fríggjadagur 31. desember 1999síða 23

Nr. 250 - 31. desember 1999 tíðindablaðið 23 Tíðaraksil sum vísir hví bert eru liðin 1999 ár síðani okkara tíðarrokning byrjaði ol '% 71] 4 MW} 'h "| Ah haj '/ "df Í EET —————— oo ep — || NO — , Ar 2 u. Kr.f kristnu epokuna. Hjå egypt- runum var útgangsstøðið íta ógreitt og skifti tá ið ýggjur farao tók við. Juli- iski kalendarin nýtti árið Kr. f., tá Rom, sam- bært søgnini, varð grund- iður av Romulus, sum út- rangsstødi. Jødakalendarin, ein mána-sólkalendari, sum enn í dag verður hildið seg til tá tað kemur til átrúnaðar- igar høgtidir, tekur ut- gangsstødi í skapanini ár 376! u. Kr f. sambært Gamla Testamentinum. Til stuttleika kann í hesum sambandi nevnast at fyrsti kendi egyptiski kalendarin er frá árinum 4236 u. Kr. f. Í dag er sum sagt bert ein remur = mánaálmanakki i nýtslu og er tað hin islamski kalendarin, sum tekur utgangsstødi i tå Mohamed varð noyddur at fara úr Mekka til Medina hin 15. juli í 622 e. Kr. f. 93 ú Jólini trína inn á leikpallin At avgera nær páskirnar skulu falla ár eftir ár er ikki nakað lætt roknistykki. Á kirkjufundinum í Nicaea í árinum 325, undir leiðslu av Konstantini kajsara, varð viðtikið at páskirnar, stórsta hátíð teirra kristnu, skuldi haldast allastaðni á einum og sama degi og at tær ikki máttu falla saman við pásk- mar hjá jødunum. Kon- stantini dámdi ikki jødar. Men onki varð sagt um hvussu farast skal fram til at leggja dagin fastan, so úr- slitið varð at tað framvegis varð litið upp í hendurnar á astronomunum í Alexandria at avgera dagin. Hetta for- argaði ikki sørt pavastólin í Rom og í árinum 525 bað År 1 u. Kr.f År | e. Kr.f År 2 e. Kr.f År 3 e. Kr.f Utgangsstødid fyri okkara tíðarrokning påvin Jóhannis I, abbotin Dionysius Exiguus, sum var eim framúrskarandi stødd- og stjørnufrødingur, um at rokna út dagfestingina av páskunum fyri árið 526. Fregnartænasta var heldur ikki tá á døgum nakað fremmant fyribrigdi og á ein ella annan hátt heppnaðist tað abbotinum at fáa fatur á rokniháttinum sum alexand rinarnir brúktu og kundi sostatt gera ein páskaka lendara sum gekk frá 532 og heili 95 ár fram í tíðina til ár 627. Påvin gjørdist loksins leysur av alexandrinsku huldumonnunum. Tad sum hevði stórri tyd ning fyri eftirtíðina var tó útgangsstøði fyri tíðarrokn ingini sum Dionysius Exi- guus valdi sær. Á páskatalv- urnar hann læt frá sær skriv- aði hann: "anni Domini nos- tri Jesu Christi 532-627.” År okkara harra Jesu Krists Hann er sostatt fyrsti kendi madur sum brikar eina tíðarfesting vid útgangs- stødi í Jesu føding. Framm- anundan varð brúkt anno Diocletianus við útgangs- stødi í árinum hesin settist á kajsaratrúnuna. Arið var 284 eftir okkara tíðarrokn- ing. Einki er til skjals um hvussu Dionysius roknaði seg fram til at Jesus varð føddur fyri 531 árum síðani og líka lítið um hví hann let- ur hann vera Í år tå hann verður føddur. Maðurin var hóðast alt matimatikari! Lukas sigur at Jesus var føddur tað árið Augustus kajsari gav boð um fólka- teljing í øllum ríkinum og meðan Quirinius var lands- høvdingi í Syria. Arid var 6 ella 7 eftir okkara tidarrokn- ing. Hinvegin