mun til tann musikk. sum var uppi í tíðini, og høvundurin seg endurupp liva sigur ungdóms dagarnar í Keyp- manna- havn, bara hann hoyrir okk- urt av hesum løgum. >Dansen pá Lossejagten< er dagfest november 1948 og er ein dyonysisk fødingardagsheilsan til vinmannin Otto Gelsted og samtíðis ein fullfiggjan av endurminningarpartinum. Burtur úr fråsøgnini um whisky, tónleik og dans fær lesarin eina humoristiska mynd av, hvussu leikur er farin. Hvussu stóran týdning barna- og unglingaárini hava, somuleiðis musikkur, og at tað er av samkenslu við menniskjanum, at frá- søgumadurin er vinstrahallur. Tað er umráðandi, at royndirnar stýra teoriunum og ikki øvut. Aldingarðurin Søgan »Den gale Mands Have« er í tóna og fråsøguhåtti ikki ólík »Det vingede mørke« og »Det fortryllede Lys« úr fyrsta savninum, men alramest likist hon ,, Tårnet ved Verdens Ende“ Hon kundi verid eitt kapittul i hesi skaldsøguni. Drongurin Marselius - soleiðis eitur fråsøgumadurin eisini í skaldsøguni og í fleiri stuttsøgum við endurminningarstødi - og gentan Kristella eru spælisystkin. og ofta sníkja tey seg inn í urta garðin hjá Jordanson, eisini nevndur Den gale Mands Have Kynsbúningaraldur nærkast. fyrr hjá henni enn hjá honum. og eina tíð spillir hetta teimum spælið, men so einaferð fara tey inn í aldingarðin, og Kristella mussar Marselius: »Det tog næsten vejret fra ham. det føltes som pludselig at falde i vandet og drukne undirsjóvarmyndir hoyra sum Kenslan stendur við, til tey knappliga gerast greið yvir, at Jordanson (navn 10!) er í havanum. Og sum Adam og Eva í Eden bíða tey eftir, at vreiðin skal ráma tey Men Jordanson varnast einki. setur seg í staðin higstrandi við ein løk, og børnini snikja seg undrandi burtur Børnini, sum skjótt ikki eru børn longur, hava etið av træi kunnleikans, men so lítið veigg. er í hesum Várharra, at einki hendir. Tað finst ikki longur ein hægri makt, sum tína vegna skilir ímillum gott og ilt; tað hevur tað modernaða menniskjað sjálvt ábyrgdina av. I »Det rygende spejl< er Mar- selius vorðin eitt sindur eldri, men tær somu kenslur, sum blivu vaktar inni í urtagarðinum hjá Jordanson hava stóran leiklut her. Dreingirnir hava ein spæliheim við ymiskum bólkum, Tingisarum, Malakaium og Hugonittum, sum kríggjast sínámillum. Men tá ið ein av teimum blívur forelskaður í systir ein av mótstøðumonn- unum, gerast teir greiðir yvir, at barnaárini eru av, og at eitthvort (Girnd og vant saman) nýtt bíðar fyri framman. Kenslurnar hjá Marseliusi eru minni enn so eintýðugur, og ein farri av trega hevur hug at fáa yvirvág, men so kemur myndin av gentuni fram fyri hann, og ein tølandi fyriboðan fær vald á honum. Himmal og hav! Seinasti teksturin er myta burt- urav. >Himmelfarten< snýr seg um lív og deyða og um deyðan sum fyritreyt fyri lívinum. Frá- søgumadurin hevur í skemti lovað eini gentu, at tey skulu fara við báti út til stjórnuna Vega. Gentan vísir seg at vera Astarte, ið er gudinna fyri bæði stríði og kærleika - hon kemur m.a. fyri í Hásonginum - og úti á sjónum >herskede en forun derlig tryllebunden dobbelthed«, har himmalin speglast í sjónum, og tey gerast eitt. (Tad er akkuråt hesum, tað verður tráað eftir í >Moder Syvstjerne<). Nú fer báturin upp frá og út ímóti stjørnunum, og fråsøgumadurin merkir, at tid og rúmd broytast, og hann verður ekkafullur. Meðan báturin fer sendandi gjøgnum rúmdina, verður útsýnið lýst við paradoksalum myndum og samanburðum. Saturn verður borin saman við ballónina hjá pólfararanum Andrée og við eina petr- oleumslampu. Sólin líknast við eina spruttandi glødinetslampu frá aldaskiftinum, og himna- rúmdin, tann óendaliga, kennist sum >en klumret garderobe, et trangt og usselt kælderrum<. Rúmdin er innibyrgd og merkt av burturskotran. Vega vísir seg at vera lítið hugalig, uttan høpi ella ætlan, og tá ið gentan spyr: »-Var dette alt?< (Lesarin kennir spurningin aftur úr »Moder Syvstjerne«), er okkara maður noyddur at nikka: ja. Men nú varnast hann við einum hvgkki, hvussu bátsfelagin er vorðin ein oldingi við øskulittum hári, og hann roynir at gera eina nidurstødu: »- Dette er enden. Således er døden.« Nú følir hann eisini, hvussu tað egna hjartað følnar, og kreftirnar dvína, og hann fjalir í ómegd andlitið í hondunum. Men líkasum í søguni um Lin Pe hendir eitt undur. Gudinnan verður ung aftur, 23 frásøgumaðurin ressast, og tey geva seg burtur hvort at øðrum Lívið var ikki bára herra, men speglar ta cyklisku gongdina í náttúruni gjøgnum ta ævinligu afturkomuna. Lívið hjá ti einstaka ferst, men lívið í sjálv um sær heldur fram - og tað er ævinleikin Tá ið fråsøgumadurin letur eyguni upp aftur, er hann einsamallur í bátinum, men nú verður alheimurin lýstur við ovurfegnum orðingum, og komin aftur til jarðar verður lukturin av hárinum hjá gudinnuni blandaður við tevinum av sjógvi og taraskógi Driftirnar gerast guddómligar Til endans verður sagt: >Men borte var hun<. Hóast nýtt lív er blást í fråsøgumannin, og angin av hárinum hjá gudinnuni enn kennist, so er menniskjað einsa- malt á foldum. Kortini er eingin grund at falla í fått, tí møguleik- arnir og gleðirnar eru óteljandi Vanda ikki lívið Nidurstødan í „Himmelfarten“ er at meta sum eitt credo, ein trúarjáttan, sum saman við góðskuni sum lívsins undur er ein kjarnin í skaldskapinum. Mytan kann eisini sigast at taka saman um stuttsøgusavnid, ti fråsøgumadurin, eins og Leo i søguni »Sjælen«, vendir aftur frå deyðum. Leo livir í tíðini eftir evstu tidina, og tad ger fråsøgumadurin í mytuni soleiðis sæð eisini. Men meðan »Sjælen« er merkt av daprari fyriboðan - sum kanska stavar frá vitan, sum lesarin dregur inn í søguna uttanífrá - so er >Himmelfarten< eintýðug vónrík