mikudagur 30. august 2000síða 2

3 tíðindablaðið sosialurin Nr. 165 - 30. august 2000 JOHN JOHANNESSEN Mannarætturin at verja privatlívið verður í fleiri førum brotin í føroyskum løgtingslógum. Hetta er føroyska grund- lógarnevndin komin til, nú grundlógararbeiðið er kom- ið væl áleiðis. Grundlógarnevndin vísir á fleiri dømi, har ivasamt er, um løgtingslógir ikki eru í beinleiðis stríð við donsku grundlógina og altjóða mannarættindi. Sjónvarpsgjaldið grundlógarbrot Eitt av dømunum er løg- tingslógin frá 1998 um kringvarp. Í grein 20, stykki 2 í hesari lógini stendur, at landsstýrismaðurin í loft- miðlamálum ásetur sjón- varpsgjaldið fyri eitt ella fleiri ár í senn eftir tilráðing frá Sjónvarpi Føroya og ásetur nærri reglur um gjaldsskyldu, innheinting av gjøldum, avgreiðslugjald og eykagjald fyri ov seint goldið sjónvarpsgjald. Í grein 21, stykki 1 verður síðani staðfest, at øll, sum útvega sær sjónvarpstól ella tól, sum koma undir gjalds- skylduna sambært grein 20, stykki 1 skulu boðá Sjón- varpi Føroya frá beinan vegin. Hesar báðar partar av lóg- ini heldur grundlógarnevnd- in vera á markinum til at bróta reglurnar í grundlóg- ini, ið verja okkum ítmóti, at fólk treingja seg inn á privatlívið. Í lógini um kringvarp eru nevniliga ongar ásetingar um, hvussu sjónvarps- gjaldið skal heintast inn. Tí ber til hjá Sjónvarpinum at koyra eina herðferð við, at fólk gingu frá hurð til hurð og kannaðu, um fólk áttu sjónvarp, eins og Sjón- varpið gjørdi seinasta vetur. Kom Sjónvarpið fram á fólk, sum høvdu sjónvarp, men sum ikki høvdu goldið sjónvarpsgjald, kundi Sjón- varpið senda málið til inn- heintingar. Krevur loyvi frá dómara Strangt tikið hevði tað borið til at fingið stóru rokningina fyri órindað sjónvarpsgjald ógildaða við støði í grund- lógini, um vit høvdu fingið eina stóra rokning undir herferðini hjá Sjónvarpin- um seinasta vetur. Danska grundlógin sigur nevniliga heilt greitt, at ein stovnur ikki hevur loyvi at gera kanningar inni hjá fólki, uttan dómari hevur givið loyvi til tess. Bústað- urin hjá tí einstaka skal kennast sum friðarstaður, sjávt um tann einstaki frem- ur lógarbrot. Løgtingslógir ivasamar mótvegis mannarættindunum Fleiri løgtingslógir eru soleiðis orðaðar, at spurnartekin kann setast við, um tær ikki beinleiðis stríða móti altjóða mannarættindum Tískil kundu vit strangt tikið kært Sjónvarpið fyri ein dómstól í sambandi við herferðina seinasta vetur og fingið rokningina ógildaða. Dómstólurin kundi í ring- asta føri verið mannarætt- indadómstólurin í Stras- bourg. Navnalóggávan ivasom Í fleiri førum ber eisini til at seta spurnartekin við, um føroyska navnalóggávan fylgir mannarættindunum. Føroyska navnalóggávan sýtir nevniliga fólki at kalla børn ávís nøvn, ið málfrøð- ingar ikki hava góðkent, sjálvt um familjan hevur borið ávísu nøvnini gjøg- num fleiri ættarlið. Tað er eftir føroysku navnalóggávuni til dømis ikki loyvt at eita Christian, men bert Kristian, hóast tað væl ber til at benda tað fyrra á sama hátt, sum tað seinna. Hetta heldur grundlógar- nevnin kann vera í stríð við mannarættindini, um navn- ið hevur nógv at siga fyri tann, ið