týsdagur 23. november 1999síða 21

Se NG Nr. 223 - 23. november 1999 tidindabladid Tå påpin doyr Hugleiðingar á eini sjálvstýrisleið eftir Karl Nolsøe Eingin verður vaksin fyrr enn pápin doyr, siga bretar. Ikki tí tú mást bíða til hann doyr, men at tú dagliga livir, sum um hann ikki er her longur. Tú skal sjálvur taka álv- arsligar avgerðir, ábyrgd og møguligar avleiðingar. Fyrst tá kanst tú kalla teg vaksnan. Avgerðin um at vera vaks- in stendur upp til hvønn ein- stakan, men vit vita eisini samstundis, at tað mangan er vandamikið at verða vaksin, og at tú í flest ollum førdum sjálvur skal gjalda kostnaðin. I øllum samfeløgum i heiminum fyrireika tey vaksnu ungdómin, so hann ein dag kann velja at verða vaksin, og læra hann at seta fótur undir egið borð. Konfirmantarnir heima hjá okkum fáa eitt nú at vita, tá tey verða fremd, at nú telj- ast tey millum tey vaksnu. Hetta kennist ålvarsligt, men samstundis spennandi tå hugsað verður um teir mongu møguleikar, sum bida fyri framman. Tað sum eg her havi nevnt, er galdandi bæði fyri einstaklingin eins væl og samfeløgini. Tey verða noydd at taka stóðu til spurningin, um at tey ynskja at verða vaksin ella ikki. Veksa ella minka Heimskendi vísundamaður- in danin Sørin Kirkegaard, segði, at ein og hvor fyrr ella seinri verður noyddur at velja, og best er um tú sjálvur velur. Undir øllum umstødum skal tú velja. Velur tú kki sjálvur, fara onnur at velja fyri teg, tað verið seg umstødurnar ella tín tilvera. Men tú mást heldur ikki gloyma, at fyri hvørja ferð tú sjálvur velur, búnast tú. Tað er sjálvandi týdning- armikið at velja rætt, men størsta tydning hevur tað, at tú velur sjálvur, sjálvt um tú tekur skeivar avgerðir. Flest øll eru á einum máli um, at ein tann mest álvars- liga avgerðin í lívinum er avgerðin um ynski er verða vaksin. Sjálvur at skula taka neyðugar avgerðir, men samstundis skula bóta ella fegnast um tær avleiðingar og tann kostnað hesar av- gerðir krevja. Besta gáva tú kanst geva børnum tínum er tann neyð- uga hjálp og vegleiðing, so tey kunnu standa á egnum beinum. Frígering og fullveldi Undir og eftir seinna heims- bardaga vistu bretar, at dag- arnir hjá teimum sum stór- veldi vóru taldir. Teir stríddust hóast hetta saman við teimum sameindu fyri at bjarga demokratinum, sjálvsavgerðarrættinum bæði hjá londunum og ein- staklingunum. Stórleika sín vísti Bretland í verki, tá teir einsamallir bardust móti nazistisk- facistiska devulskapinum, og enn nú meira eftir krígg- ið var lokið, tá teir við at vísa stórsinni hjálptu teim- um mongu hjålondunum til fullveldi. Bretskir vóru sendir út um nærum umboðsmenn allan heim fyri at toga bretska flaggið niður, með- an tey nýggju tjóðarfløggini vóru vundin á stong. India, Pakistan, Sri Lanka, Burma, Malaysia, Nigeria, Ghana, Kenya, Tanzania, Uganda, Singapore, Cypern, Malta og mong onnur vóru millum tey lond, sum fingu sjálvstýri um hetta mundi. Bretska Undirhúsið játtaði í 1948 millum annað átta mió. pund til at brúka í átta ár til at byggja infrastruk- turin í Nigeria, so landið skuldi vera betur fyri at taka fullveldi. Hóast Bretland um hetta mundið var so skuldarbund- 10, at landið var við at fara av knóranum eftir tær mongu útreiðslurnar í sam- band við 2. heimsbardaga. Men hóast trongu fíggjar- ligu