mikudagur 20. september 2000síða 2

3 tíðindablaðið sosialurin Nr. 180 - 20. september 2000 - Viðurkenning er besta kenningin STEFAN Í SKORINI Tann virðislønin, sum kanska mest spenningur er um millum fólk undan handanini, er fyri fagrar bókmentir. Í ár var tað sand- oyingurin Oddfríður Marni Rasmussen, sum varð heiðr- aður og fekk viðurkenning frá nevndini, sum avgerð, hvør skal hava virðislønina. Oddfríður gav fyri stutt- um út yrkingasavnið „Rás Sár“, og hetta savnið verður mett av nevndini at vera heiðurslønarvert. Á sam- komu í Sjónleikarhúsinum fekk Oddfríður handað virðislønina. Í grundgevingini fyri at júst Oddfríður skuldi hava virðislønina segði nevndin, at „Oddfríður er skald, ið leitar sær rás, sárur og ivingarsamur, á markinum millum heimloysi og heim- langtan. Í yrkingarsavnin- um „Rás Sár“ ferðast hann víða í nýroyndum sínum og vísir, serstakliga í prosayrk- ingunum, á nýggjar leiðir í føroyskum skaldskapi“. Nógv at týða Oddfríður segði eftir at hava fingið heiðurslønina, at ein slík heiðursløn sjálvsagt hevur nógv at týða fyri hann sum yrkjara. – Virðislønin hevur nógv at týða fyri meg. Hetta merkir, at onkur lesur bók- ina, eg havi skrivað, og dámar hana. Hon verður av tí sama eisini lisin og keypt, sigur Oddfríður. Oddfríður segði eisini, at tað er týdningarmikið at fáa viðurkenning, tí tað er ein fín kenning, um hon bara ikki setur í høvdið, leggur hann skemtandi afturat. Umframt viðurkenning- ina fær Oddfríður eisini ein kekk á 20.000 krónur, og tað kemur sjálvsagt eisini væl við, tí um man vil tað ella ikki, so eru pengar frælsi, sigur vinnarin. Oddfríður hevur áður givið út trý yrkingarsøvn, og hetta er tað fjórða, hann letur úr hondum. Hetta er fyrstu ferð, at honum verður latin heiðursløn fyri stríðið. Hann hevur heldur ikki hugsað sær at steðga nú, men ætlar sær at halda fram á somu leið sum higartil. Hann hevur ætlanir um at geva út antin eitt stuttsøgu- savn ella eitt yrkingarsavn undan jólum. Hann heldur tó, at tað fer at vera torført at fáa alt liðugt til tað tíð, men hann miðar ímóti eini útgávu, áðrenn árið er runn- ið. Kundu givið fleiri Oddfríður metir, at nevndin væl hevði kunnað heiðrað fleiri yrkjarum ella rithøv- undum. – Hetta er eitt avbera gott tiltak, men tað er eitt sindur keðiligt, at bara ein virð- isløn verður latin fyri fagrar bókmentir, sigur Oddfríður. – Tað kundu kanska verið tvær latnar, so man hevur eitt sindur av mótspæli og okkurt at halda seg til. Leivur Hansen, býráðs- formaður, segði undan handanini, at um nevndin ikki metir, at nakar hevur uppiborið eina virðisløn, so kann hon velja ikki at lata nakra, og tað heldur Odd- fríður eisini er fínt. Oddfríður segði eisini, at hetta kom óvart á hann, og hann hevði als ikki væntað at fáa virðislønina, tá boðini komu fyri góðari viku síð- ani. Eftir handanina helt Odd- fríður eina røðu fyri áhoyr- arunum. Oddfríður hevur verið á rithøvundaskúla í Danmark í tvey ár, og hesi árini metir hann sera høgt. Har var eitt veruligt forum fyri rithøvundar, og teir tos- aðu um skaldskap tvørtur- um bókmentagreinar. Eitt slíkt forum heldur Oddfríð- ur avgjørt vantar í Føroyum. Tað, sum rithøvundar mest tosa um, tá teir koma sam- an, er mentunarpolitikkur, og tað er harmiligt. - Føroyskum