ynskir at uppkalla onkran. Grundlógarnevnin fer í næstum regluliga at kunna um ymisk mál, ið viðvíkja JOHN JOHANNESSEN Í gjár hevði grundlógar- nevndin fyrsta tíðindafund- in í eini røð av tíðindafund- um, ið skulu skapa alment Taka almenningin við í grundlógararbeiðið Grundlógarnevndin er farin undir regluligar tíðinda- fundir, har ymisk evni verða við- gjørd fyri at skapa alment kjak um grundlógar- arbeiðið kjak um sjálvt innihaldið í einum uppskoti til eina Før- oyska grundlóg. Fyrsti fundurin snúi seg um persónlig mannarætt- indi, og var tað Jóannes Hansen, samfelagsfrøðing- ur, ið legði fram ymsar áskoðanir um evnið. Jóannes Hansen legði stóran dent á trupulleikan við, at almennir stovnar ofta gera kanningar inni hjá pri- vatum uttan rættarúrskurð. Galdandi grundlóg krevur nevniliga, at eingin húsa- rannsókn, haldleggjan, brævakanning ella avlurting fer fram uttan rættarúr- skurð, ella tá »særegen und- tagelse« loyvir tí. Men hóast hetta, loyva bæði fólkatingið og løgting- ið ferð eftir ferð almennum myndugleikum at fremja slíkar kanningar uttan rættarúrskurð. Jóannes Hansen vísti á, at elnevndin til dømis kann senda fólk uttan rættarúr- skurð inn á einstaklingsogn at kanna, um ein elinnleggj- ari hevur útint eitt innlegg- ingararbeiði á nóg góðan hátt. Hetta kann nevndin í prinsippinum gera mitt á nátt við heimild í lógtings- lóg, hóast grundlógin sigur nakað annað. Næsti tíðindafundurin hjá grundlógarnevndini verður týsdagin í næstu viku, og fer Ingibjørg Berg tá at greiða frá um politisk manna- rættindi. eini komandi føroyskari grundlóg fyri at skapa kjak um hesa viðurskifti. Jóannes Hansen greiddi á tíðindafundinum hjá grund- lógarnevndini í gjár frá um persónlig mannarættindi Mynd: Álvur Haraldsen Jóan Pauli Joensen er formaður í grundlógar- nevndini. Hann leggur stóran dent á at fáa í lag alment kjak um grund- lógararbeiðið Mynd: Álvur Haraldsen Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov Marknaðardeild: Jonhard Hammer Dagbjørt S. Hansen Hjørdis Árnadóttir Blaðfólk: Áki Bertholdsen, Turið Kjølbro Dagfinn Olsen John Johannessen Sveinur Tróndarson Eyðun Klakstein Edvard Joensen Rúnar Reistrup Dia Midjord Stefan í Skorini Ítróttur: Jákup Mørk Myndamenn: Jens Kristian Vang Álvur Haraldsen Útgevari, uppseting: Sp/f Sosialurin Bústaður: Argjavegur 26, Argir Postadr: Postsmoga 76, 110 Tórshavn Telefon: 311820 Fax. 314720 e-mail: post@sosialurin.fo Lýsingar: lysing@sosialurin.fo Internet: www.sosialurin.fo Prent: P/F Prentmiðstøðin Sosialurin Oddagrein Fíggjarlógin helt ikki – aftur fleiri pengar HÓAST vit bara eru komin í áttanda mánað, er tann fimta eykajáttanarlógin á veg. Hetta tykist løgið, tí føroyski almenningurin hoyrdi ikki um annað, enn at fíggjarlógin skuldi leggjast so neyvt, at tað skuldi næstan ikki gerast neyð- ugt við eykajáttanarlógum í hesum fíggjar- árinum. HESUFERÐ eru tað fyrst og fremst útreiðslur til almannamál, sum standa við stórum tølum á komandi eykajáttanarlóg. Talan er um lógar- bundnar útreiðslur, sum tað almenna hevur skyldu at gjalda. Tí má Karsten Hansen aftur lyfta lokið uppfrá, sum hann annars sigur seg sita so