støðuna, vildu teir verða við til at hjápa sínum hjá- londum til fullveldi. Her kunnu danir læra nakað. Utbúgving 40.000 ungdómar úr Afriku vóru undir útbúgving við bretsk universitet og aðrar hægri lærustovnar í 60'u- num. Bretland fíggjaði út- búgvingina hjá hesum ung- dómum. Longu framman- undan høvdu fleiri túsund lesandi frá teimum mongu hjålondunum nomið sær út- búgving í Bretlandi. Millum teirra vóru Nehru, Kenyatta, Miltom Obote, Nkhruma og nógvir aðrir, sum seinri blivu heimskend- ir politikarar. Bretska hugsanin var, at skilnaðurin frå hjålondunum helst skuldi verða so vinar- ligur sum møguligt til fyri- mynd fyri báðar partar. Teir mongu lesandi frá hjålondunum fóru heimaftur við skjáttuni fullari av bretskari mentan, og ikki minst vitan, teir kundu brúka á fullveldisleiðini. Túsundtals blivu tó ver- andi í Onglandi og vóru sett- ir í størv, har teir fingu vitan og royndir, sum teir seinni kundu ríka síni lond við, tá teir settu kósini heimaftur fyri at hjálpa til við fuliveldi- num. Tey fyrrverandi bretsku hjálondini sum hava valt at standa á egnum beinum og varðveita demokratiið, eru oll limir í Bretska Samveld- inum »British Common- wealth of Nations<. Felags fyri londini er, at tey virka fyri felags áhugamálum. Einstók teirra góðtaka bretsku drotningina, sum teirra drotning, onnur hella meiri til tjóðveldið. Men fel- ags fyri øll hesi lond er, at her er ongin >ovasti mynd- ugleiki< - eingin statur. Øl eru á jøvnum føti. Iskoyti til danska búskapin Sum flest øllum kunnugt so arbeiða túsundtals føroying- ar dagliga innan ídnað, land- búnað, fiskivinnu, handil, heilsurøkt, í handilsflota- num, innan kunningarar- beiðið og vísund á flatlond- um. Hesar kreftir eru við til at vaksa um danska búskapin. Teir eru vællýddir og sera sínar skyldur móti tí danska samfelagnum á jøvnum føti við tann innfødda danan. Hesir landsmenn okkara kunnu í stuttum sigast at vera ein >gávuútflutningur< til Danmarkar, men ein flutningur sum samstundis minkar um møguleikan fyri rakstrarmøguleikum å mongum økjum heima å landi. Ungir føroyingar Einir 1500 ungir føroyingar eru undir útbúgving í Dan- mark í løtuni. Ein stórur partur av teimum fara heim- aftur eftir lokna útbúgving - til ein almennan stól, með- an ein partur verður verandi eftir í Danmark, tí møgu- leikin fyri at fáa starv í Før- oyum ikki er til staðar. Orsøkin til hesa óhugnal- igu gongd í føroyska sam- felagnum skal fyrst og fremst finnast í tí samfelags- mynstri, at langt tann størsti parturin av uppsparda før- oyska kapitalinum - her er talan um milliardir hjá bank- um, tryggingarfyritøkum eins væl og einstaklingum og fyritókum, verða brúktar til at keypa donsk virdisbrøv, og koma á henda hátt at hjálpa danska búskapinum, meðan Føroyar og føroyska vinnulívið situr eftir við sviðið soð. Tí er eingin møguleiki fyri fígging av nýggjum fyritøkum ella ný- hugsan av nøkrum sum helst slag - ei heldur til vidlika- hald av skipum ella virkj- um. Danskur vinningur føroyskt tap Føroyar hav alíka síðani Føroya banki for undir virk- semi sitt fgyri skjótt 100 árum síðani verið við til at »Utflyta« stórar nøgdir av føroyskum kapitali til Dan- markar. Kapitalútflutningurin til Danmarkar er sum felst øll- um kunnugt vaksin nógv síðani heimskreppuna í 30'unum samstundis