mikudagur 15. desember 1999síða 6

6 tíðindablaðið Nr. 239 - 15. september 1999 Hernaðarkanning fyri skotum Kanningin av leikluti Føroya í kalda krígnum hevur verið handfarin skeivt frá fyrstan tíð. Ein langtíðarætlan átti at verið løgd, sum svaraði til tað avmarkaðu játtanina. Hetta halda tveir sógufróðingar, sum hava verið við í kanningararbeiðnum. Teir ávara ímóti at politikkur kemur uppí hernaðarmálið. DANJAL HØJGAARD Arbeiðið at kanna leiklut Føroya í kalda krígnum fór av sporinum longu áðrenn sjøtil varð settur á kanning arnar Arbeiðssetingurin fyri kanningarnar var Ov stórur í | að avmarkaðu upp- hædd, sum logtingið játtaði til endamálið. Og hetta hev ur darvað kanningararbeiði- Hetta halda tveir av søgu- unum, sum hava erið við í arbeiðinum at 12 søgu Føroya í kalda Annar er Sámal en, sum skrivaði frá- greiðingina "Færøerne und- er den kolde krig”. Hin er Thorsten Borring Olesen, søgustovninum å lærda háskúlanum i Århus, sum var fakligur ráðgevi í sambandi við kanningina. Betri úrtslit -Royndirnar vísa at ein langtíðarætlan átti at verið løgd fyri kanningina. Ein ætlan, sum setti nøkur åvis mál út í korið, sum skuldu røkkast til ávísar tíðir. Hevdi tað verið ein langtidarætlan, so hevði úrtslitið eisini verið betri, sigur Sámal Johansen, sum varð settur í trimum umførum, at kanna herstød- mar hjá NATO og USA í Føroyum Løgtingiå hevur higartil játtað tilsamans 600.000 krónur til kanningarnar av kalda krignum. 300.000 krónur i 1997 og 300.000 i 1998 h Men arbeiðssetningurin, sum Sámal Johansen fekk, tá hann skuldi til USA, at leita eftir skjólum svaraði ikki til játtanina, sigur søgu- frødingurin -Longu frå fyrstan tid av varð lagt upp til, at mann skuldi kanna kalda kríggið. Tað var eingin samanhangur millum tað, at mann vildi kanna alt, og so tað, at tað í fyrstu syftu bert vóru settar av 300.000 krónur til enda- málið, sigur føroyski søgu- frød ingurin. Orealistiskt Sambært Thorsten Borring Olesen hava føroyingar frå tektari á fyrstan tíð ikki gjørt sær nógv greitt hvat teir í roynd og veru ætlaðu sær við kanningunum av kalda kríg- um Tilrættarleggingin var orealistisk, heldur lekt- arin, sum sat i DUPI-nevnd- ini, sum í síni tíð skrivaði frágreiðingina um Grønland i kalda krignum. -Eg helt tað vera órealist- iskt, at endamálið við kann- leggja alt tað tilfar, ið er til taks. Heldur enn at fara til botns í stakmálum beinanvegin. Síðani kundi verið settur ein Ph.D. granskingarhjálpari, t.d. á Fróðaskaparsetrinum, at arbeitt víðari við tilfarinum. -Var hetta gjørt so fekk mann bæði ein útbúnan granskara, samstundis sum mann setti tað tíð av, sum skal til fyri at koma veruliga til botns í hesum málinum. -Sámal Johansen hevur gjørt eitt gott arbeiði. Men hansara arbeiðstreytir hava verið = vánaligar. Tað er órímiligt, at tann yngsti og mest óroyndi maðurin kemur at sita einsamallur við ollum, uttan at mann hevur givið honum teir neydugu pengarnar at arbeiða við. Tað er kritisabult, sigur søgufrød- søgufrødingin. Tískil sat hann teir næstu mánaðirnar heima við hús og skrivaði frágreiðing sína "Færøerne under den kolde krig” við donskum arbeidsloysis- studli. Såmal Johansen leggur dent á, at tað var hansara egna væl at skriva ávegisfrá- greidingina. Hinvegin ivast hann ongan løtu í at tað hevdi verið dupult arbeiði, um onkur annar skuldi tikið uppgávuna á seg, sigur hann. Sostatt heyði tað helst drigið nakað væl