fríggjadagur 17. desember 1999síða 13

Nr. 241 - 17. desember 1999 | 13 er ER 13 vatn. Hesar ferðirnar vóru ikki vandaleysar. Í bókin /n Siberia, sum kom út í Onglandi í heyst, skrivar ferdafråsøgumadurin Colin Thubron, at SS Indigirka sakk f 1939 vid øllum sinum trælafarmi. I 1933 royndu mynd- ugleikarnir eina nyggja sigling arleið, og SS Dsjurma varð send norður gjøgnum Beringssundið við kós móti havnabýnum Am- barsjik við munnan á Kolyma á norðursibirisku strondini. Men skipið var farið avstað ov seint og lá fastfryst í pakkísinum í 9 mánar. Sambært Thubron frystu teir 12.000 trælirnir í hel. MEN NIÐRI í lastini lúrdu eis- ini vandar av øðrum slag. Fang arnir kundu sum heild býtast sundur í tveir bólkar. Har var ein bólkur av vanligum brotsmonn um, teirra millum sonevndir urkas, eitt serligt slag av ungum yvirgangskroppum. Hin bólkurin fevndi um rikisfiggindar, fólk, ið vóru løgd undir landa- ella tank- asvik. I hesum bólkinum vóru ofta eitt nú mentafólk ella gaml- ir flokslimir og konur teirra. Tað var siðvenja, at tey ungu bøl- mennini løgdust á fólk í hesum seinna bólkinum, bardu tey av, rændu ognir, klæðir ella skógvar og styr lar frá teimum og neyð- tóku konufólkini. Vaktarmenni- nir løgdu ikki uppí og høvdu, um teir vildu, neyvan kunnað formått sær nakað. Her valdaði frumskógarlógin. Eleanor Lipp- er, sum hevur skrivað um sov- jetskar arbeiðslegur, greiðir soleiðis frá: Brotsmenninir, sum vóru tann stórri parturin av menniskja- farminum umborð, høvdu púra fríar ræsur niðri í lastini. Teir brutu ígjógnum skilarúmið inn í lastarúmið, har teir kvinnuligu fangarnir vóru, og neyðtóku tey konufólk, teir fingu hug á. Nakr- ir mannligir fangar, sum royndu at verja konufólkini, vórðu stungnir til deyðis. Dagliga varð breyðið stolið frá fleiri gomlum monnum. Teir doyðu í hungri. Á einum av brotsmonnunum, sum hevði tikið eitt konufólk, sum oddamaðurin fyri harkaliðnum heyði kannað sær, vórðu eyguni stungin út við nál. Kolymaøkid er so nordalaga, at ein partur av ti hoyrir til tað russiska Arktis. Veturin her er ómetaliga kaldur, við einum utalag, ið vidhvørt nærkast = 70 stigum. Norðalagast sæst sólin ongantíð, longur suðuri hongur non blýgrá beint yvir havs- yrúnni. Ta stuttu tíðina summar er sveima mýggjabitar yvir tí ovasta lagnum av tiðnaðum permafrosti. Í blotanum veksur myrifipa og dvørgpilur. KOMNIR TIL Nagajevo vóru angarnir fluttir til tær ymisku arbeiðslegurnar í Kolymaøki- num. Longu fyrst í triatiårunum varð farið undir at grava eftir gulli á hesi leiðini. Eftir at træla- flutningur hevdi tikið dik á seg, bleiv hesin gullgrevstur ein týð- andi partur av tí sovjetska bú- skapinum. Fangarnir høvdu m.a. til arbeiðis at kynda eld, høgga gler úr áunum, fáa tað at tiðna og hita tað upp, bloyta ta frystu moldina, grava hana upp og sálda hana. Arbeiðstíðin var vanliga 12 tímar. Ein ávísur setningur varð kravdur av hvørjum arbeiðsfólki. Varð setningurin hildin, var breyðskamturin afturfyri 800 gramm. Varð setningurin ikki hildin, fór skamturin niður í 500 gramm. Hetta var beint oman fyri hungursmarkið. Um fólk skuldu revsast, fór skamturin niður á 300 gramm. Hetta var