mikudagur 15. juni 2005síða 27

Nr. 111 - 15. juni 2005 27 Rolf Guttesen rg@geogr.ku.dk Verður euran tikin av døg- um? Fara Týskland og Italia burturúr euro-samarbeið- inum? Hetta eru nakrar av teim heldur álvarsligu evnunum, sum orðaskiftið nertir við í hesum europeisku kreppu- døgum. Euro-afturgongdin held- ur fram. Fólkaatkvøðurnar í Frankaríki og Hollandi, sum søgdu nei til eina nýggja ES-grundlóg, skapa framvegis trupulleikar á tí politiska økinum. Og óviss- an um euro’na heldur fram og setir síni spor í valuta- handlinum. Kurvumyndin, sum vísir handils-lutfallið millum euro og dollar, hevur farnu viku víst framhaldandi styrking av dollar, og tilsvarandi afturgongd fyri euro. Dollarin, sum var í støðugari afturgongd fram til nýggjárs, vendi so brádliga, og stendur í dag á sterkasta støði í meir enn níggju mánaðir. Amerikanska síðan Støðan í USA er væl meira stabil enn í Europa í løtuni. Men fleiri av teim gomlu búskaparligu problemunum í USA, sum Vinnusíðurnar fyrr hava viðgjørt, eru als ikki loyst enn. Hallið á handilsjavnanum, tað er munurin millum inn- og útfluttar vørur, er enn ovur stórt. Fyri apríl vaks hallið við gott 6% til $57 milli- ardir. Samlaða hallið fyri 2004 var $618 milliardir, og tað væntast at blíva uppá meira enn $700 mia. í ár. Til sam- anberingar er hallið í USA uppá gott - 6% av brutto- framleiðsluni (GDP), með- an tað er positivt í euro- økinum, uppá + 0,5%. Í farnu viku vístu fram- leiðslutøl í USA eisini ein fallandi tendens. Fyri 1. ársfjórðing var vøksturin undir tað væntaða talið, og hetta legði eitt vist trýst á dollaran. Oljuprísurin liggur støð- ugt høgt í ár, $50 til $55 fyri tunnuna, meðan prís- urin í juni í fjør var $35-37. Í apríl í ár fall oljuprísurin nakað, og hetta ávirkaði amerikansku handilstølini soleiðis, at samlaði prísurin á innfluttum vørum í USA fall við 1,3% í apríl. Ein onnur strukturel grund til at vænta styrktan dollara framyvir er, at rentumunurin millum euro- økið og USA helst økist. Stjórin ó amerikanska the Fed, Greenspan, boðar frá rentuhækking í smáum stigum. USA-rentan er í løtuni 3,25%, men í Europa bert 2,0% og hetta hevur verið støðið í longri tíð. Europeiska síðan Euran líkist í hesum døgum einum kavabólti, sum er farin á rull, og eingin dugir rættiliga at siga, hvar ið hann endar. Tað kann møguliga vísa seg, at fólk hava verið ov íðin at selja euro, at kursurin er blivin ov lágur, so at tendensurin fer at venda aftur. Men hin vegin eru eisini tekin um óvissu og ósemju í euro- samtakinum. Løtuvinningur í Italia Italia hevur eina sam- gongustjórn við tí korrupt- ións-ákærda vinnulívs- manninum Silvio Berlusconi á odda. Í samgonguni er eisini ein lítil høgrasinnaður loys- ingarflokkur, Liga Nord, sum nú sigur, at teir heldur vilja hava gomlu liruna aftur. Ofta er tað so, at stjórnir, sum hava lítlan stuðul í fólkinum, royna at finna sær ein syndabukk. Bú- skaparliga støðan í Italia er slett ikki góð. Hon er fak- tisk so vánalig, at eingilska blaðið "The Economist" hevði sergreinir um landið í mai í ár, har teir kallaðu Italia fyri "the real sick man of Europe", tann veruliga sjúki maðurin í Europa. Berlusconi dugir at brúka stór orð, men lítið kontant er komið burturúr teim fýra árunum, hann hevur sitið sum stjórnarleiðari. Tó hava hansara egnu privatu fyritøkur og forrætningar trivist óvanliga væl. hesa tíðina. Nettup hetta fyri- brigdi, samanblanding av privatum og almennum málum, er kanska eisini tekin um italsku sjúkuna. Berlusconi er óskikkaður, ella "unfit to be prime minister of Italy," sum The Economist tekur til, 21.5.05. Tað merkisverda er kanska ikki at justitsrá- harrin hjá Liga Nord, Roberto Castelli, sendir eina sovorðna neyðrakett upp um eina nýggja liru, men heldur at Berlusconi ikki vísir hesum speku- latiónum aftur. Týskur longsil eftir D-mark? Tað eru ikki nógv, sum taka italska gramlið í álvara. Men sakin er ein onnur, tá politikkarar og búskapar- frøðingar í Týsklandi, sum er størsta landið í ES við 80 mill. íbúgvarum, fer at skifta orð um euro’na. Fer Týskland burtur úr gjald- oyrissamtakinum, so koll- apsar euran beinan vegin. Eingin týskari við ábyrgd hevur enn úttalað seg al- ment um