skaldskapi tørvar harðliga eitt slíkt for- um, sigur Oddfríður at enda. Rigmor, Zakarias og Effie fingu hinar Fýra virðislønir vórðu latnar tilsamans, og hinum trimum fóru Rigmor Restorff, Zakarias Wang og Effie Campbell avstað við STEFAN Í SKORINI Umframt virðislønina fyri fagrar bókmentir vórðu M.A. Jacobsen virðislønir latnar fyri serligt mentan- aravrik og yrkisbókmentir. Barnabókaheiðursløn Tórs- havnar býráðs varð eisini latin í hesum sambandi. All- ar virðislønirnar eru á 20.000 krónur. Fyrst á pallin trein Zaka- rias Wang. Hann fekk virð- isløn M.A. Jacobsens fyri yrkisbókmentir fyri bókina „Føroyar á vegamóti“. Í grundgevingini segði nevndin, at hetta var „týd- ningarmikið søguligt tilfar um støðu Føroya í heims- samfelagnum“. Zakarias helt røðu, har hann var glað- ur um, at hansara bók var heiðurslønarverd. Hann legði afturat, at bókin „Før- oyar á vegamóti“ gav M.A. Jacobsen sjálvum rætt í tí sjálvstýriðsstríðið, sum hann stóð fyri. Rigmor Restorff fekk M.A. Jacobsens virðisløn fyri mentanaravrik. Nevnd- in segði, at „Rigmor fær virðislønina fyri drúgva virki sítt sum tónlistafólk“. Rigmor helt onga langa talu, men takkaði fyri. Hon var tann, sum fekk flest lógvabrestir frá fjøldini. Effie Campbell fekk Barnabókaheiðursløn Tórs- havnar býráðs. Nevndin segði, at hon „hevur sæð tað neyðuga í, at vit innan krist- nar bókmentir hava so virk- nan týðara sum Effie Camp- bell, ið við sínum skýming- arløtusøgum hevur ein greiðan boðskap“. Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens varð fyrstu ferð latin í 1958, og tá varð bara ein latin. Í 1972 vórðu tvær latnar. Ein fyri fagrar bók- mentir og ein fyri yrkisbók- mentir. Í 1996 kom enn ein virð- isløn uppí part. Tað var virð- isløn fyri serligt mentanar avrik, og nú eru tríggjar M.A. Jacobsen virðislønir. Barnabókaheiðurslønin hevur verið latin síðan 1976. Í fjør vórðu allar virðis- lønirnar javnsettar, og tær eru nú 20.000 krónur. Tey fýra, sum fingu virðisløn. Frá vinstru Oddfríður Marni Rasmussen fyri fagrar bókmentir, Rigmor Restorff fyri mentanaravrik, Effie Campbell fyri barnabókmentir og Zakarias Wang fyri yrkisbókmentir Mynd: Jens Kr. Vang Oddfríður Marni Rasmussen fær virðislønina handaða í Sjónleikarhúsinum. - Viðurkenning er tann besta kenningin, segði hann aftaná Mynd: Jens Kr. Vang Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov Marknaðardeild: Jonhard Hammer Dagbjørt S. Hansen Hjørdis Árnadóttir Blaðfólk: Áki Bertholdsen, Turið Kjølbro Jústinus Eidesgaard John Johannessen Sveinur Tróndarson Eyðun Klakstein Edvard Joensen Stefan í Skorini Ítróttur: Jákup Mørk Myndamenn: Jens Kristian Vang Álvur Haraldsen Útgevari, uppseting: Sp/f Sosialurin Bústaður: Argjavegur 26, Argir Postadr: Postsmoga 76, 110 Tórshavn Telefon: 311820 Fax. 314720 e-mail: post@sosialurin.fo Lýsingar: lysing@sosialurin.fo Internet: www.sosialurin.fo Prent: P/F Prentmiðstøðin Sosialurin Oddagrein Tjóðveldið og NATO – ein kúvending uttan líka RÆTT er, at verjumál er danskt málsøki, og at danska stjórnin kundi gera, sum hon vildi, tá hon gav NATO og amerikumonnum loyvi at leggja støðir sínar her á landi í fimti- og sekstiárunum. Danska stjórnin kundi somuleiðis leggja sektin á samtyktir- nar á Føroya Løgtingi um, at Føroyar skuldu haldast uttan fyri allar hernaðarsamgong- ur, og at hermenn ikki skuldu vera knýttir at hesum støðum. VIT kunnu partvíst geva formanni Tjóðveldi- sfloksins rætt í tí hann førir fram í Sosial- inum týsdagin, men vit kunnu ikki geva honum rætt, tá hann skuldsetir føroyskar politikkarar fyri at taka undir við stjórnini, og fyri ikki at sýna ábyrgd. Formaðurin í Sambandsflokkinum segði víst, at lands- stýrið hevði einki at gera við hetta málið, tí tað er danskt málsøki, men formaðurin í Javnaðarflokkinum fýltist hinvegin á, at málið – fyrispurningurin um fundin við Ge- orge Robertsson – ikki varð lagdur fyri utt- anlandsnevndina, sum skal kunnast um øll viðurskifti í fullveldistilgongdini. Tað er einki galið í tí, at landsstýrið kannar og spyr seg fyri um støðu Føroya í verjuhøpi, um vit skipa Føroyar sum fullveldisríki, men av- talaðar mannagongdir eiga at haldast. TÁ alt hetta er sagt, skal leggjast afturat, at tað er einki annað enn margháttligt og láturligt – hóast málið er av teimum mest álvarsomu – tá tjóðveldismenn tosa um møguligan limaskap í Partnership for Peace. »Peace«…tað ljóðar gott, men hetta er felagsskapur undir NATO: Og øll, sum minanst aftur í seksti- ella sjeytiárini, kenna áhaldandi herrópið hjá tjóðveldismonnum »Hervaldið av landinum«. Eitt herróp, sum varð málað á garðar og veggir og mangan brúkt í blaðgreinum – ja, mundi tað ikki breiða seg yvir fleiri teigar í Fjúrtanda við- hvørt? VÍST broytast tíðir. Nýtt fólk kemur til. Men løgið er, at tjóðveldisfólk, sum sanniliga vóru uppi í friðararbeiðnum her á landi, nú tiga, tá Tjóðveldisflokkurin – uttan um Løg- tingið og ímóti andanum í løgtingssamtykt- unum – tosar um fund við NATO og møgu- ligan limaskap við Partnership for Peace. Góðu tit, friðarfólk, hvar eru tit nú? Ja, summi yppa øksl og vilja vera við, at tey vóru ímóti kjarnorkudubbingini og kanska ikki so nógv ímóti Mjørkadalsstøðini. Hatta er tvætl! Almenni politikkurin hjá Tjóðveld- isflokkinum var, at hervaldið skuldi av land- inum. Alt annað er uttanumtos og svik. Jógvan Durhuus er, sum vituligt er, illa við og krevur at løgtingssamtyktirnar skulu virðast. Øll eru altso ikki paralyserað enn, so vón er. Víst broytast tíðir, men… Dan R. Petersen, løgtings- maður, hevur dittað sær í bløðunum at vísa á, teir stóru fyrimunir vit føroy- ingar hava av at fáa lækna- liga serhjálp, fyrst og fremst á Ríkissjúkrahúsinum, og aðrastaðni við í Danmark, har serkunnleikin nú eina- ferð er at finna, tá okkara egni læknaførleiki ikki røkkur. Og hetta hevur fing- ið Oddvør Johansen at taka til orðanna. Dan og Oddvør eru annars púra samd um, at Ríkissjúkrahúsið eigur lívið í mongum føroyingi, men so røkkur semjan ikki longur. Oddvør fer at tosa um skitnu vápnini, sum andstøðan nýtir „sum dømi um sambandsins herligheit- ir“, sum hon so spotskliga tekur til - og greiðir frá ein- um persónligum dømi, tá hon var stødd á Ríkissjúkr- ahúsinum við einum av hennara nærmastu. Eftir at allar kanningar vóru gjørd- ar, hendi kortini einki. Tá tey fóru at ótolnast, var svar- ið frá yvirsjúkrasystrini, at bíðað var eftir pengum úr Føroyum. Og hetta svar leggur Oddvør út, sum um vit gjalda fullan kostnað fyri ta viðgerð, sum okkum før- oyingum verður veitt á Rík- issjúkrahúsinum. Jú, hetta er ein partur av sannleika- num, men ikki allur sann- leikin. Allir føroyingar vita, at heildarveitingin úr Dan- mark er árliga um 1300 mill. kr. Og av hesum fara umleið 30 mill. aftur til Rík- issjúkrahúsið, t.v.s. at danir fáa 2,3% aftur av ríkisveit- ingni, sum sjúklingagjald fyri teir umleið 1000 sjúkl- ingarnar úr Føroyum, sum, tíverri, mugu ta longu leið til Danmarkar at fáa servið- gerð, og er onki løgið í hes- um, uttan tað, at fleiri før- oyingar við landsstýrisfólk- unum á odda, (og nú eisini Oddvør Johansen!) ganga og trútta niður í okkum, at vit gjalda fullan prís fyri hesa viðgerð - jú, gaman í, vit fáa 1300 mill. sum í- skoyti til at reka okkara samfelag fyri, og av hesum gjalda vit umleið 30 mill. aftur til Danmarkar fyri ser- læknaviðgerð har - so ein- falt er tað! Hetta er onki meiri enn rímiligt gjald (við donskum kr.!) fyri servið- gerð á einum av bestu sjúkr- ahúsum her á okkara leiðum - og sama gjaldsskipan, mótvegis Ríkissjúkrahúsi- num, er galdandi fyri donsku amtini. Fyri betur at lýsa sjúkra- húsgjaldið til Danmarkar, so kunnu vit bert kaga aftur í gomlu afturberingarskip- anina (refusiónina) úr Dan- mark. Um vit t.d. taka trið- seinasta árið, tann skipanin var í gildi millum Føroyar og Danmarkar, so sóu tølini soleiðis út av inntøkum sjúkrahúsanna í 1985: a.. Ríksins partur 97.890,- mill. kr. = 54,9% b.. Landskassans partur 80.508, - mill. kr. = 45,1% Hesi tøl vísa greitt, hvør bar bróðurpartin av samlaðu sjúkrahúsútreiðslunum tá, meðan tað er straks torførari í dag at finna út av, hvør hevur goldið hvat, tí síðani 1988 er allur danskur stuðul endaður í stórapotti, t.v.s. í blokkinum. Og syrgiligt er at ásanna, at føroyskir pol- itikkarar, sum, tíverri, mugu vit siga í dag, fingu fullan ræðisrætt yvir donsku heildarveitingini, hava gjar- að út til alt annað , enn tað, sum hon upprunaliga var ætlað til, nevniliga, sjúkra- húsverkið, almannaverkið og skúlaverkið, og hygg, hvussu støðan er innan hesi verk í dag, t.d. sjúkrabilar- nir!! Gjaldast skuldi framman- undan skurðviðgerðini á Ríkissjúkrahúsinum, sigur Oddvør, annars kundi onki gerast - peningur var sjálv- andi tøkur! Men formella flytingin av pengunum úr Føroyum var ikki í lagi, og tað er ein heilt annar spurn- ingur, sum hevur okkurt við vánaliga og inneffektiva føroyska landsumsiting at gera. Tí pengarnir vóru viss- uliga komnir úr Danmark til Føroyar, men tað gekk verri at fáa bert ein evarska lítlan Viðmerking: Ríkissjúkrahúsið einaferð enn Rætting og viðmerking til grein hjá Oddvør Johansen brotpart suður aftur haðani, teir vóru komnir frá upprun- aliga, nevniliga úr Keyp- mannahavn - og tí vóru tað fimm langir dagar at bíða í 1995 fyri tykkara viðkom- andi har niðri. Eisini skoytir Oddvør so hissini uppí, at tá ið á stend- ur, so kunnu vit sjálvsagt eisini fara aðrastaðir enn til Danmarkar at søkja okkum heilsubót - sjálvandi kunnu vit tað. Men hesin spurning- urin er als ikki so einfaldur, sum hon vil gera hann til. Í eini álvarsligari sjúkra- støðu, sum altíð er ein torfør støða at vera í, bæði hjá sjúklingi og teirra avvar- andi, har er einki at taka seg aftur í, at vit føroyingar hava alstórar fyrimunir málsliga, har hava flestu