hósdagur 19. mai 2005síða 24

24 Nr. 92 - 19. mai 2005 Dollar tók dik á seg, og euro fall til tað lægsta støði í 6 mánaðar. Og nú eiga týskarar ikki longur Deutsche Börse í Frankfurt BÚSKAPUR, VALUTA OG KAPITALISMAN Rolf Guttesen rg@geogr.ku.dk Amerikanski dollarin reist- ist brádliga upp til eitt støði í mun til euro, har hann ikki hevði verið seinastu seks mánaðarnar. Sum kurvu- myndin, ið gongur aftur til 1. november í fjør, vísir, so hevur lutfallið ongantíð í hesum tíðarskeiði verið so til fyrimuns fyri dollar. Fríggjadagin í seinastu viku skrásetti ECB, europeiski sentralbankin, at ein euro bert gav 1,2635 dollar. Fyri viku síðani var talið uppi á 1,2863. Nú mánadagin var annar Hvítusunnudagur, men hesin dagur er ikki alla staðni í verðini frídagur ella heiligdagur, so valutahand- ilin helt fram í Asia og Au- stralia, og fyrrapartin svingaði dollar/euro-lut- fallið millum 1,2580- 1,2610, ella uppaftur lægri enn fríggjadagin. Hesin hægri dollarkursur er góður fyri virkir og handlar, sum selja vørur til USA. Tað hægsta euro hevur verið, var 28. december í fjør, tá vekslikursurin var 1,3637 dollar fyri eina euro. Tað lægsta liggur tó fleiri ár aftur, men tann 26. oktober var vekslikursurin bert 0,8252 dollar fyri eina euro. So er at spyrja, hví styrknaði dollar so mikið í seinastu viku? Jú, tað vóru nýggj hand- iljavnaðtøl úr USA, sum óvæntað vístu ein heilt nýggjan og positivan ten- dens í gongdini. Áður hava vit umtalað hugtakið ”the twin deficits”, sum vísir til, at USA hevur havt eitt risa stórt hall bæði á handils- javnanum og í landshúsar- haldinum. Ikki tí at USA-handils- javnin var positivur. Nei, men fyri apríl bleiv hallið á handilsjavnanum bert 55 milliardir $, har eygleiðarar kanska høvdu væntað eitt hall uppá 61-62 milliardir. Hesin lítli bati gav vónir um, at strukturellu pro- blemini í amerikanska bú- skapinum, millum annað the twin deficits, vóru farin at broytast til tað betra. Oljuprísurin enn nær teim 50$ Og so hendi henda kós- broyting, meðan oljuprísir- nir enn eru høgir, og stórur partur av amerikanska inn- flutninginum er olja. Á amerikanska New York Mercantile Exchange, NYME, har oljan verður handlað, kom prísurin fyri tunnuna niður á 48,67$ fríggjadagin; úr 53,10$ týsdagin fyri. Brent-oljan, sum verður handlað í London, plagar at liggja eitt sindur lægri, men lá fríggjadagin á 48,66$. Fallandi prísirnir komast av, at lagrini eru full, og eftirspurningurin bæði í Kina og USA hevur verið eitt sindur minni í sein- astuni. Apríl hevur í Kina víst lægsta vøkst í langa tíð, og orsøkin er m.a. mangul uppá orku (elektricitet) og aðra rávøru. El-verkini kunnu stutt sagt ikki fylgja við longur Ongar tekstilkvotur mótvegis Kina longur Ein grund til at vænta verri handilstøl í USA, var tann, at ein áralong kvotaskipan mótvegis Kina, sum hevur avmarkað útflutning av bíligum kinesiskum tekstil- vørum, fór úr gildi á nýggj- árinum. Men tvørt móti spádómunum, so minkaði ameriaknski innflutningur- in úr Kina. Og haraftrat hendi tað gleðiliga fyri USA, at útflutningurin til Kina vaks annan mánað uppí slag. Orsøkin kann í hesum føri ikki vera, at dollarin er veikur (tað skuldi í teoriini gjørt at amerikanskar vørur blivu bíligari at keypa í út- londum). Men kinesiska valutan, yuan, er fast tengd- ur at dollar, so har liggur lutfallið fast og skuldi ikki givið USA nakran fyrimun á hasum økinum. Annars hava í longri tíð verið spekulatiónir um, nær Kina fór at uppskriva ella revalu- era sína valuta, Yuan. Men tað fer ikki at henda beint nú, siga kinesisk bankafólk. Men ongin ivi um, at tað kemur. Og tað fer at pressa bæði dollar og euro niður, eingin ivi um tað. Men hóast burturbeining- in av hesi handilsforðing, sum WTO hevur gjøgnum- ført, so arbeiðir parlament- ið í USA við einum nýggj- um uppskoti umm at seta kvotur