tungt á. Nú er Almanna- og heilsumála- stýrið komið eftir, at játtanin í ár fer ikki at røkka, og tí verður biðið um heilar 40 milliónir krónur meira. Hetta eru rættiliga skelkandi tøl, tí við nútímans teldutøkni skuldi ikki verið so torført at framrokna tær ymisku útreiðslurnar á fíggj- arlógaruppskotinum. SO er spurningurin, um tað ikki hevur borið til at framrokna hesi tøl meira gjølliga, ella hevur Almanna- og heilsumálastýrið ætlað tølini ov lág fyri ikki at fara út um karmin, sum lands- stýrið í felag royndist at semjast um, áðrenn endaliga uppskotið til fíggjarlóg varð prentað og lagt fyri Løgtingið. Ætlanin hevur kanska verið at broyta lógir, soleiðis at útreiðslur vórðu spardar. Men slíkar lógarbroytingar hava vit ikki sæð. Líka lítið sum vit hava sæð aðrar fráboðaðar lógarbroytingar. Tað er at skilja, at útreiðslur eftir forsorgarlógini vuksu, tá landið lág í djúpari kreppu fyri seks-sjey árum síðani. Men at hesar støðugt vaksa, meðan landið sambært tíðindum og hagtølum svimur í hunangi, er ikki skiljandi. ALT málið við øllum eykajáttanarlógunum tykist løgið. Partvíst tí at landsstýrið skuldi reka ein neyvan fíggjarpolitikk. Harafturat skuldi sparast, og fyri at spara, skuldu lógir broytast, men einki er broytt, og nú er neyðugt við meiri peningi. Ein økt játtan í ár merkir sum oftast eina upp aftur størri játtan næsta ár, um ikki onkur lógar- áseting, sum kostar nógv, verður broytt. NÓGV av hesum fíggjarlógararbeiðnum – og reypinum – er tí ein sjónleikur uttan sín líka. Fyrst skal fíggjarlógin helst ikki vaksa – ella bara vaksa nøkur fá prosent. Tí verða treingir karmar lagdir, sum embætisfólk brúka nógva orku fyri at halda seg innanfyri, tá tølini skulu setast á. Men tá tølini ikki halda, verða eyka- játtanarlógir lagdar fram, og upprunaligi karm- urin helt ikki kortini, tí hann var ov trongur. Tað er sjálvandi gott at seta upp ein trongan karm, so fíggjarviðurskiftini ikki fara á glið. Men karm- urin má vera realistiskur, tí bara í fjør og ár eru einar 250 milliónir játtaðar á eykajáttanarlógum. Og tað kann ikki kallast góður fíggjarpolitikkur. STEFAN Í SKORINI Fýra ákærur vórðu lisnar upp úr ákæruritinum í rætt- arhølunum, og kvinnan noktaði seg sekan í trimum av teimum, meðan hon játtaði at hava framt brot á lógina um rúsdrekkakoyr- ing. Hinar tríggjar ákærurnar vóru av meira álvarsamum slagi, og hon noktaði seg eisini seka í teimum. Verjin mældi til, at ákærurnar ímóti henni verða sleptar. Fyrsta málið snúði seg um, at kvinnan skuldi havt smuglað hash við skipi úr Danmark til Føroyar. Ákær- in førdi fram, at hon hevði goymt hashið í eykahjól- inum í bilinum, sum hon hevði leigað í Føroyum og havt við sær til Danmarkar. Tá hon so var komin til Før- oyar, hevur ein persónur hjálpt henni við at fáa hash- ið úraftur hjólinum. Eigarin av bilinum játtar, at eyka- hjólið ikki var í bilinum, tá hann varð latin innaftur. Ákærda kvinnan sigur seg einki kenna til hash í eykahjólinum. Eisini sigur hon seg ongantíð hava roykt hash. Í næsta málinum varð ført fram, at kvinnan hevði hjálpt til við at smugla 3 kilo av hashi til Føroyar á sumri í fjør. Hetta