út at fingið eina almenna frágreiðingin, grundaða á skjalarannsókn- imar í USA, um søgufrød- ingurin hevði slept enda- num í september 1998. Eftirlýsir kjak Sambært Borring Olesen hava ambitióninar í sam- leikluti Føroya í kalda krig- num. Peningur, sum m.a. skal nytast at gera skala- rannsóknir eystanfyri. -Tit hava fingið eina ávegis frágreiðing. Nú mugu tit so taka støðu til, um tit vilja játta tann pen- ing, sum skal til, so at tit fáa eina endaliga frágreiðing, ið kann sammetast við td. DUPI-frágreiðingina. Umframt at seta ein granskingarhjálpara so heldur Borring Olesen, at ansast må eftir, at politikkur ikki kemur uppí málið. -Tit mugu gera tykkum greitt hvat tit vænta at finna í russisku søvnunum og hvat skjølini skulu nýtast til. -Hetta má síggjast í eini stórri heild, sigur søgufrød- ingurin sum sóknast eftir eini neyvari verkætlan fyri kanningarnar, sum lýsir søguna í eini stórri heild. skrá við kanningunum, sig- ur Borring Olesen, og legg- ur dent á, at úttalar seg meira generelt. -Tað er avgerðandi at eingin kann seta fingurin á fakliga innihaldið og at kanningin er púra óheft, sig- ur Borring Olesen, sum vísir á, at stóri fyrimurin við kanningini av Grønlandi í kalda krígnum var at tann fakligi parturin var skildur væl sundur frá politisku skipanini. Ein ætlan A uttanlandsdeildini í lands- stýrinum verður sagt, at ein ætlan er løgt fyri tað kom- andi arbeiði í hernaðarmáli- num. Ein ætlan, sum miðar eftir at geva eina fullfíggj- aða mynd av stóðu Føroya í kalda krígnum. Játtar løgtingid pening til framhaldandi kanningar Kanningarnar av stóðu Føroya í kalda krignum høvdu verið komnar longri áleiðis, um tað upprunaliga varð løgd ein neyvari æ søgufrødingar. ingini ikki varð ásett í mun til orkuna og játtanina, ið var tók. -Setur mann bert 300.000 krónur av, so fær mann jú bert eina ávegis frágreiðing burtúr, sigur lektarin. Krita vellin upp Borring Olesen sigur, at hann skeyt upp fyri stýris- bólkinum, ið stóð fyri kann- ingini, at tað fyrst vórðu gjørdar nakrar fyribils frå- greidingar, sum skuldu kort- TEE ingurin, sum heldur at før- oyingar høvdu verid komnir longri áleiðis í sínum kann- ingararbeiði, um farið varð meira miðvíst til verka. A-kassin fíggjaði Sámal Johansen varð settur í tímum umførum, at gera kanningar sínar. Tískil visti hann ongantíð rættiliga hvussu nógva tíð hann hevði til arbeiði. Men í september 1998 vóru eingin løn eftir til bandi við føroysku her- naðarkanningarnar = verið líka stóran sum tær hjá DUPI í sambandi frágreið- ingina um Grønland í kalda krígnum. Ein kanning sum kostaði fleiri milliónir krón- ur. Kortini heldur hann, at tíð enn er at binda um heilan fingur. Tørvur er á einum kjaki um kanningarnar, nú løgtingid skal taka støðu til at játta 400.000 krónur afturat til kanningar av Undir Fróðskaparsetrið Bæði Borring Olesen og Sámal Johansen halda, at tær framhaldandi kanning- arnar av Føroyum í kalda krígnum eiga at verða skip- aðar undir ein óheftan stovn, sum t.d. Fróðskapar- setrið. -Tað mann kann vera bangin fyri er, at politikkur kemur í málið. At onkur hevur eina politiska dags- tlan fyri kanningararbeiðið. halda næsta ár, so er uppá tal, at kanningararbeiði skal fara fram undir landsstýrinum. Stýrisbólkurin, sum varð settur fyri nókrum árum síð- ani hevur ikki virkað, síðani Svartabók varð kunngjørd tíðiliga í heyst. Sum skilst er bólkurin tó ikki formliga tikin av.