týsdagur 28. desember 1999síða 6

BOkaummeæeli: tidindabladid Nr. 247 - 28. desember 1999 Hanus mnuviir åndreassen UNDERGROUNDTING II -ftir Nielsen er inasavn, vakurt prentað, árari Times skrift, á iðum síðum. Teir 33 í bókini eru allir r úr onkrum ávisum Her eru ummælir av bókum, sjónleikum og film- um, her eru minningarorð, eftirmælir, reður, essay- kendar hugleiðingar, fød- ingardagsheilsur og polit- iskar viðmerkingar. Hevur tú morgungron, tá ið tú setir teg at lesa eina grein eftir Jóanes Nielsen, kann væl vera, tá tú ert lið- ugur at lesa, at gronin er munandi tognað. Tað øv- ugta kann eisini henda. Og hetta hendi í hvussu er meg, tá eg hevði lisið hetta savn- ið. Eg hevði líkasum eina kenslu av, at eg dró andan lættari. Hetta hevur ivaleyst lutvís nakað at gera við stíl og myndamál Skuldu vit Jóanes nøvl útneynt ein herovasta at standa å odda i krossferðini móti ti tugdu måliskuni, kundi væl hent fekk starvid Hansara myndir og saman beringar eru ofta ramligar og upprunaligar. Aftrat tí koma humor og sjålvspei, sum gera, at analar tilsip- ingar og skatologisk huga- sambond ikki fara í ranga- strupan — og vidhvørt enn- tá hava yvir sær ein farra av sakloysi. Her eigur ikki at verða gloymt, at greinskriv- arin er skald, so at tað viðhvort kann tykjast, sum greinarnar hýsa yrkingum á ymiskum stigum fram ímóti skapan at Jóanes INNIHALDSLIGA RINGJA hesar greinar seg — við høvundsins hugráki - ymsar og krókutar vegir. Ein minnisgrein gandar fram umhvervið í Havnini í 60-årunum, eitt filmsum- mæli tekur dik å seg og end- ar sum ein råmandi politisk viðmerking. Um ein heldur seg til henda partin, so er Jóanes eftir mínum tykki bestur, tá hann bersøgin lýs- ir politisk og vinnulig ólík- Føroyum, eitt nú i 8O-årunum Minni væleydnadir — mest at likna vid spjålk hjå einum, ið ikki dugir at halda sær uppi - eru tekstir, har Jéanes roynir at klína eitt sindur av gipsi í benið á messiasmyndum, sum fullu og med alla fóru í sørl í 1989. Orsøkin kann vera, at Jóanes stutt og greitt veit ov lítið um ta rørslu, sum so- i mar kallaðir marx-leninistar á sinni hevjadu upp til at vera eitt slag av gulløld í søgu 20. aldar: ein rørsla, sum í dag kann lýsast sum heims- fascismunnar — ótespiligi, reyði tvíburi EITT TAÐ mest áhuga- verda í Undergroundting H eru Jóanesar viðmerkingar til føroyskan politikk tey tvey seinastu árini. Sum væntast kann, falla mong høgg á javnadarflokkin Sjálvur haldi eg, at hesin flokkur sum hansara skylda er — hevur megnað at veitt samgonguni kvali- fiserað politiskt mótspæl i týðandi málum. Samstundis vil eg geva Jóanesi rætt í, at flokkinum tykist at mangla hugflog, og ein kann undr- ast á, hví hugtakið ríkisfel- agsskapur er blivid ein conditio sine qua non, ein åsur, sum øll onnur mál eru treytað av og snara um. Sum um ein ikki — um viljin var til staðar - kundi hugsað sær eitt framhald av ti samstarvi, sum nú er við Danmark, í einum ríkjafel- agsskapi millum sjálv- bjargnar javningar. Líka so áhugaverdar sum sipini til javnaðarflokkin eru Jóanesar atfinningar- somu viðmerkingar til sam- gongunnar politikk. Jóanes Nielsen er ein tann fyrsti at gera vart við tað merkiliga, at politiskar kreftir, ið ætla at fylkja eina tjóð til at fara undir eitt nytt og glæsiligt politiskt tidarhvarv, leggja fyri við at skipa eina smala samgongu. “Harmiligt", skrivar Jóanes, "og sam- stundis illgrunavert”. Tað skal eg halda! Hin tátturin, sum Jóanes grannsíggin tekur upp, er vandin við tí karráu nýliber- alismuni. Um henda vand- an, sum — saman við tí møguleika, at samhaldsfest- isklipid verður otað burtur úr tí sosialpolitiska garði- num — kann fara at darva samgongunnar stjórnmála- ligu ætlanum, skrivar Jó- anes: Víst hevur núverandi sam- gonga sett ein stásiligan politikk út í kortið. Men tann kósin er ikki teirra privata kós. Tað er kósin hjá tjóðini. Um Finnbogi Arge og aðrir "Enemy of the State" í sama viðfangi leggja seg eftir at oyðileggja alt, sum eitur almennar fyri- tøkur, tá verður fullveldið hjá okkum bara tóm leik- tjøld SUM STILMEISTARI hev- ur Carl Jóhan Jensen mark- að sær eitt serligt plåss av i føroyskari prosaskriving. Tad tykist, sum roynir høv- undurin í óbundnum máli at gera nakað tað sama, sum hann nú í nøkur ár hevur gjørt i yrking: við målslig- Hanus Andreassen ummælir »Undergroundting« hjá Jóannesi Nielsen og »Mentir og mentaskapur< hjá Carl Johan Jensen um og formligum nyleika at kveikja nyuppliving. Stil- urin tykist at umboda eina kynstruga samanseting av — ødrumegin — nýyrðum og sjåldsomum orðavali og — hinumegin — hevd- bundnum gerandismáli, og hansara ritroyndir kunnu kanska líknast við ein Vid- erø-tekst, ið er stroyddur við brotum úr modernadum leikritum. Høvundurin skiftir ímill- um ørstuttar setningar og fossar av joycekendum hug- asambondum. Her er ljóð- fall. Her er musikalitetur. Og tað er ikki sort, at orðini stundum hava hug at danda - ella taka saman og fara upp á gólvið! Viðhvort hava hesar ritroyndir ein sjón- dæmdan farra. Ývirsjón- irnar hjá Carl Jóhan hava kortini einki hvorki við på- trúgv ella átrúna at gera. Tær verða brúktar til at lýsa eitt evni og tæna stundum einum polemiskum ella speiligum endamáli. Greinasavnið Mentir og mentaskapur er sett á smøl- um, avlongum síðum, við skørdutari = høgramargu. Uppseting og stavir hava ein vandnan dåm og tykjast at héska til ta — kåmu - kenslu av kræsni, ið kann bera við lesaran, tå ið hann setir seg vid bókini. I savn- inum eru 7 tekstir. Tann fyrsta langa greinin er ein ritroynd ella eitt essay, har høvundurin lysir ta før- oysku mentunarligu sjålvs- myndina, sum — sambært honum — í stóran mun byggir á søgu- og medvits- loysi. Seinasti teksturin er ein røda, høvundurin helt, tå skaldið og tónasmiðurin Regin Dahl i fjør vetur sum fyrsti føringur fekk ment- unarvirdisløn landsins. IMILLUM RITROYND og rødu eru fimm tekstir, allir skrivaðir til útvarpstáttin Vetrarbreytina. Í hesum tekstum ger høvundurin — igjøgnum målgagn sitt, tann ofta fynduga og speiska is- lendska fornmentafrødingin Malakoff vidmerkingar til brigdi í nyggjari føroysk- ari søgu og i europeisk-før- oyskari mentan. Eitt nú brúkar fróðarmaðurin Mal- akoff ta gitnu yrkingina Sel- ige Sehnsucht — Sælur longsul - eftir Goethe til at lýsa sína - sera atfinningar- somu — stóðu til ta kristnu og platonsku tvíningshugs- an, hann hoyrir borna fram í Havnar kirkju. Ummælar- in kann ikki annað enn fegnast um, at Koffurin hev- ur so góðan smakk, og eg haldi eg fari, nú høvi býðst, at lesa seinasta ørindi á yrkingini upp, sum hon ljóðar á Goethes ediliga móðurmáli: Und so lang du das nicht hast, Dieses: Stirb und werde! Bist du nur ein triiber Gast Auf der dunklen Erde. Leysliga umsett ljóðar or- indið soleiðis: Og so leingi tú ikki dugir kynstrið at doyggja og verða endur- føddur, ert tú bara ein synd- arligur gestur á tí døkku fold. Partar av tekstunum í Mentum og mentaskapi bera boð um, at Carl Jóhan — antin tað kemur til sjóndar í stíli ella stødulysingum — ikki er fyri ongum sum skemtari. Sum dømi kann eg nevna ein tekst, har Koff- urin, staddur inni í ølklubb- anum Tørshøll, sigur sína hugsan um tann — eftir hansara tykki ivasama - før- oyska samleikan. Knapp- liga reisist ein klubbagestur við skrambul og gang: Buksuskrevið er vátt sæst, og innarumegin á lærinum. Hann stendur yvirhallur, maðurin. Eitt eygnablunk. So fettir hann sær á og sigur brátt og høpisleyst: Ich bin ein Berliner, sigur hann og dumsar niður á stólin aftur. FARA VIT til innihaldið, og hugsa vit um próvgrundað sjónarmið, so er eftir mín- um tykki ikki altíð so nógv veiggj hvorki í Carl Jóhan ella Koffinum. Í ritroyndini Endurkoman — sum eg sip- aði til beint nú - ger Koff- urin sum nevnt viðmerking- ar til tann føroyska samleik- an, skoðaðan úr ljósinum frá tí politisku gongdini her tey seinastu tvey árini. Heit- ið á hesum teksti sipar til ta gitnu yrkingina The Second Coming eftir írska skaldið W.B. Yeats, ein meistara- yrking frá 1917, sum kann sipa til ymisk vidurskiftir — og sum eitt nú kann lesast sum ein framskygdur tekst- ur peikandi fram ímóti 20. aldar moralska rásaloysi og messiansku og utopisku brotsmannrørslum. Koffurin heftir seg kortini ikki við hjartað í yrkingini, men brúkar myndina í teim- um báðum fyrstu reglunum av falkinum, sum ikki longur hoyrir sin temjara og villist av kós — til at lýsa tann føroyska tjóðarsam- leikan, sum — sambært Koffinum og skapara hans- ara — er í tvíningum. Myndin av tí føroyska "tvimidjumeldrinum” er forkunnug og áhugaverd. Men sjálvur haldi eg, at høvundurin her skjytur fram vid målinum. I fyrsta lagi haldi eg ikki, at myndin gevur eina beinrakna lysing av føroyskum tj6darsam- leika, sum hann er í dag. Í øðrum lagi kundi verið 6- makin vert at spurt: og um henda myndin skuldi verið rótt — hvat so? Í heiminum — ikki minst tí margbroytta Europa — eru ivaleyst mong dømir um einstak- lingar ella tjóðarbólkar við blandaðum samleika. Krav- ið um okkurt slag av sam- leikaligum reinleika tykist mær lutvís at vera ein tíðar- villa ella anakronisma og lutvís partur av einum hugs- unarhátti, sum vit hóskandi kunnu bera inn á fornminn- issavnið yvir øldina, ið um fáar dagar er runnin. EG HAVI at skoyta uppí her, at tað kann undra ein, at føroysk mentafólk, sum i talum og greinum royna at vidgera tann føroyska pol- itiska ivan, ongantíð koma inn um skræduna. Sum heild er teirra viðgerð sjåld- an annað enn tautologi ella tvisøgn. Føringar ivast, ti at føringar ivast. Føringar eru ósamdir, tí at føringar eru ósamdir. Ein bíðar bara eft- ir, at okkara skald fáa onkr- an lækna at finna íleguna (genið) til tvímiðjumeldurin — sum so hóskandi kann vera reinskað burtur úr okk- ara tjóðarlikami av DE- CODE. Tann víðagitni skeggabb- in, hvors bein liggja og fúna undir svørdinum í Highgate kirkjugarði í Norðurlondon — Karl Marx hugsi eg hann æt - hevði annars kunnað fortalt teimum, at okkara politiski ivi í roynd og veru m.a. speglar aftur landa- frødiligar, búskaparligar og natúrgivnar avmarkingar. Antin ein er fyri ella ímóti fullveldi, kann tað neyvan vera annað enn rætt at taka beint í bringuna á veruleika- num og sannkenna hann. HESI BÆÐI tekstasøvnini eftir Jóanes Nielsen og Carl Jóhan Jensen umboða greina- og ritroyndaskriving á rættiliga høgum stødi. Her er harmur, ovfarakæti og groteskt skemt. Hvat stíli viðvíkir, liggja høvundarnir, tann fyrra við sínum mynd- amáli, tann seinni við skriv- ingarlag og orðavali, á odda í royndunum at leita burtur úr eintætti og fótatraðki. Sum heild eru hesir tekstir sum gjørdir til at verða brúktir eitt nú í bókmenta- undirvísing. Tann fråstøda í evnisvid- gerð, sum eyðkendi eitt nú Jórgen-Frantz Jacobsen, saknast kortini í mongum av hesum tekstum. Og ein spyr seg sjálvan, nær føringar — tá teir viðgera seg sjálvar — fara at leggja tær mytologisku brillurnar frá sær. A gáttini inn í 21. old takki eg fyri tveir ramligar duradrykkir. Jóanes Nielsen: Undergroun- dting II. 143 krónur. Carl Jóhan Jensen: Mentir og mentaskapur. 120 krónur. Hestprent hevdi umbróting æ prent um hendur. Mentunargrunnur Studentafel- agsins gav út.