hósdagur 27. januar 2005síða 2

2 Nr. 18 - 27. januar 2005 UTTAN ÚR HEIMI Røkke fekk væl í sín part Norsku Aker Yards- skipasmiðjurnar, sum ríkmaðurin Kjell Inge Røkke eigur meirilutan í, hava úr at gera. Í fjør fingu norskar skipasmiðjur bílegging- ar fyri tilsamans ellivu milliardir norskar krón- ur, og av hesum komu bíleggingar fyri seks milliardir í bíleggingar- bøkurnar hjá Aker Yards-skipasmiðjunum, skrivar Aftenposten. 80 prosent av bíleggingun- um eru frá norskum reiðaríum ella við norsk- ari fígging. Sum er ar- beiða umleið 1500 fólk á skipasmiðjunum hjá Aker Yards, men tá gond er komin á allar nýbygn- ingarnar, verða umleið 3.000 fólk til arbeiðis, sigur stjórin í Aker Yards, Karl Erik Kjel- stad, við Aftenposten. Annars seldi Kjell Inge Røkke ein part av sínum partabrøvum í Aker Yards mánadagin, men hann er tó fram- vegis høvuðspartaeigari í felagnum. Enn ein avrætting Í 1985 bleiv tann 18 ára gamli Troy Kunkle dømdur til deyða fyri at hava myrt tann 31 ára gamla Steven Horton í býnum Corpus Christi í amerikanska statinum Texas og fyri at hava stolið 13 dollarar frá honum. Gjáranáttina bleiv Troy Kunkle av- rættaður í fongslinum. Undir rættarmálinum fyri 20 árum síðani kom fram, at Troy Kunkle og tríggir vinmenn hansara høvdu boðið sær til at koyra Steven Horton til hús eitt kvøldið í august í 1984. Hann tók av, men tá teir kravdu at fáa pengarnar, sum hann hevði uppi á sær, segði hann nei, og tað endaði við, at hann fekk eina kúlu í nakkan. Undir rættarmálinum vitnaðu vinmenninir hjá Troy Kunkle, at tað var hann, sum skjeyt. Úrslitið varð, at Kunkle bleiv dømdur til deyða, með- an hinir fingu drúgva fongsulsrevsing. Ætlanin var, at Troy Kunkle skuldi avrættast fyri ársskiftið, men av tí at hann bað hægstarætt í Texas um grið, mátti av- rættingin útsetast. Rætt- urin vísti kortini umbøn- ini frá sær. Trey Kunkle er annar fangin, sum er avrættaður í Texas í ár. Ærumeiddi pávan Myndugleikarnir í Pó- landi hava gjørt av at draga blaðstjóran Jerzy Urban í rættin, tí hann fyri trimum árum síðani skrivaði eina sera niður- látandi grein um Jó- hannes Páll páva. Í greinini kallaði blað- stjórin pávan "ein im- potentan gamlan mann" og samanbar hann við fyrrverandi sovjetska leiðaran Leonid Bresh- njev. Hetta var polsku myndugleikunum ov- boðið, og teir gjørdu av at ákæra blaðstjóran fyri at hava ærumeitt pávan, sum í hesum føri verður roknaður sum útlendsk- ur leiðari. Verður hann funnin sekur, kann hann fáa ímillum tríggjar mánaðar og seks ára fongsul. Tað er ikki lukkuligt at finnast at Jóhannesi Páll páva í Pólandi. Pávin er sum kunnugt pólendingur, og hann er sera nógv avhildin í heimlandinum. 38 milli- ónir fólk búgva í Pó- landi, og av teimum eru 35 milliónir katolikkar. Fuglasløg í vanda Amerikanskir gransk- arar vilja vera við, at umleið 10 prosent av øllum heimsins fugla- sløgum fara at doyggja út, áðrenn hendan øldin er runnin. Harafturat verða 15 prosent afturat í vanda fyri at doyggja út. Granskararnir, sum arbeiða á lærda háskúl- anum í Stanford, siga, at ímillum seks og tíggju prosent av øllum fugla- sløgunum í heiminum fara at hvørva innan 2100, og at ímillum 700 og 2.500 fuglasløg verða í vanda fyri at verða út- ruddað tá. Granskararnir byggja metingina á veðurlagsbroytingarnar, sum sambært