sigur Matteus at Jesus var føddur undir Herodesi ti stóra og hesin doyði ár 4 undan okkara tíð arrokning. Um vit siga at Jesus verður føddur árið fyri sum Herodes doyr koma vit til ár 5 undan okkara tíðar rokning og tað er tað árstal ið flestu søgumenn halda seg til í dag. Hví hann letur Jesus vera eitt ár tá hann verður føddur kann komast av at nullið ikki enn var tikið í nýtslu í Europa. Tað verður tað ikki fyrr enn í seinnu helvt a Hetta vælsignada nullið hevur síð ani voldt monnum høvud brýggj og er orsøkin til at bert eru liðin 1999 og ikki 2000 ár frá útgangsstoði num fyri okkara tíðarrokn ing. Rætta anno Domini 2000 var trúliga longu í 1996! At taka utgangsstødi i Kristi føding spreidir seg síðani so líðandi innanfyri kristna partin av Europa og tá komið er inn í 1000 øld er hetta vorðin mest vanligi hátturin at raðfesta árið Sjálvan dagin tá Jesus varð føddur festi ongin seg við, ti at halda fødingardag tå i tíð- ini varð hildið at vera ein heiðin siður. Veitsla hevur tó frá fornøldini av verið hildin tá sólin aftur er farin at flyta seg norðureftir. I norður londum sum hávetursblót, har offrað varð til gudarnar. I Rom gjørdi kajsari Aureli- anus i årinum 272 e. Kr. f hin 25. desember til halgi dag til heiðurs fyri sólina, “dies natales solis invicti” (fødingardagur sólarinnar, henni sum ikki kann vinnast á). Sløk hundrað ár seinni fóru kristnir rómverjar at midøldini halda dagin til minnis um Kristi føding. Einki er at iv ast í at tað hevur verið til at viga upp ímóti sólardyrkan- ini. Kirkjan hevði jú fyri vana at taka yvir halgidagar frá øðrum religiónum og at kristna teir Nú á døgum verður ofta nýtt átrunaðarliga og ment- unarliga neutrala málber ingin undan og aftaná okk ara tíðarrokning í staðin fyri undan og eftir Kristi føding Vikur og mánaðir At telja tíð í vikum hevur ikki stóði í nøkrum natúrlig um syklusi, men man hóðast tað fella væl til okkara lívs lag, tí bæði seks-, otta- og tiggjudagavikan eru royndar og hava verið í brúki i stutt- um og longum tíðarskeið- um, men eru so aftur dottnar burtur til frama fyri sjey dagavikuna. Sjeydagaviku- na hava vit, sum so mangt annað, frá babylonarunum At árið hevur 12 mánaðir kemst natúrliga av at 12 mánamánaðir liggja so tætt uppat sólarárinum. Men tað var ikki altíð so. Eitt tíð- arskeið nýttu rómverjar eina tíggjumánaðarskipan fyri árið, so sum nøvnini sep- tember, oktober, november og desember bera boð um. Sjeyndi, ottandi, níggjundi og tíggjundi mánaðin. Tað riggaði sjálvandi ikki so væl og varð tí broytt til frama fyri tólvmánaðarárið. Føroyskir ålmanakkar I 1896 kom ut fyrsti ålma- nakkin, sum ískoyti til “Hentu bók", útgivin í Før- oyum av felagnum Sólar- magni. Í bókini vóru hentir upplýsingar um ymisk við- urskifti so sum ferðaætlanir, almennar skivstovur í Havn (tær vóru 3) við meira, á før oyskum máli og so ein ál- manakki á donskum. Arið eftir kom so álmanakkin frá Keypmannahavnar = lærda háskúla, útroknaður fyri Føroyar og umsettur til før- oyskt av Jakob Jakobsen. Hesin ålmanakkin kom út fyri seinasu ferð í 1978. H. N. Jacobsens Bókahandils álmanakki er komin