fyri kinesiskar bummullsvørur, undirklæð- ir, buksur, skjúrtur, hosur. Kina mótmælir sjálvandi og hevur vent sær til WTO, World Trade Organisation. Aftaná seinastu juster- ingarnar av rentuni, sum sentralbankarnir fastleggja, so er rentan í USA (The Fed) komin uppá 3%, með- an europeiska framvegis liggur fast á 2%. Hetta dregur kapital til USA heldur enn til Euro-økið. Tað sær út sum europeiski ECB leggur størri dent á stabilitet og lága inflatión, meðan amerikanska The Fed leggur dentin á bú- skaparligan vøkstur, heldur enn lága inflatión. Ymiskar meldingar av europeiska megin- landinum Sama dag sum dollarin reyk upp, komu annars gleðilig boð úr Týsklandi um, at framleiðslan (GDP) var vaksin við 1% fyrsta ársfjórðing í ár, og tað er eftir umstøðunum nógv. Annars hava bæði týska stjórnin og ymsir búskapar- ligir stovnar fleiri ferðir sett væntaðu tølini fyri 2005 niður. Men úrslitið hilnað- ist also væl frægari enn spádómarnir høvdu sagt. Tó, hetta var ikki nóg mikið til at leggja uppfyri dollar- an. Týskland og Slovakia hava annars atkvøtt fyri nýggju ES-.traktatini. Men meiri spennandi verður fólkaatkvøðan í Frankaríki, sum verður 29. maj. Enn stendur at kalla á jøvnum. Tað óhepna er, at Chirac forseti millum fólk ikki er so væl lýddur, og tí fara nógv at atkvøða nei, fyri at siga honum ímóti, hóast tað er nakað heilt annað á skránni. Vit fáa at síggja. Eitt nei í Frankaríki fer at geva ES trupulleikar, og tað fer helst ikki at styrkja europeiska gjaldoyrað. Kapitalismu-kritikk- urin í Týsklandi Kritikkur av kapitalismuni, serliga teir asosialu kapital- grunnarnir, sum bert hugsa um profitt, og ikki hugsa um arbeiðspláss, bleiv skot- in í gongd av formanninum í týska javnaðarflokkinum, SPD, sum eitur Frantz Müntheferin. Vinnulívið og konservativa andstøðan østu seg upp um at nakar loyvdi sær at ”leggja á kapitalismuna” og kalla hetta slag av kapitalistum fyri grashoppur. Nú er eitt feitt dømi um framferðina hjá ávísum amerikanskum og bretskum kapitalgrunnum, eisini kallaður spekulatións-kapi- talur, komin fram í dags- ljósið. Sjálvt háborgin hjá týsku kapitalismuni, Børs- urin í Frankfurt, er yvirtikin av útlendskum kapital- grunnum. Teir nýggju in- vestorarnir hava sett bæði formann í nevndini, Rolf- Ernst Breuer, og sjálvan stjóran, Werner Seifert, frá. Útlendingar eiga nú Børsin í Frankfurt Søgan er long og fløkt. Men stutt kann nevnast, at Deutsche Börse í Frankfurt seinasta árið í fleri umfør- um hevur roynt at keypt børsin í London, London Stock Exchange.. Tað eydnaðist ikki. Ein flokkur av partaeigarunum undir leiðslu av amerikanaranum Christopher Hohn, sum er medeigari av kapitalgrunn- inum TCI, fekk broytt gongdina. Tær 1,5 milli- ardir euro ella gott 10 milliardir krónur, sum Seifert hevði sett av til at keypa Londonbørsin, fóru staðin til at keypa partabrøv aftur frá hesum flokki, sum átti í Deutsche Börse í Frankfurt. Sagt við øðrum orðum, so fingu partaeig- arar útgoldið 10 milliardir krónur fyri at fylgja ráðum frá amerikanaranum Hohn frá TCI, í staðin fyri stuðla stjóran Seiffert. Kanska er hatta eisini eit slag av globalisering. Í dag eru tað ikki týsk- arar, sum eiga Deutsche Börse, men eingilskmenn og amerikanarar. Sambært ”The Economist” (140505) áttu týskir partaeigarar í 2003 68% av partabrøvun- um. Nú í mai 2005 eiga teir bert 7%, amerikakarar eiga 29% og eingilskmenn 48%. Dollarin tók dik á seg ”Kapitalspekulantar og Christopher Hohn fingu 1,5 milliardir út úr Deutsche Börse í Frankfurt” Dollars fyri Euro 1. November 2004 - 16. Mai 2005 1,25 1,27 1,29 1,31 1,33 1,35 1,37 01-nov-04 15-nov-04 29-nov-04 13-dec-04 27-dec-04 10-jan-05 24-jan-05 07-feb-05 21-feb-05 07-mar-05 21-mar-05 04-apr-05 18-apr-05 02-maj-05 16-maj-05 RG-2005 Kelda:ECB Gongur kurvan upp, styrkist Euro: € Gongur hon niður, styrkist Dollar: $