møguleikan. Men á fundi 25. mai hava fíggj- arráðharrin Hans Eichel og adrir topp-búskaparfrøð- ingar skift orð um málið. Tað nevnir Politiken 10.6.05. Framvegis skrivar blaðið, at týskir búskapar- frøðingar ongatíð hava elskað euro’na. Sama er galdandi fyri týska lands- bankan, Bundesbank, sum alla tíð arbeiddi ímóti at fáa eina nýggja felags valuta- eind. Fyrsta januar 1999 bleiv euran til veruleika. Meira enn seks ár eru farin, og týskarar eru enn skept- ikarar í hesum máli. Týski búskapurin hevur ikki haft stórar fyrimunir av euro’ni. Men tey nýggju londini hava haft stórar fyrimunir av lágu rentuni, sum fylgdi við. Týskland hevur brúkt nógva orku uppá innlim- ingina ella sameiningina av DDR og BRD. Arbeiðs- loysið er enn himmalhøgt eystanfyri, eini 20%, með- an tað í landunum sum heild er umleið 10%. Bú- skapurin veksur sera spaku- liga. Samstundis hava ES- londini, sum ikki hava euro sum gjaldoyra: Svøríki, Danmark og Bretland lægri arbeiðsloysi, skjótari vøkst- ur í framleiðsluni og onnur positiv tekin um ein sterkan búskap, sum euro-londini mangla. Spurningurin er, um euran einsamøll kann forklára hesar andsagnir. Tað tykist ikki vera so. Heldur er tað, at leiðandi duettin, Týskland og Frankaríki, hevur verið ov seinfør við búskaparligum umleggingum og ábótum. Henda kreppan, og hinar Fyri mongum árum segði general de Gaulle eisini "non" og parkeraði Franka- ríki burturfrá EEC í fleiri ár. Hin tiltikna eingilska jarnlady’in Mrs Thatcher svingaði í 1984 við hond- taskuni og kravdi at Bret- land fekk avslátt. Hon vildi ikki gjalda tað, sum var avtalað í innlimingarskjal- inum frá 1973. "I want my money back," rópti hon, og fekk sín vilja. Tað var tá, so sigur søgan á eingilskum, at táverandi franski prime ministarin Chirac venaðist, og segði: " next time she will demand my balls." (Michael Seid- elin í bókini "Den stenede vej mod unionen", s 131). Tað danska "nej" til Maast- richt er eisini kent. Allar hesar kreppur høvdu ein fokus, sum flest øll vóru samd um. Ósemjan millum lond og leiðarar kundi lokaliserast. Patienturin er sjúkur, men hvat feilar honum? Hesaferð er tað klárt, at patienturin er sjúkur. Men hvør er diagnosan? Hvar situr sjúkan. Tað eru lond og stjórnir ósamd um. Henda traktat um felags grundlóg, sum fekk nei úr Frankaríki og Hollandi, var sjálvsagt eitt kompromis, har Blair og Bretland vildu hava sum minst á tí sosiala økinum. Hinumegin Erma- sund søgdu franskmenn nei, tí traktatin var "angel- saksisk liberalisma." Hóast 74% av franskmonnum trúgva, at tað ber til at samráðast av nýggjum, og fáa eina meiri sosiala traktat burturúr, so man hetta vera ein illusión, ein hvørvimynd. Hetta vóru eisini argument, sum ein partur av franska sosial- istaflokkinum, sum sveik flokslinjuna, brúkti sum agn, fyri at fáa veljararnar at stemma ’non’. Fundur við óvissum úrsliti Tá stjórnarleiðarar møtast í Bruxelles nú hósdag og fríggjadagin, kemur vænt- andi lítið burturúr. Rati- fikatións-processin (góð- kenningin) av traktatini steðgar í veruleikanum upp. Ella rættari, hon er longu uppsteðgað. Eingin fólkaatkvøða verður í Bretlandi, og heldur ikki í Danmark í hesum umfari. Antin semjast leiðararnir um "time-out" og so má tíðin vísa, hvat seinni kemur burturúr. Ella teir kunnu slett ikki semjast, og tá man hvørt landið sær taka sær "time-out". So skal kanska hugsast og bíðast til bæði Chirac, Schröder, Berlusconi og Blair eru pensioneraðir. Tað vil siga at ES verður sett uppá "stand-by" eini 2, 3 ella 4 ár. Hesaferð er tað klárt, at patienturin er sjúkur. Men hvør er diagnosan? "Spurningurin er, um tey 25 ES-londini kunnu semj- ast um eina traktat, sum meira enn hendan ger øllum til vildar" "Fer Týskland burtur úr gjaldoyrissamtakinum, so kollapsar euran beinan vegin" Búskapur, Eurokreppa og politiskt ráðaloysi Gjaldoyra Miðalkursur USD (USA DOLLARS ) 616,910 GBP (PUND STERLING ) 1113,450 SEK (SV. KR. ) 80,300 NOK (N. KR. ) 94,810 CHF (SCHW. FRANCS ) 483,850 ISK (ISL. KR. ) 9,403 CAD (CAN. DOLLARS ) 490,680 JPY (JAP. YEN ) 5,64840 AUD (AUSTR. DOLLARS ) 469,180 NZD (NEW Z. DOLLARS ) 434,350 HUF (UNG FORINTER ) 2,981 XDR (SDR ) 901,130 EURO (EURO ) 744,120 kelda: www.sparikassin.fo