varð farið fram, við at hon og ein ann- ar persónur høvdu verið eft- ir rúsandi evnunum í Vest- manna, har ein dani hevði givið teimum tað. Danin var komin til landið við flogfari hjá Atlantic Airways. Hash- ið var í eini leðurtasku, sum Ung kvinna noktar seg seka í stórari hashsmugling Málið um eina 33 ára gamla kvinnu, sum er ákærd fyri at hava smuglað fleiri kilo av hashi seinasta árið, kom fyri í Føroya Rætti týsmorgunin síðani varð tikin til Havnar, har tað skuldi verða selt. Sum prógv í hesum máli- num nýtti ákærin nakrar út- skriftir frá Føroya Tele, sum vísa, hvar ávísar fartelefonir hava verið brúktar. Kvinnan vildi hinvegin verða við, at fartelefonin kundi verið nýtt av einum og hvørjum og noktaði eisini at hava nakran kennskap til tað, sum ákærin vil vera við er farið fram. Fyri nøkrum mánaðum síðan var húsarannsókn, har kvinnan búði. Í samband við málið eru fleiri fólk av- hoyrd. Triðja ákæran var, at kvinnan og drongur hennara hava hótt fólk eftir lívinum, men ákærda noktaði seg seka. Ákærumyndugleikin vil hava kvinnuna revsaða fyri at hava hótt vitnini eftir lívinum. Dómarin segði tó um ta triðju ákæruna, at ákæruritið ikki var serliga greitt á hesum økinum. Hetta málið er framhald av teimum húsarannsókn- um, sum løgreglan hevur gjørt í Norðoyggjum fyrr í ár. Kvinnan varð framstillað í rættinum 1. juni í ár, og hevur verið varðhalds- fongslað síðani. Ikki fyrr enn nú, tríggjar mánaðar eftir kemur málið fyri í rætt- inum. Ikki øll vitnini vóru til staðar, tá rættarmálið kom fyri. Lesið eisini Sosialin á Internetinum www.sosialurin.fo Føroya Arbeiðsgevara- felag metir at ongin orsøk er at stuðla gransking uttanlands, tá ið vit sjálvir hava tørv á henni Fyri tveimum árum síðan var nógv kjak um gen- gransking í Føroyum. Ein verkætlan saman við Íslend- ingum kundi fara í gongd, men avgjørt at bíða við at gerða nakað ítøkiligt, m.a. fyri at fáa eitt kjak um etisku viðurskiftini, sum eru Greiðari støðutakan frá politiskari síðu tengd at slíkari gransking. Men lítið og einki hevur verið at hoyrt um málið síð- an. Nú frættist, at líknandi gransking fer fram, tó ikki í Føroyum, men uttanlanda. Og tað er væl at merkja blóðroyndir og upplýsingar um føroyingar, sum er grundarlagið undir hesari gansking uttanlands, skrivar Vinnuhúsið. Positiva ávirkan Føroya Arbeiðsgevarafelag metir málið hava týdning, tí eitt munagott gransking- arumhvørvið í Føroyum hevði eisini havt positiva ávirkan á t.d. matvøru- gransking, sum gerst ein alsamt meira týðandi táttur í kappingarførleikanum hjá vinnuni. Sum gongdin er nú, so ber ikki á tann bógv- in, at hetta grannskingar- umvørvið fæst til vega í Føroym. Samstundis mugu vit ásanna, at ongin orsøk er at stuðla gransking uttan- lands, tá ið vit sjálvir hava tørv á henni. Arbeiðsgevarafelagið sóknast eftir greiðari støðu- takan til hetta mál frá politiskari síðu, og givið er, at skilagott hevði verið at tikið málið upp til viðgerar aftur, bæði millum politikk- arar, vinnu og borgarar. Og verður hetta ikki gjørt skjótt, so er hesin møgu- leikin gloppin okkum av hondum, verður sagt í tíð- indaskrivi frá Vinnuhúsin- um. Viðmerking: