fríggjadagur 27. mai 2005síða 11

Nr. 98 - 27. mai 2005 11 Manglandi visiónir fyri før- oyska samfelagið Heidi Petersen løgtingskvinna Nú staðfest er, at ikki allir egnaðir næmingar verða tiknir upp á mið- námsútbúgvingunum í Føroyum, má hetta sig- ast at vera sera óheppi og lítið visionert fyri Føroyska samfelagið. Skulu vit gera okkum vónir um at lyfta før- oyska samfelagið upp á eitt hægri vitanarstøði og satsa okkara framtíð upp á vælútbúgvið fólk, ber als ikki til at leggja forðingar í vegin fyri okkara ungdóm og av- skera hann frá tí út- búgving, sum skal vera við at geva samfelag- num tað neyðuga lyftið fyri at bera framtíðar vælferðina. Hetta kann metast við at gera eina veltu, har eplini ikki eru komin í jørðina um várið, tá so heystið kemur og frukt- irnar skulu fáast úr jørð- ini, eru ongar fruktir at heysta. Og júst tað er vandamálið, vit koma at mangla útbúgvið fólk at byggja okkara framtíð á. Eisini tann staðfest- ingin, at skúli hækkar upptøkukrøvini, haldi er vera sera óheppi. Fyrst og fremst fyri næming- arnar, sum ikki eru kunnaðir um støðuna frammanundan, og eis- ini fyri hagtølini, sum nú ikki vísa øll sum veruliga eru egnaði, men nú upptøkukrøvini eru umdefinerað, koma hesi at standa sum umsøkjarar sum ikki vóru egnaði. Tað vil siga at í veruleikanum eru nógv fleiri enn tað, sum tølini vísa, sum ikki sluppu inn á eina miðnámsútbúgving. Samstundis sum sam- gongan veitir skatta- lætta til tey ríku, hevur man ikki fíggjarorku at geva ungdóminum neyðuga útgangsstøðið til framtíðina, og á tann hátt gerst alt tos um visión 2015 innantóm- ur orðafloymur. Óvitinskapur hjá fólkin- um og vanrøkt hjá fjøl- miðlunum gav politikar- unum fríar ræsur at seta fólkaræðið í Føroyum til viks Rúna Sivertsen www.runa.fo Ein av mest týdningarmiklu uppgávunum hjá fjølmiðl- unum er at varpa ljós á mál á ein slíkan hátt, at fólk skilja málini og kunna lut- taka í kjakinum. Hetta er grundarsteinurin undir fólkaræðinum. Hesa skyldu sviku før- oysku fjølmiðlarnir so dyggiliga, tá málini um yvirtøkulógirnar og uttan- ríkispolitisku heimildirnar vóru til viðgerðar í tingin- um. Tey bæði stóru tíðinda- bløðini í Føroyum, Sosial- urin og Dimmalætting, skulu eitast at vera politiskt óheft. Men leiðslurnar og nevndirnar á báðum bløð- unum vísa týðiliga, at tey enn eru sterkt litaði av teimum flokkum, tey í sín- ari tíð vóru málgagn fyri. So frá teimum kanst tú ikki rokna við eini ópar- tískari lýsing av politiskum málum, sum hesi. Tað tekur tíð at seta seg inn í slík torskild mál, og skulu tey lýsast við skili, er neyðugt at seta fólk av til arbeiðið. Tað er tí ein rað- festing hjá tíðindaleiðsl- unum, hvørji mál tey vilja nýta orku upp á. Haraftrat noyðast bløðini í stóran mun at hugsa um, hvat selur blaðið - og tor- skildar politiskar greinar eru ikki "bestseljarar". Men teir báðir almennu fjølmiðlarnir, Útvarp Før- oya og Sjónvarp Føroya, eiga sambært lógini at leggja dent á upplýsing, sakliga og óheft. Men eisini teir sviku! Ósvaraðir spurningar Sama, hvørja støðu vit hava til málini, sita helst tey flestu við sama spurningi, sum Høgni Hoydal setir í grein í bløðunum í síðstu viku: "Hvussu ber tað til, at eitt mál um at selja rund- stykkir fær drúgvari og meira nágreiniliga viðgerð á tingi og í fjølmiðlunum, enn eitt mál um at selja eitt heilt fólkaræði?". Eg sigi ikki, at fólkaræð- ið er selt. Hesi málini eru nevniliga so torgreidd, at sjálvt stjórnmálafrøðingar eru ósamdir á máli um spurningin. Men sambært tí, sum Høgni skrivar, so hevur løgtingið samtykt: - at føroyingar kunnu bert gera avtalur við onnur fólk og lond sum fulltrúar vegna danska ríkið - at føroyingar kunnu ikki gera avtalur, ið stríða móti donskum áhugamálum - at føroyingar hava ongan avgerðarrætt í verju- og trygdarmálum - at fólkarættarligir sátt- málar skulu gerast í navn- inum "Kongeriget Dan- mark for så vidt angår Færøerne" - at Danmark skal spyrjast bæði undan, meðan og aftaná, at ein avtala verður gjørd - at Danmark kann siga upp allar sáttmálar og seta aðrar í gildi, sum teir halda vera best hóskandi fyri Føroyar, uttan at spyrja føroyingar eftir. Sviku fólksins álit Tað eru viðurskifti sum hesi, ið fáa meg at ivast stórliga í um tað, sum tingið hevur samtykt, man verða tað besta fyri Før- oyar. Eg og flestu føroyingar við mær eru í iva og ør- kymlaði av hesum málum. Eg vænti mær ikki hjálp frá politikarunum at fáa greiðu á hesum. Teir hava svikið mítt álit í handfar- ingini av hesum málum. Tó hevði eg roknað við, at fjølmiðlarnir fóru at gera sína skyldu og upplýsa Før- oya fólk, um hesi fyri land- ið so týdningarmiklu mál. Mannbjørn Jacobsen Seinastu árini hava eg fingið mær fyri, at skimla føroysku bløðini ígjøgnum. Nógv hendir á stýrisskip- anarøkinum, sum eg havi blandað meg nakað uppí í bløðunum, uttan at nakar hirðir at svara aftur sum vant. Ein, eg fast havi stóra nyttu av at skimla eftir, er Sækaris Wang. Hann er altíð gløggur og enntá stuttligur at lesa. Aðrir eru Finnbogi, Høgni sjálvandi, Tobbi osfr. Hesir eru greiðir og gløgtmetandi menn, sum eg ongantíð ivist í, hvar teir standa. Tó er onkuntíð okkurt, sum eg ivist í er í skemti ella álvara av framførslum, ella skal tulkast grovligari. Tað verð- ur uppklárað við endursvari vónandi. Nú í dag læs eg ein av vanligu væluppløgdu greinum hjá Sækaris, sum hann kallaði Eitt valdømi. Har preiar hannn gjøg- num søguna um ymiskar samfelagsskipanir ymiskar í tíð og stað, so langt sum frá eitt eiti av einari val- skipan í miðøldini í Føroy- um, katólsku kirkjuni við pávanum á odda, ensku val- skipanina og donsku, sum hann sigur er ófullfíggjað demokratisk. Nú ivist eg í um alt ikki bara er ein definisjóns- spurningur, tá Sækaris sær allar hesar sum demokrat- iskar, og hann í veruleika meinar við fólkaliga um- boðandi á einhvønn hátt. Val av einum mykines- manni, har bara ein stillar upp, ella tey bara finna fram á ein klókan mann, sum eingin hevur nakað ímóti, hevur ikki nógv við demokrati at gera, sum vit tosa um í dag. Eingin sam- felagsskipan hevur nakran- tíð verður til, sum ikki hevur eitthvør val innií, á tann hátt vóru valskipan- inar meir demokratiskar fyrr, tí kongarnir vóru vald- ir, kjósaðir, út av kongsevn- um, har skil var í metingini. Hetta er ikki demokrati í dag. Alt slíkt er siðvunnin samfelagsskipan. Pávavalið fær Sækaris eisini at fara demokratiskt fram, hóast tað er einasta eftirverandi leivd av skip- anini í upplýsta einaveldin- um, og fyrimyndin fyri førarskipanina hjá Hitler og samsvarandi hjá Mussolini. Hon hevur skift eitt sindur gjøgnum tíðina. Men at ein savning av kardinalum, sum pávin sjálvur hevur valt, sum so velja hann og senda hvítan royk út gjøg- num ljóðaran á Vatikanin- um, svartan meðan teir ivast og eru ósamdir, skal vera demokrati, er ikki rætt at siga. Sækaris sigur her bara, at eitthvørt val er demokrati. Nærri framferð- arhátturin í valinum í oligarkisku skipanini er sjálvandi demokratisk, meirilutin av kardinalunum ræður. Er pávin valdur, ræðir