okkara vinir og kenningar o.s.fr., tá farið verðurtil Danmarkar, heldur enn til onnur lond - og ta støðuna átti ein rithøvundur at duga at sett seg inn í. Og at danir eru so ónøgdir við sjúkrahúsverkið, sum Oddvør vil vera við, tað var so dyggiliga mótprógvað í almannakunngjørdari heils- uverkskanning frá „Sosial- forskningsinstituttet“ fyri fáum mánaðum síðani. Men, sum ikki einaferð, tað ræður um at vera við í nati- onala fagnaðarkórinum, sum sær reytt, bert talan er um danskt og Danmark! Jú, sanniliga, tað er onki skeivt at siga: Enn hava vit møguleikan at koma á Ríkissjúkrahúsið! Johan Samuelsen Vinnuhúsið skrivar, at hækkandi sjúkrafrávera hjá arbeiðarum fær ta samlaðu fráveruna at hækka, vísa nýggj donsk hagtøl. Síðsta ár vóru kvinnuligir arbeið- arar vekk frá teirra arbeiðs- plássi 11. hvønn arbeiðsdag - í miðal. Frá 1998 til 1999 hækkaðu árligu fráverudag- arnar úr 20 til 21. Tað er heldur hægri persónlig frá- vera, sum hevur ført til, at fráveran hjá kvinnuligum arbeiðarum svarar til talið av arbeiðsdøgum í einum mánað. Harafturímóti er barnsburður og 1. sjúkra- dagur hjá barninum ein sindur minni av fráveruni. Tað er tey nýggju fráver- uhagtølini fyri 1999 hjá tí Danska Arbeiðsgevarafel- agnum, sum skjalprógva sjúkrafráveruna. Í mun til 1998 vísa tølini ein lítla hækkan í tí samlaðu fráver- uni á tí privata arbeiðs- marknaðinum. Sjúkrafrá- veran og tann samlaða frá- veran hækkaði eisini eitt sindur fyri mannligar ar- beiðarar í 1999. Teir vóru í miðal vekk frá arbeiðspláss- inum 18. hvønn arbeiðsdag, tá ið frítíðin ikki verður tald við. Hækkandi persónlig sjúkrafrávera Sjúkrafráveran hjá teimum kvinnuligu arbeiðarunum hækkaði frá 1998 til 1999 úr 5,8 til 6,4 prosent av teirru samlaðu fráveru á 9,3% av arbeiðstíðini - svar- andi til ein sjúkradag meira um ári. Hinvegin fall barnsburð- arfarloyvi (til 1,7 %), með- an frávera orsakað av 1. sjúkradegi hjá barninum var óbroytt (á 0,3 %). Hjá mannligum arbeiðar- um hækkaði sjúkrafráveran eisini eitt sindur, úr 5,4 til 5,6% av arbeiðstíðini - grundað á bæði meira sjúkr- afráveru og meira frávera orsakað av 1. sjúkradegi hjá barninum (sum nú er 0,2%). Hækkar í einum hákonjunkturi Eldri DA-sundurgreiningar vísa, at sjúkrafrávera typiskt hækkar í einum hákonjunk- turi. Sum ein tummilfingr- aregul økir eitt fall í arbeiðs- loysinum á 1 % sjúkrafrá- veruna millum arbeiðarar við 4% , men ávirkar ikki fráveruna hjá starvsmonn- um. Ein av fleiri møguligum frágreiðingum um hesa konjunkturávirkan kann vera, at eitt fall í arbeiðs- loysinum ger, at ein eitt sindur veikari partur av ar- beiðsstyrkini kemur í ar- Kvinnur fráveru 11. hvønn dag beiði. Arbejdsgevaragjald broytir ikki Ein onnur DA-sundurgrein- ing vísti fyri nøkrum árum síðani, at bæði longdin og tali av sjúkratíðarskeiðum í royndum ikki hevur sam- band við, hvussu fáar ella nógvar vikur arbeiðsgevarin rindar sjúkradagpening ella løn undir sjúku. Hinvegin merkja tey fíggjarligu viðurskiftini hjá arbeiðarunum rættiliga nógv fyri vavið av sjúkra- fráveruni: Tá ið karensdagarnir vórðu avtiknir í 1987 og tað arbeiðsgevaragoldnað tíðar- skeiðið stytt úr 13 til 5 vik- ur, viðførdi tað eina hækkan á 22 % í talinum av sjúkratíðarskeiðum hjá ar- beiðarum. (Kelda Vinnuhúsið)