týsdagur 16. november 1999síða 26

Viðmerking: The Tragedy of the Commons' I 1968 skrivaði Garrett Har din, professan i livfrødi við University of California, i vísundatíðarritið Sci- ence við heitinum The Tra ge f the Commons hevur verið nógv og millum annað um um, hvussu skal verða skip toskKastovni verið nýtt ev u ettleikan í i Garrett Hardin t kenna Banka Sk hvsulovsi sein The Tragedy of the Commons meira burtur hann setir eitt djór Hugsa allir sum nn, endar tað vid, at ov ítið bit verður til allar, og grasið verður so niður bitið. at skriður og svarð- loysi verður víða um á fel- zsbeitinum. Urslitid gerst, at allir missa, ja, teir kunnu missa alt, um heilt illa vil til Hetta er lagnuleikurin; tann einstaki fer ikki skeivur sínari meting, at um bert hann setir eitt dýr afturat við, fær hann meira burtur úr, uttan at skaðin saman- lagt verður stórur. Men tá allir gera tað sama, máa teir grundarlagið undan hjá øll- um (Fortreytin hjá Garrett Hardin er, at eingin felags stýring er á felagsognini, og at heldur eingin felags av- tala er um nýtsluna av fel- agsognini. Hjá okkum í Før- oyum vita vit, at slíkar av- talur um áseyðatal hava ver- ið gjørdar frá heilt gamlari tíð. Menn vistu, at ávísur hagi bar so og so nógvan áseyð, enntá uppgjørdur í hálvar seyðir, og at fór tú út um hetta tal, kom minni burtur úr. Tað er eisini henda sannroynd, sum ger, at kenning ikki er so væl Men slík vitan hevur ikki verið um, hvussu nógv kundi fiskast undir Føroy- um. Tí kundi hugsanin hjá Garrett Hardin nýtast til at lýsa avleiðingarnar á fiska stovnarnar av ov stórum fiskiskapi og fiskiorku.) Garrett Hardin visir fram haldandi á, at sama er lagið við dálking. Tá langt var millum husini, gjørdi tað gan mun, um einstaka húskið tveitti alt sítt burtur kast og eitrandi frárensl í ndi. Men h var gald ii. tá lítið varð tveitt burt sjálvreins g nýmótans eitrandi kki vóru til. Nú er tætt og virki av kað ð ið sæst ikki aft ti at vit ikki vil }. $ ð kos g } i: ( kk ið kað 0: K es s o im seg sjálvan, og biður tú felagsskap n. so heldur hann seg hava fingið tveir boðskapir; ann ar, „at gert tú ikki, sum vit biðja teg, verður tú í mann- aeygum hongdur út sum dálkari“; og so hin, „at gert tú, sum vit biðja teg, so fara øll, sum ikki gera tað, og sum tí sleppa undan eyka kostnaðinum, at skýra teg sum tann býttling, tú ert“ Sama er lagið við fólka- vøkstrinum. Fólkatalið er í støðugum vøkstri, og uttan mun til hvat vit halda, so er heimurin avmarkaður. Hann heldur tí, at tað kemur tann dagur, tá eitt nyføtt mans- barn, fyri at liva, má taka burtur av tí, sum hini hava at liva av. Tá fara livilikind- ini hjá okkum øllum at versna, og ikki sum nú stød- ugt gerast betri. Tað nyttar ikki at biðja fólk hugsa seg um og hugsa um heildina, áðrenn tey seta børn í verð- ina. Tey, sum bert hugsa um seg sjálvan og løtuna, fara at fjølgast, og tey umhugsnu fara at fækkast í tali. Greinin hjá Garrett Hard- in er gjøllig grundgeving fyri, at neyðugt er at seta avmarkingar fyri okkara nýtslu og misnýtslu av tí sum undir einum verður kallað „the commons“, eitt nú reint og óspilt umhvørvi (vatn, luft, friðsæla o.t.), tíðindablaðið SOSÅaN! rættin at fáa børn og frælst tilfeingi. Hann er teirra mill- um, sum heldur, at hetta loysir ikki seg sjálvt, og hann sigur, at hesir trupul- leikar verða ikki loystir tekniskt. Garrett Hardin kemur ikki við nakrari patentloysn upp á trupulleikarnar. Vísir bert á, at á landi hava vit frá gamlari tíð loyst trupulleik- an við ognarrætti. Bóndin gjørdist eigari av parti av ti, sum frammanundan var fel agsogn. Hetta var ein týð andi avmarking i felag- sognini, men hann heldur ikki, at vit í dag vildu verið hesa avmarking fyri uttan, sjålvt um fleiri ikki halda hana vera bestu loysnina. Almenn umsiting av felagsognini er verri enn ongin umsiting? Vit munu ikki vera ósamd um, at sum vit fjølgast og fáa støðugt virknari tekn iskan útbúnað til fram leiðslu, flutning, samskifti o.a., gerast vit okkara egnu verstu figgindar, tá tað snýr seg um dálking, ovnýtslu og trároynslu Sjálvt vit í Føroyum eru farin at kenna avleiðingar- nar av dálkingini á megin- landinum, har havið og ndurin ber eitrandi burt rkast til okkara Sjålvi eysa, so fjarskot