hann sum Ludvík fjúrtandi, bara undir gudi, við ráðgevarum sær við lið. Enska parlametariska skipanin sigur Sækaris er demokratisk á sama hátt sum pávakirkjan. Eitt um- boð fyri hvørt valdømið í parlamentið. Hetta fram- heldur í fyrrverandi hjá- landaríki teirra, íroknað USA. Kjarnan í bretska demokratinum er ikki, at ein umboðar hvørt val- dømi, men at tveir stillað upp, minst, harav bara ann- ar verður valdur í tingið. Stuttliga dømi um val í Danmark, so seint sum í tíð I.C. Kristensen skal helst fatast í skemti. Bønda- fasisma er vørumerkið fyri flokkin, hann umboðandi, Venstre, av av vi finder ud af det, eitt uppskot, so okk- urt róp og ein sang, so er hann tó valdur. Landstingið, danska yvirhúsið til 1953, var ikki valt demokratiskt, fólka- tingið var. Fleiri har vóru útpeikaðir, m.a. føroyski umboðsmaðurin av løgting- inum, uttan beinleiðis val. Eg fekk ikki heilt við, um Sækaris er hugaður fyri einumm valdømi. Eg vóni tað ikki, men ein grein er eftir um evnið. Nógv av hesum byggir møguliga á misskiljingar um orð Sækariasar. Eg havi lisið fyrra part gjølla nokk. VIÐMERKINGAR Vanrøkt hjá fjølmiðlunum hóttir fólkaræðið Demokrati Marjus Dam løgtingsmaður Tey ungu hava rætt og samfelagið hevur skyldu til at syrgja fyri at okkara ungu fáa útbúgvingar. Tað er alneyðugt, bæði fyri at tey ungu og sam- felagið skulu mennast. Eftir eitt tað ríkasta tíðar- skeið í Føroya søgu frá 1998 til 2003, standa mong ídag við einum trupulleika. Fleiri av okkara ungu sleppa ikki inn til eina miðnámsútbúgving. Studentaskúlin í Hoydøl- um, ið longu trongdi til út- bygging í 1970-unum, er nú heilt niðurslitin, og onki broyttur, annað enn at hølisviðurskiftini bert eru vorðin verri, og skúlin er heilt yvirfyltur av næming- um. Eg haldi, at harmiligt er, at studentaskúlin datt niður ímillum, øll árini ímeðan Tjóðveldisflokkurin sat við hesum málsøki. Men tá var bert loysing á skránni. Skerjing av ríkisveiting. Tí 1+1 er ikki 2, sambart teimum. Annars lærdi eg í barnaskúla, í Hoydølum og á Universitetinum, at 1+1=2. Í Tjóðveldis búskapar- frøðini er alt so nógv meira kompliserað, at tað bert eru tey heilt fáu og sera, sera klóku í fata tað. Har er 1fkr+1fkr=2000fkr, men 1dkr +1dkr=minus 20000 dkr. (Samstundis er 1 fkr= 1dkr) Hendan national- istiska búskaparfrøðin, er ikki løtt at fata hjá øðrum enn tjóðveldisfólkum og hevur enn einaferð ført við sær, at undirskot er á Landskassarokniskapinum. Peningurin, ið vit høvdu til at byggja samfelagið út við, millum annað studenta- skúla, var mettur so skaði- ligur, at hann nú er í Dan- mark har hann undarliga nokk ger gagn. Higartil hava vit mist 1 millión dkr um dagin ella tilsamans einar 1500 milliónir dkr. Um hesin peningur var so skaðiligur, vildi ein rokna við, at yvirskotið á fíggjar- lógini vaks sera nógv í fkr. Men tað hava hvørki vit ella loysingarfólk sæð - og tað rokni eg við at vit eru samt um. Vit í Sambandsflokkin- um fara at royna at bøta um viðurskiftini á okkara mið- námsskúlum. Og eg fari samstundis at heita inniliga á øll tykkum sum ganga í barnaskúla, á miðnáms- skúla, eins og á allar føroy- ingar annars. Gloymi ong- antíð, at 1+1=2. Óansæð hvat sjálvútnevnd búskap- argeni úr Tjóðveldisrørsl- uni siga. Fyri at fáa pening til at byggja m.a miðnámsskúlar til ungdómin, mugu vit royna at finna inntøkukeld- ur. Men ikki hækka skattir og avgjøld, ið longu nú eru drepandi. Tað er avbjóðingin fyri okkara samgongu, vinnu- lívsfólk og sølufólk okkara. Miðnámsútbúgvingar og 1+1=2