sum fleiri og fleiri føroyingar eru fluttir av landinum. Henda gongd undrar ikki tey mongu, sum hava innlit í hjålandasøgu og búskap- arviðurskifti. Ta er júst hetta fyribrigdi Minningarorð 2 um Hávard Lisberg Tað kennist tungt og so óveruligt at skula skriva minngarorð um mín elskaða systurson Hávard, sum var við í ferðsluvannlukkuni í Øravik tann 18 september í ár. Tað virkar so undarligt og meininsgleyst at hesin fitti unglingin, ið als ongan áhugað hevði í bilum ella at fáa sær koyrikort júst skuldi doyggja í einari ferðsluvannlukku. Hann legði einki í bilar ella aðrar materiellar lutir. Tað sum hevði hansara stóra áhuga var tónleikur og ting sum kundu skapa tónleik. Ein vanlig borgar- lig karriera og pengar lógu sera aftarlagi á hansara ynskilista. Hávardur vildi fram um alt liva út sínar dreymar, sum fyrst og fremst vóru at skapa tónleik, ið kundi gleða hann og onnur. Hann sat altíð og spældi gittar ella tosaði um tónleik. Hann hevdi longu sum 19 ára gamal komponerað fleiri løg og droymdi um at kunna liva av tónleiki og fáa loyvi til at vera seg sjálvur. Hávardur var eitt sera gott og reint menniskja. Tað búði einki ónt í hesum fitta drongi. Hann elskaði øll síni med- menniskju og um onkur særdi ella skuff- aði hann, so bar hann altíð yvir við teimum, tí sum hann segði >tey vita ikki hvat tey gera< ella >tey meina tað ikki so ringt<. Hávardur var ein óvanliga erligur og rættvísur drongur. Eg minnist einaferð hann kom til Havnar at keypa sær ein gittara og okkurt annað til gittaran. Vit fóru oman til Simma at hyggja eftir einum gittara. Tá ið vit vóru komnir heim til okkum við gittarinum, so funnu vit útav at hann hevði goldið 1000 kr. ov lítið fyri gittaran. Onkur hevði kanska verði glaður við at hava spart 1000 kr., men ikki Hávardur. Hann segði beinan- vegin »eg vil ikki hava hesar 1000 krón- urnar tí so verði eg aldrin glaður fyri gittaran<. Hetta vísti hansara sanna lyndi og eina styrki, sum Hávardur átti. Tey fortaldu mær at hann sum smá- drongur plagdi at fáa okkurt oyra frá foreldrunum at keypa góðgæti fyri, men ofta legði hann heldur peningin í eina innsavningar bússu í stóð á diskinum og fór tí útaftur úr handlinum við ongum góðgæti, tí hann vildi heldur gleða tey fátæku. Tað var altíð stuttligt at fáa vitjan av Hávardi, tí hann var so positivur og glaður. Hávardur var føddur við einum sera løttum sinni og tú fekst altíð eitt heitt smíl frá honum, >halló hvussi er vorið< plagdi hann at siga, tá ið vit møttust. Systkini Håvardur, Torbjørn og Kris- tel vóru øgiliga góð við hvønn annan. Tað er tí ein fragd at minnast alt tað sum tey hava givið hvørjum øðrum. Hann fekk 19 ár her á foldum, men fá munnu verða sum hava givið so nógv sum hann gjørdi hesi 19 árini. Tað er tí ein sonn gleði fyri okkum at minnast henda fitta og milda drongin, sum vit hava so nógv at læra av. Hann øvundadi ongum nakað, tí hann vildi bara øllum tað allarbesta og hann gleddist yvir at tað gekk hinum væl Seinastu ferð eg sá Hávard, áðrenn vannlukkuna, var tá ið hann búði hjá okkum á veg til Klaksvíkar fyri at inn- spæla eitt lag í upptøkuhølinum hjá Gulla. Hetta var fyrstu ferð hann skuldi royna seg í einum studio. Hann var sera so øgiliga spentur áðrenn hann fór norð- ur og eg minnist hvussu hann um kvøld- ið