tann vissi deyði. Millum onnur viðurskiftir, sum ávirkaðu gerandisdagin á hesum arbeiðsplássum, kann eg nevna, at fangarnir vórðu tving- aðir at arbeiða uttandura, til hitalagið kom niður á = 50 stig. Hóast hetta var loðskinn — sum tilfar til pløgg — bannað frå 1938 og bara vattfóður loyvt. Fangarnir gingu í løriftsskóm. Fáir fangar slitu meira enn 2 ella 3 ár undir hesum umstødum. Hjá teimum, sum arbeiddu í gullnámunum, fór heilsan ofta eftir fáum vikum. UNDIR KALDA var ofta tví- dráttur um, hvgrjar avleiðingar eitt nú amerikonsk ella sovjetsk imperialisma hevði fyri vanlig fólk í teimum londum, hesi stór- veldi ráddu yvir ella royndu at fáa bilbugt við. Tíðarskeiðið var kensluborið — og metingarnar av tí sama ymiskar og subjektiv- ar. Í dag er lættari at gera sær eina uttanveltaða mynd av hes- um viðurskiftum. Í bók síni Europe setir enski sógumaðurin Norman Davies — sum heldur seg til metingar eftir R. Medve- dev og Robert Conquest - talið á fólkum, sum vórðu dripin í Sov- jetsamveldinum í tíðarskeiðinum frá 1917-53, til millum 47 og 54 milliónir. Tá eru tær o.u. 20 milliónirnar av russarum, sum doyðu orsakað av 2. heims- bardaga, ikki taldar uppí. JON UR LEYDEN var á mang- an hátt ein maður, ið ikki hevði eydnuna við sær. Eitt nú slapp hann ikki at ráða yvir sínum nýggja ríki í meira enn slakar 10 mánar. Hansara rásarúm var avmarkað til ein týskan miðald- arbý, við neyvan meira enn o.u. 10.000 íbúgvum. Tann revsing, hann fekk, var — sum vera man í teirri tíðini — lítið tespilig. Í januar 1536 var hann, saman við høvudsmonnurum í síni rørslu, píndur til deyðis við glødandi jarni. Olíka betri hevur vignast hjá summum av hansara líkum í 20. øld. Benito Mussolini slapp at hava valdið í Ítalia í 21 ár. Adolf Hitler ráddi í Týsklandi í 12 ár. Báðir vóru - sum Jan Bockelson - tvingaðir at lata valdið frá sær, og báðir máttu lata lív fyri gerð- ir sínar. Um serstakliga tann seinna kann ikki sigast annað, enn at hann brúkti tíð sína væl. Eitt nýtt ríki varð sett á stovn og Antikrists fjøldir týndar. Hesin politikkur hevði m.a. við sær, at 2. heimsbardagi brast á. Taka vit tølini á hermonnum og vanligum borgarum í Europa, sum doyðu orsakað av bardaganum, og leggja vit talið á týndum jødum aftrat, fáa vit heildartalið 47 milliónir. Tann hepnasti í 20. aldar messianska liði var kortini tann listinlærdi taktikarin úr Gori. Frá 1929, tá hann sat tryggur í sín- um hásæti í Kreml, og til hann doyði í 1953, gingu 24 ár. Í hesum tíðarskeiði eydnaðist honum at fullføra ætlanir av búskaparligum og samfelagslig- um slag, sum — eftir mínum tykki — forkomu Russlandi møguleikan at fetta sær sum mentað samfelag í 20. øld. Kjarnin í hansara politikki kann lýsast sum trúgvin á, at tað ber til at fara við tí menniskjans- ligu organismuni ella samfelags- heildini, sum tú fert við tingum, við jarni ella betongi: lemja tíðindablaðið HÆKGC FACÍES-HIC-CVITVS ERAT REx-ovoaBoat]isop HENRICVS-ALDE GR zen Se SED BREVE-TEPVS EGO Kj á Ég V-SEPTRA-TENE ER-SVXATIE -FACiFBAT- ll - ÅNNO-M - I XXXVÍ i MACHT- IST - MYN:- CRACH'1 il Jón úr Leyden. Koparstunga úr midøldini. Veldisknøtturin við tveimum svørdum er