týsdagur 16. november 1999síða 27

Nr. 218 - 16. november 1999 tíðindablaðið —err ff fbbbfff[f[—[———c———cf——c——o——————————[—————|— ———>0d 0'é…|—W-WKw—— i $ .|—o…———”————0ooc—……………——……—…..-——<Zt Viðmerking: Dømid: oljutilfeingið Vit tykjast nú so smátt fara inn í eina oljuvinnu við Føroyar. Við kunngerð nr. 96 frá 13. maí 1993 varð boðað frá, at lógtingið heyði góðkent avtalu millum donsku stjórnina og Foroya landsstyri um, at målsøkid „ráeyvni í undirgrundini“ varð yvirtikid sum føroyskt sermål. Vid hesum er råevni i undirgrundini ikki vorðið føroysk ogn, tí danska stjórnin hevur ikki átt tað frammanundan. Møgulig råevni i føroysku undirgrundini eru hvørki skapt av — føroyingum tiansheldur dønum. Hava tey eitt stórri virði enn rímuligur kostnaður at fáa tey upp úr undirgrundini, tilkemur hetta virði hvorki føroyingum ella dønum at brúka eftir egnum tykki. Eitt slíkt møguligt eykavirði hevur umsitarin av målsøkinum skyldu til at goyma og lata rætta eigarmanninum, tá hesin er funnin. Skyldan hjá foroysku almennu umsitingini er at verja hetta — møguliga eykavirði, so tað so óskert sum yvirhøvur til ber verður varðveitt á sama hátt, sum skyldan hjá einum verja, sum sélir ogn hjá Omyndingum, er at tryggja, at tað virði, sum Omyndingurin eigur eftir søluna, ikki er minni enn áðrenn. Føroyska almenna umsitingin skal herumframt tryggja, at tá ráevni verða loyvd tikin úr undirgrundini, skulu aðrar felagsognir o.a. ikki verða áverkaðar í nevniverdugan mun og tá móti endurgjaldi ella endurbøtan. Tað verður nú í ramum álvara rótt upp undir, at eitt møguligt eykavirði skal verða kravt inn sum „royal ty”, og at henda inntøka, sum skal falla í landskassan, skal verða nýtt til at rinda skuld til danir aftur og til at gera føroyingar til eitt skatt- afrælst land. Hetta hevur einki við hvort annað at gera, tí hvorki vit ella danir hava nakað moralskt krav upp á hetta eykavirði. Okk- ara skylda er, at møguligt råevni í undirgrundini, sum rætt er at taka upp, verður fingið til høldar í so stórari nøgd, sum tað er lønsamt og rådiligt, so virkið og trygt, sum hetta yvirhøvur kann verða gjørt, og við øll- um atlitum til hesa og aðrar felagsognir. Eru vit í Før- oyum kappingarførir í virkni v.m., hava vit sjálv- sagdan fyrimun at taka á okkum útvinningina ella teir partar av henni, har vit eru kappingarforir. Men umframt at blanda verju av felagsognum sam- an við nýtslu av møguligum eykavirði, ið ikki tilkemur okkum, hava vit latið olju- málaráðharranum ábyrgd- ina av verju av aðrari fel- agsogn, nevniliga umhvørv- inum. Sjålvt um vit í avtal- uni við danir um yvirtøku av målsøkinum hava viður- kent, at vit f umsitingini av målsøkinum skulu virða tær altjóða avtalur og bindingar, sum ríkið er gingið undir, og tá helst eisini Habitat direktivið hjá ES, er lætt at ímynda sær, at verja av fel- agsogn verður ikki so frammarliga, um møguligt er at tulka reglur“. Nidurstøda Frammanfyri er roynt at lysa hugsanina hjå Garrett Hardin i greinini Tragedy of the Commons, og somuleið- is er roynt at visa á dómi hjå okkum sjålvum um henda lagnuleik. Eins lítið og Garrett Har din kemur við nakrari loysn, fari eg at royna at gera hetta. Her eru ongir møguleikar fyri tekniskum loysnum, einans fyri reglum og lóg um, sum vit oll mugu ganga undir ásannandi, at felags ognin er komin í trot og ti må verjast. Vit mugu eisini ásanna, at tað ber ikki til at lata úlvin verja lambið, og at tað tí er burturvið, at lata tað almenna røkja meira enn verjuna. I landbúnaðarmálumkann spurningurin kanska loysast skjótt og brátt á sama hátt, sum flest onnur samfeløg hava gjørt tað fyri øldum síðan, nevniliga at lata bøndrunum jørðina til ognar sum landbúnaðarjørð. Sleppa bøndur at nýta sína ogn upp á marknaðarbú- skaparligar treytir, verða teir verjar av tí parti av felags- ognini, sum teir sjálvir eiga', meðan tað almenna fær tikið sær av tí yvirskip- aðu verjuni av felagsognini. (At tað ikki hevur gingið heilt soleiðis í flestu londum rundanum okkum, eitt nú í øllum ES-londum, kemst av, at londini fyrr høvdu ein trygdarpolitikk, sum tey ikki eru sloppin av vid, nevniliga, at landið skuldi vera sjálvbjargið við land- bunadarvørum. = Heimlig framleiðsla av landbúnaðar- vørum hevur verið vard móti utlendskari fram- leiðslu, og ídnaður og onnur framleiðsla hevur um lands- kassan goldið stuðul til bøndur og landbúnaðar- framleiðslu. Urslitid hevur verið ovurframleiðsla, trá- nýtsla av jørdini, ovurtaðing og eitring av jørd og vatn- ræsum, dýrar landbúnaðar- vørur o.s.fr. At sleppa burtur úr slíkum landbúnaðarpoli- tikki, ið forkemur felags- ognini, er framvegis størsti trupulleikin hjá ES og ødr um londum.) Trúliga er vegurin, sum longu nevnt, at lata fiski- monnunum grunnarnar til ognar eisini frægasta loysn in, tá ræður um fiskivinnu- na. Her liggur tó enn einki uppskot, sum loysir vinnuna úr almennari stýring, tí hvorki fiskidagaskipanin ella kvotaskipan loysa trup- ulleikan við verju av felags ognini. Uttan mun til frælsi at selja, keypa og pantseta kvotur ella fiskidagar, fast- halda skipanirnar almennu Sudupy, ein útoyggj, um er við at dyggja út Sitandi samgonga, fólkafl.- tjóðældisfl. og sjálvstýrisfl., sær út til at hava eina væl tilrættulagda ætlan um, at fólkatalið skal minkast og at beina fyri øllum vinnulivid í Suduoy. Fólkatalið var 5855 í 1989 og er nú 4982 og tað minkar frmvegis g g . ; Fyri at nakar skal trivast å einari utoyggj, skulu um- støðurnar fyri fólk og vinnuliv vera nøktandi og fyrsta treytin fyri hesum er, at sambandi til meginøki og útheimin er á einum sov- omum stødi, at øll kunnu trivast. Ferðaætlanin, sum kom i gildi 1. nov., er ein hådan ímóti teimum fólkum sum búgva í Suðuroy, hon vísir greitt at eingin politiskur vilji er til staðar, at betra umstødurnar hjá fólki og vinnulívi í Suðuroy. At tað samstundis blívur tosa um at hækka ferða- seðlaprísirnar, er at leggja stein ómaná byrðu, fyri fólki og vinnulívi á ollum útoyggjum. Politikarar tosa um nýggja ferju, sum pengar ikki eru avsettir til, flogvøll- ir sum eingir pengar eru til og so framvegis, hatta er bert lótir fyri palleba og marsannu. Ístaðin fyri hesar lótir, skuldu politikararnir kravt, at pengar vóru av- settir til eitt nøktandi túratal ímillum Suðuroy og meg- inøkid og tað túratali eigur at verða 2 túrar um dagin ella fleiri. Tá títtleikin millum Suð- uroy og megingki er komin uppá pláss, kunnu tit byrja at tosa um slag av ferjum, flúgvipláss o.a. Førdi politikkur ímóti Suðuroy, vísir eisini greitt, at tað sum er skriva í ver- andi samgonguskjali um suðuroyarfarleiðina er bert lótir fyri at sissa ávísar sam- gongutingmenn. Finnleif Guttesen, Tvøroyri styringina og politisku i- blandingina i vinnurakstur og produktivitet. Ein skipan, sum veruliga verjir felagsognina, må hava f sær, at vinnan gerst aktivur viðspælari í verjuni, og at leikluturin hjá vinnuni ikki verður avmarkaður til virkni at taka kendar partar av til- feinginum úr felagsognini. Sum er, kemur í mesta lagi fjórðingurin“ av tilfeingi- num til høldar av veidu i dag. Ein skipan, sum eftir øllum at døma bert skal av- marka talið á teimum, sum kunnu taka henda fjórðing- inum upp úr sjónum, so hes- ir kunnu varðveita eitt rím- uligt livibreyð, samstundis sum fjórðingurin verður varðveittur ár um ár, er ikki ein nýtilig skipan. Meira má kunna fáast burtur úr til- feinginum. Eg kann tí ikki annað enn halda upp á, at greinin hjá Garrett Hardin og hugsanin hjá honum og fleiri undan honum, sum hava vidgjørt sama lagnuleikin, hevur annaðhvort verið misskilt, ella hava bert partar av greinini hildnir nytiligir, tá tað snýr seg um fiskivinnu- na. I hvussu so er, er al- menna uppiblandingin og styringin av vinnuni bert vorðin stórri til skaða fyri felagsognina, og herum- framt til skaða fyri eina vinnu, sum í dag er ein størsta forðingin fyri bú skaparligum vekstri og trivnaði i Føroyum og fer framhaldandi at vera tad, verður spurningurin um verju av felagsognini ikki oystur. Hvat kann henda i fiski- vinnuni, um vit fåa loyst lenda = spurning, sæst anska best av, hvat er hent í alivinnuni, og sjálvt her restar í at fáa minkað um almennu stýringina. Tað er ikki ov tíðliga at gera sær hugsanir um fel- agsogn og oljuvinnu. I næstum skal løgtingid taka stóðu til treytir fyri fyrsta útbjóðingarumfar, og í hes- um sambandi tekur spurn- ingurin um „royalty“ seg upp. Sum nevnt eiga Før- oyar eins lítið og Danmark oljuna, og tí kunnu vit ikki krevja okkum „royalty“ av oljuni. Hin vegin kunnu vit ikki, loyva vit útvinning av oljuni, lata oljufeløgum eitt møguligt eykavirði, sum oljan kann hava. Vit hava tá skyldu at krevja hetta eyka- virði inn og goyma tað til rætta eigaran. Hesin eigari er felagsognin, og ikki óvist verða avleiðingar í undir- grundini og jarðarskorpu á so djúpum vatni, sum vit ikki í dag duga at meta um, skulu endurbøtast. Duga vit ikki at goyma eykavirðið til slíka uppgávu, so kunnu vit sum tað minsta lata ST tað til verju av mannaættini Tórshavn 1. november 1999 Kjartan Kristiansen Verður vanliga týtt til „Sorgar leikurin um felagsognina“. Upprun edy 1agnu aligi tydningurin av tré gongur tó meira ímóti ti kenda broyta. Eins og Antigone í leikinun hjá Sofokles vist, hvat úrslitið av hennara gerðum máttu verða. hevur Garrett Hardin, ið skrivaði uppruna við hesur gsognin nevu KJØL en merkir hesun meira ogn. sum eins sum vit eru felags u okkara egna tykki. Mu landsogn og felagsogi minum tykki ikki so stórur ger veruligan mun: tað er tí sum ikki stendur til at páhaldinum í hesan grein Minnist til 1968 Just í hesum døgum er talið alment farið upp um 6 mia. fólk at greinin er skrivad í Í logtingslóg nr. 28 frá 10. mars 1994 verður í 3 2 sagt: Livandi tilfeingið á føoysku landleiðunum og tey rættindi, foroyska heimastýrið við samráðingum hæur rokkið ella eftir altjóða rætti eigur uttan fyri foroysku landleiðimar, eru ogn Før- ova fólks. Við hesum hevur løgting ið og landsstýrið — Le er í praksis Fiskimálastýrið sett seg sum umsitara av livandi tilfeinginum, tí evsta fólkaræðisliga umboð fólksins er løgtingið. Samsvarandi grundlóg- ini kann tað almenna taka privata ogn, tá almenvellet krevur tað, men einans móti fullum endurgjaldi. Tað, sum eg seti spurnartekin við er, um almenvellet kravdi hetta, og um ognin ikki var eins væl røkt, um hon lá á privatum hondum. Skip animar, sum hava verið innførdar í sambandi við lating av fiskiloyvum, hava í mongum ikki verið mann- sømiligar I Fremtidsvalg I (Færøernes frem tid, Akademiet for Fremtidsforskn ing) er studningurin i 1988 ul hvønn einstakan i fiskivinnuni roknaður til 100 000 kr I hesum sambandi kann verða spurt. hver skal meta um kapping arføri, tá tað í avtalum millum stjórnina og Foroya landsstýri verð ur sagt: Regeringen har konstateret at Færøernes lar vr ! ra, til gavr r € Få ke nske umtund ri r r r esser. foru u konkurrenced hed at anver kundskab ind enfor dansk , nir rskr ing samt í danske r ksor eder n færøske r udvir tin Tri k h gev I sk unk w i > Het tt I k > i eur øv > i Suðuroyggin og oljuvinnan Nú ið nógv hevur verið sagt og skrivað um eina føroyska oljuvinnu og har- til tað virksemi, sum hettar møguliga fer at geva uppi á landi, vil eg hervið geva til kennar, tað sum eg meini. Tað er, at oljan sum møguliga finst í undir- grundini, finst her á tí øk- inum sum natúrliga skuldi hoyrt til Suðuroynna, tí man tað tykjast mongum suðringi logið, at øll vinna í samband við oljuna skal fara framvið suðuroynni og norður á Sund ella inn í Eysturoynna, og er hettar nakað, ið okur slettis ikki vilja ella kunnu góðtaka. Um oljuhavnin skal vera á Sundi ella inni í eystur- oynni, so haldi eg, at teir skulu byrja at bora á bank- unum eystanfyri, ið natúr- liga skuldi hoyrt til teirra oki. Okur krevja av Føroya Landsstýri, at tá ið loyvini til at bora eftir olju í tí øki, sum natúrliga hoyra til okra oki verða útskrivað, verður tað tilskilað, at alt virksemi í samband við oljuvinnuna skal fara fram frá suðuroynni. Eisini krevja okur at oljumálastýrið skal vera her í Suðuroynni og ikki í Tórshavn, har ið tað er fleiri ferðir so dýrt at reka kontórvirksemi, okur síggja bara prísin á leiguni fyri holi. Ein bygningur eigur at vera bygdur í Suðuroynni til at húsa øllum virksem- inum, ið hevur við olju- vinnuna at gera og skal olju-málastýrið eisini húsast har. El haldi, at okur suðr- ingar eiga at krevja, at alt virksemi í samband við eina møguliga oljuvinnu skal fara fram frå Sudur- oynni, og skuldi hettar verið í tråd við politikkin hjá Landsstyrinum um øk- ismenning. Tað må standa øllum politikkarunum greitt, at borin ikki skal setast i und- irgrundina å økinum rund- anum suðuroynna, uttan at alt virksemi i hesum sam- bandi gongur út frå sud- uroynni, annað kemur ikki uppá tal. Suðuroyggin er útjagari í oyggjasambólkinum Før- oyar, havið rundanum suð- uroynna skal fyrst og fremst koma suðuroynni til góðar, annars er eisini valið at loysa frá restini av Føroyum, hettar hevið giv- ið suðuroynni ein triðing av føroysku grunnunum at rått yvir, og stutt er til Stóra Bretlands. Svenning Borg, Vágur