fortaldi um hetta lagið, sum teir ein leygardag seinnapart innspældu í Klaks- vík. Tað var sum um hann heyði vunnið alla verðina. Eyguni lýsti ímeðan hann veipandi fortaldi mær um hetta lagið, sum tíverri skuldi blíva hansara seinasta her á foldum. Eg havi enn ikki hoyrt lagið, men hetta lagið fer fyri okkum ið kendu Håvard at vera lagið yvir øllum løgum, tí tað var her ein av hansara stóru dreymum, ein leygardag í august, gjørd- ist veruleiki. G60a Gudrid systur, Jens, Torbjørn og Kristel tit eiga so nógv góð minnir um Hávard. Tað er tungt at missa, men sum ein kona einaferð segði >tann sum onki eigur hevur onki at missa<. Há- vardur var persónliga trúgvandi og var tí ikki bangin fyri at doyggja, ti hann visti at lívið á jørdini bert var fyribils stødgur, har tað ráddi um at skapa so nógva gleði sum gjørligt og at elska sín næsta. Alt hetta náddi hann uppá 19 ár. Eisini tit fýra náddu at geva honum allan kærleika og nógvar ríkar løtur. Eg veit at hansara størsta ynski er, at tit fara at halda áfram og skapa gleði saman við teimum sum eftir sita. Eg vil eisini senda mína djúpastu sam- kenslu til familjurnar hjá Alvi Morten- sen og Eyðun Strøm i Trongisvågi, sum eisini blivu mistu sínar elskaðu synir i somu ferðsluvannlukku leygarmorgun, tann 18 september í Øravik. Guð styrkir tykkum og okkum sum eftir sita. Hartil kunnu vit gleðast yvir at tann fjórði drongurin slapp við lívinum og at hann eftir umstødunum hevur tað gott. Ein lítil vón er, at hugburðurin til ferðslu í Føroyum er broyttur og at vit føroyingar fara at fylgja teimum ráðum sum Ferðslutrygd og aðrir myndugleikar royna at geva okkum. Eg vil at enda loyva mær at taka fram nakrar reglur úr einum enn ikki útgivn- um sangi hjá Kára P. >hygg útum tí vár títt kemur, sólins skar við hár títt nemur, vónin skolar spakuliga upp á okkar strond<. Takk oll tit sum stuðlaðu og troystaðu tá ið á stóð. Heilsan Mammubeiggin Fróði 1 sum ger, at eitt sokallað >móðurland< ynskir at varð- veita síni hjálond - fyri egnan vinning og einki ann- að. Men tað hendir tó í ein- stókum fórum, at eitt >móð- urland< fær vaksandi áhuga fyri at hjálpa einum hjálandi at standa á egnum beinum. Hetta er Bretland eitt talandi dómi um. Men sjálvt um tey formellu bondini loysna og til seinast heilt hvørva til hjálandið, hevur >móður- landið< tó framvegis møgu- leika at hava eina týðandi ávirkan á tað nýggja sam- felagið - við at nýta tann sokallaða >ósjónliga kapit- alin« og ikki misnt sum vit so væl kenna fyribrigdi í Føroyum - eina hjálpsama 5. kolonnu«, sum letur esg keypa fyri >ussel mamm- on< og makt. Dulsmál It er í løtuni at gera upp í rónum, hvat eksporturin av teimum mongu túsundtals føroyingum til Danmarkar hevur kosta føroyska sam- felagnum, og enn meiri trup- ult er at finna útav, hvussu stórur tann danski vinning- urin er og hevur verið av hesum útflutningi og íkki minst teimum avtalum við NATO og USA um at brúka Føroyar til hernadarlig enda- mål. Men vónandi verður slør- ið lyft fyri hesum og enn fleiri dulsmálum, tá for- oyska sendinevndin kemur til Danmarkar at samráðast við donsku stjórnina um eitt komandi føroyskt fullveldi PS: Hesa grein um leiðina til eitt møguligt føroyskt fullveldi, skrivadi påpi okk- ara bert fáar dagar áðrenn hann andaðist. Elin og Sigga Nolsee