ímynd av andaligum og verðsligum valdi hana, stoypa hana um, kuta stór pettir burtur úr henni. Morðið á millum 47 og 55 milliónir av ósekum menniskjum var ein avleiðing av hesi lívssjón. Ein onnur avleiðing er tann ruðuleiki og tað lógloysi, sum valda í Russlandi í dag. MEN EISINI á annan hátt var Jósef Stalin heppin. Upp igjøgn- um søguna hava altíð verið døm- ir um, at einstaklingar — ofta humanistar og skald - talaðu at órætti. Emile Zola og Anatole France talaðu at, tá ið Dreyfus varð órættvíst dømdur og revs- aður, og franskir myndugleikar royndu at verja henda órætt. Læknin Michel Servet sýtti fyri at akta tað teokratiska harðræði, sum Calvin framdi í Geneve frá árinum 1541, og varð brendur á báli afturfyri. Tað serliga við tí russiska Jón úr Leyden var, at hann ella hans- ara politikkur sum heild vóru fagnað av mongum andsmenn- um vestanfyri. Halda vit okkum til eitt lítið land sum Danmark, so fekk stalinisman stuðul frá rithøvundum sum Hans Kirk, Hans Scherfig og Martin Ander- sen Nexø. Hugsa vit um alt Europa, verdur listin av studlar- um glæsiligur. Ikki bara var Stalin av mongum høvundum lyftur til skyggja, eisini hansara blóðuga atsókn móti óndskapar- ins fjøldum eitt nú Moskva- rættarmálini fingu dyggan stuðul vestanífrá. Theodore Dreiser, Louis Aragon, Leon Feuchtwanger og Henri Barbus- se tóku allir undir við Moskva- sakarmálunum Millum aðrar, sum i størri ella mini mun stuðlaðu stalinismuna, kann eg nevna André Malraux og Bertolt Brecht. Mong vita, at Knut Hamsun heiðraði Adolf Hitler við einum rósandi eftir- mæli. Minni kent er tað helst, at chilenska skaldið Pablo Neruda í einari odu um deyða Stalins líknaði mannin, hvors brøgd eru lýst í hesi grein, saman við ”"månan”. MIDØLDIN VERDUR av søgu- frødingum vidhvørt sett til at enda i 16. øld, um tad mundid trúbótin tekur seg upp, og tað kopernikanska modellið — har sólin er miðdepil í okkara stjørn- uskipan — so líðandi seyrar inn í tann mentaða heimin. Sum mentunarligt hugtak hevur mið- øldin kortini verið meira harð- vunnin. Og tá ið vit um stutta tíð fara inn í 21. øld, er tað - millum mong framstig, eitt nú av vísind- aligum og tøkniligum slag - eisini midøld, vit síggja aftan fyri okkum, ítí hurðin verður latin aftur: stokkut túsundára- ríkir, sansaleysar profetar, ágang móti milliónum av sakleysum menniskjum — og ta pátrúgv. ið fær sjálvt vitug fólk at lata eyg- uni aftur fyri órætti og verja hann. Læran av hesum er neyvan, at tað ræður um at stremba fram ímóti einum heimi, har tann reina skynsemin - ratio — verð- ur sett í hásætið. Ein slík stremban er helst bæði nyttuleys og skilaleys. Tær messiansku rørslurnar í 20. old tykjast nett- up at hava sprottið á tí andiliga oyðisandi, har gomul mentunar- virðir vórðu avrøkt, og fingið taðu úr tí andiliga tóma, har gomul trúgv var vrakað. Vidhvørt kann tað tykjast, sum var 20. old tíðarskeiðið. tå menniskjans hugmóð kom henni sjálvari dyggiliga aftur um brekku Kanska er læran um nøkur læra er — at vit eiga at fjålga um eina lívssjón, har tilverunnar kensluliga, flótandi lind ikki er undirmett: ekta tjóðskapar- kensla, ekta samhaldsfesti og ektaður átrúni.