út síð- ani 1927 og kemur framveg- is. Fyri árið 2000 er onkur annar álmanakki eisini komin afturat. ne 9 Pávin Gregorius XIII, ovast til vinstru, luttekur á fundi í álmanakka- neyndini, áleið 1581 / År 1999 e. Kr.f 4 Ár 2000 e. Kr.f Klokkan 24.00 31. des. ár 1999 ella klokkan 00.00 1. jan. 2000 eru liðin: 1999 ár frá åtgangsstødinum fyri okkara tíðarrokning 2000 ár Jesu føding 5760 ár frå skapanini av, sambært Bíbliuni 6235 ár frá fyrsta kenda egyptiska álmankkanum 1001 ár frá fyrstu kristniboðanini í Føroyum 531 ár frá at abboturin Dionysius Exiguus fastleggur Jesu føding til ár I. 103 år frá fyrsta álmanakkanum útgivin i Føroyum 102 ár frá fyrsta ålmanakkanum útgivin á føroyskum Fara hestarnir at renna aftureftir? Nógv fólk hava havt úr at gera við at loysa 2000 trupulleikan, men tað er ikki fyrstu ferð at so er: Fyri góðum 2000 árum síðani stóðu fólk í somu støðu - við år Q trupulleikanum skiftið frá fyri Krist til eftir Krist voldir okkum stórar trupulieikar, og tíðin til skifti verður styttist. Eg veit ikki um fólk eru greið yvir, at tey mitt í tí heila skulu telja øvugtan veg? Tað fólk vita um, hava vit talt niðureftir, men nú skulu vit knappliga til at telja uppeftir. Løgid at eing- in hevur hugsað um henda trupulleika fyri langari tíð síðani - ístaðin fyri at kasta tað upp í okkara hendur í seinastu lotu. Eg tosadi við Cæsar fyri nøkrum døgum síðani. Hann vár í ødini um, at Julius ikki hevði havt trupulleikan i huganum tå hann gjørdi kalendarin. Cæsar segði, at nú skilti hann væl hví Brutus var vorðin so illur í sær. Vit bóðu um ein fund vid Cons- ultus; men tað einasta hann hevði at siga var, at tað eftir øllum at dóma ikki var skilagott at halda á, at telja niðureftir og brúka minus fyri Krist. - Og sum vanligt, skuldi hann hava nógvar pengar fyri einki konstruktivt at gera. Heldur tú, at vit vera noyddir til at sleppa okkum av við allan telduútbúna og byrja av nýggjum? Um so er, fer Macrohard at forvinna eina rúgvu burtur úr tí. Hjá pengaútlánarunum er verri statt. Teir eru um at fara úr sínum góða skinni. Teir hava frætt, at rentur teirra vera øvugtar, og tað merkir, at teir framyvir skulu gjalda kundum teirra fyri at upptaka lán. Rentan- gerst jú negativ! Um so er kann talan gerast um vandamikla støðu. Sjálvur havi eg tann stóra trupulleika, at eg í mínum villasta hugi, ikki dugi at ímynda mær sandin í tímaglasinum renna uppeftir. Vit hava hoyrt um tríggjar vísar menn eystanfyri, sum arbeiða við trupulleikanum, men tíverri vera teir ikki her fyrr enn alt er yvirstaðið! Eg havi hoyrt, at tað eru ætlanir um at seta allar hestarnar inn í stallin stutt fyri midnått, av tí at fleiri eru bangin um at teir brádliga steðga og fara at renna aftureftir, og tað kann gerast lívshættisligt fyri reiðmenninar og kann gera stóran skaða á hestavognarnar. Haraftúrat eru fleiri sum halda, at verðin gongur undir tá vit flyta til ár 0. Ná, men vit arbeiða framhaldandi við hesum forbrenda ár 0 trupulleikanum og eg sendi tær eitt nýtt pergament tá vit hava funnið út av onkrum nýggjum. Hevur tú okkurt gott hugskot, so læt meg endiliga frætta. Plutonius