teimum fara at fáa sera stórar av- leiðingar fyri fuglalívið á Jørðini. Amerikonsku gransk- ararnir gera vart við, at verða so mong fuglasløg útruddað, fer tað eisini at fáa stórar avleiðingar fyri fleiri plantusløg, og tað fer at fáa avleiðingar fyri vistfrøðina yvir- høvur, siga teir. Í gjár var ein mánaði síðani flóðalduna í Suðurasia. Hendan mánaðin eru meiri enn 300.000 fólk deyð av aids, malaria og tuberklum í Afrika NEYÐ Árni Joensen fartekst@mail.dk Tá flóðaldan skolaði inn yvir strendurnar fram við Indiska Havinum fyri ein- um mánað síðani, rakti hon fleiri milliónir fólk. Umleið 280.000 fólk doyðu í van- lukkuni, sum er ein tann ringasta náttúruvanlukkan nakrantíð, og sum fekk heimssamfelagið at seta tað størsta hjálpararbeiðið nakrantíð í verk. Hendan mánaðin síðani vanlukkuna í Suðurasia eru fólk í hundraðtúsundatali deyð av sjúkum og stríði ymsastaðni kring heimin, uttan at vit hava hoyrt ella lisið nakað um tað. Okkum nýtist bert at hyggja at Afrika, tí har hava sjúkur sum malaria, aids og tu- berklar kravt umleið 315.000 mannalív hendan seinasta mánaðin, skrivar Dagsavisen. - Høvdu heimssamfelag- ið raðfest hesi viðurskiftini líka frammarlaga sum flóð- alduna í Suðurasia, kundu vit havt bjargað hesum fólkunum, tí vit kunnu basa malaria, aids og tuberklum, bara viljin er til staðar, sig- ur norski læknin Atle Fret- heim, sum er nevndarlimur í hjálparfelagsskapinum Læknar Uttan Landamark. Heimsheilsustovnurin WHO metir, at 2,4 milli- ónir fólk í Afrika doyðu av aids í fjør, og at umleið 900.000 doyðu av malaria. Tey seinastu hagtølini við- víkjandi tuberklum eru frá 2002, og tey vístu, at tað árið kravdi sjúkan 556.000 mannalív í Afrika. - Ein kvirr flóðalda er á veg í Afrika, sigur ST-ráð- gevin Jeffrey Sachs herfyri og vísti á, at hvønn einasta mánað doyggja túsundtals børn í Afrika av malaria. Kinesisk vísindafólk fara nú at kanna, hvussu høgt heimsins hægsta fjall veruliga er FJØLL Árni Joensen fartekst@mail.dk Í 1954 kom ein indiskur vísindamaður til ta niður- støðu, at heimsins hægsta fjall, Mount Everest, er 8.848 metrar høgt. Hetta talið kom at standa í skúla- bókunum um allan heim, men fyri fimm árum síðani kunngjørdu amerikanskir granskarar, at Mount Everest er í veruleikanum 8.850 metrar høgt. Teir amerikonsku granskararnir gjørdu sínar kanningar við GPS-skipanini. Men nú vilja granskarar vera við, at Mount Everest er 1,3 metur lægri enn hig- artil hildið, tí tann veksandi hitin á Jørðini hevur fingið ísin á tindinum at bráða. Ganga vit so eftir ameri- konsku kanningini í 1999, skuldi Mount Everest verið 8.848,7 metrar í dag, men so einfalt er roknistykkið ikki. Tí granskararnir vísa á, at broytingar í undir- grundini í Himmalaya- fjøllunum gera, at fjøllini har verða trýst umleið ein centimetur uppeftir um árið. Við øðrum orðum hækk- ar Mount Everest ein centi- metur um árið, samstundis sum ísurin á sjálvum tind- inum lækkar.... Tann kvirra flóðaldan Hvussu høgt er Mount Everest? Síðani flóðalduna í Suðurasia hava sjúkur kravt uppaftur fleiri mannalív í Afrika, sum flóðaldan kravdi. Tað er tann kvirra flóðaldan Mynd: Reuters Tað er ikki lætt at halda skil á, hvussu høgt Mount Everest er. Undirgrundin trýstir fjallið uppeftir, men samstundis minkar ísurin á tindinum Mynd: Reuters