ja. Hon mann ikki ) : vit halda, sum einstaklingar og sum samfelag Heldur ikki tá tað snýr seg um felagsognina, landsjørd ina og havid um okkum, viðurkenna vit áneyðirnar at avmarka dálking, ovnýtslu og trároynslu. Domið: landsjørdin Helvtin av jørdini í Føroy- um er landsogn. Hon er i hondum hjá festibóndum upp á ótrúliga lagaligar treytir. Teir kunnu at kalla fara við henni, sum teimum lystir, røkja ella misrøkja hana. Teir sita sum ognar- menn, men teir hava ikki aðra ábyrgd av henni enn hana, sum vanlig samvitska og sømuleiki býður teim- um. Jørðin verður fatad sum felagsogn og ikki sum teirra egna ogn, sum teir verja og varðveita, sum tú vildi farið um tína egnu ogn. Undir slíkum umstødum fæst ikki livibreyð úr landsjørdini, og bert fátal av festibóndum hava hetta sum lívsstarv. Tað eru at kalla bert teir, sum eru bundnir av inntøk- utryggjaðari mjólkarfram- leiðslu, sum ognarmaðurin (landið) hevur latið teimum tað fjós, neytini eru í til, og ta nývelting, sum skuldi givið neytunum føroyskt fóður, men sum tó ikki hev- ur givið nakran vøkstur í grasnøgd. Ullina av seyði- num og skinnini tekur tad almenna sær av at brenna å båli fyri litid og lætt, og gera mun, tYkja h vol yl Kjartan Kristiansen meginparturin av avroðu- num fara eftir ånni ella verða brend á sama báli. Landið, tað almenna, er bæði vorðið eigari og láns- og stuðulsveitari, samstund- is sum tað hevur sum veru- liga skyldu at verja tilfeing- ið, felagsognina. Og vit síggja dag um dag, at skyld- an sum verji verður dyggi- liga misrøkt. Tað kann ti ikki sigast, at tað almenna er góður um- sitan av felagsognini. Jørðin gjørdist landsjørd í sam- bandi við trúðarbótina, tá jørðin gjørdist kongsjørd. Við fólkaræðinum eru vit oll vorðin nytarar, og ongin verji av ognini. Politiska skipanin ber í sær, at ein- staka atkvóðan fær stórri týdning enn skyldan, sum fylgir við ognarrættinum. Felagsognin verður oydd og latin fyri at tæna egináhug- amálunum hjá politisku skipanini. Dømi: fiskameingið Nakað tað sama kann sigast um fiskatilfeingid og røkt- ina av ti, sum livir i føroyska havøkinum. I verstu krepp- uårum ognartók løgtingid í 1994" eftir kravboðum frå donsku stjórnini og aftaná eitt ødiligt stríð alt livandi Nr. 218 - 16. november 1999 tilfeingi í føroyska havøki- num. Hvør óveiddur stertur var knappliga vorðin felags- ogn, landsogn. M6tstødan á tingi og í vinnu ímóti lógini um vinnuligan fiskiskap tyktist ikki vend móti sjálv- ari ognartøkuni, tí henni mótmælti ongin, og ongin kravdi endurgjald Frammanundan hevði heimsumfatandi kenslan av trároynslu og ovfiskiskapi ført við sær, at altjóða sjógvur varð lagdur undir ræði hjá strandalondum. So eisini hjá okkum. Men her. kanska eitt sindur ødrvisi enn aðrastaðir, varð yvir- ræðið ikki nýtt fyrst og fremst til at verja tilfeingið, felagsognina, men í eins stóran mun til at verja fisk- mannin og fiskivinnuna. Vit fingu friðað øki og kass- ar, og ymisk oki vórðu frið- að fyri ymiskum reiðskapi. Men samstundis varð stórur studningur latin til bygging av skipum og flakavirkjum, og studningur varð latin til veidu og virking”. Tá løgtingid í 1994 ogn- artók tað, sum eftir var av fiskastovnunum, hevði tað ikki skilt, at tað var júst samanblandingin av upp- gåvum, - ødrumegin verja av felagsognini og hinu- megin inntøkutrygd i einari vinnu, sum må gerast fræls å nyggjum grundarlagi, - sum hevði ført til kreppuna. Við studningi og lánum hevði løgtingid verið ført fyri at hildið fólki bundnum í vinnu, sum ikki virkaði upp á marknaðartreytir, og tískil heldur ikki var løn- andi. At ognartøkan ongan bata hevur ført til i fiskivinnuni, eins og ætlada handilskvot- uskipanin og fiskidagaskip- anin heldur ikki hava gjørt fiskivinnuna lønandi, er nú greitt. Hvussu vikir og vendir kann almenn umsit- ing eins illa og nakar annar tæna tveimum (ella sum er fleiri) harrum. Tá ástendur, fara politikararnir fyrst at lurta eftir umboðum fyri trongstøddu fiskivinnuna, annaðhvørt hon er á sjógvi ella á landi. Einasta gongda leiðin er, at vinnan einsa- møll gerst eigari av fiska- meinginum og må umsita hetta á frælsum marknað- arbúskaparligum treytum. Tá kann almenna umsiting- in taka sær av sínari upp- gávu, nevniliga at verja fel- agsognina.