týsdagur 26. september 2000síða 7

12 13 tíðindablaðið sosialurin tíðindablaðið sosialurin Nr. 184 - 26. september 2000 Nr. 184 - 26. september 2000 Ávirkan frá oljuvinnu kannast Jan Müller Søgu- og samfelagsdeildin vi› Fró›skaparsetur Føroya er komin upp í eina umfat- andi kanning av ávirkanum, sum oljuvinnutilgongdin hevur á føroyskan búskap, samfelag, mentan og um- hvørvi. Eftir at oljuleitingarloyv- ini á føroyskum øki eru latin hevur BP Amoco Explora- tion (Faroes) Limited gjørt avtalu vi› Menas Associates Limited og Fró›skaparsetur Føroya um at gera eina óhefta kanning. Kanningin er skipa› sum ein vísindalig granskingarverkætlan og er ætla øllum áhuga›um, i › vilja leita sær rá› um før- oyska oljuvinnu. Kanningin byggir á undan- farnar kanningar í sambandi vi› uppbyggingina av ein- um føroyskum oljuídna›i, sum t.d. Frágrei›ingin hjá Oljurá›leggingarnevndini frá 1998. Kanningin er skip- a›, so hon tryggjar luttøk- una hjá einum ví›um skara úr føroyska samfelagnum. Opi› ver›ur fyri íkasti frá almenninginum, a›alst‡rum landst‡rins, vinnulívsfólki og umbo›um hjá vinnuni, feløgum og umbo›um hjá bygdum og b‡um og feløg- um annars, i› umbo›a lokal áhugamál. Li›i› av granskarum fevnir um serfrø›ingar av ymsum slag frá eini rø› av ymsum stovnum, herímill- um Centre for the Econo- mics and Management of Aquatic Resources vi› the University of Portsmouth, England, and the Environ- ment and Society Research Unit vi› University College, London. Harafturat vil kanningin ver›a dugna› vi› rá›um av granskarum frá Fró›skaparsetri Føroya, the London School of Econom- ics and Political Sciences og the Queen´s University í Belfast. Kanningin ver›ur stjórn- a› og samskipa› av John Christensen, sum er lei›- andi rá›gevi innan búskap og stjóri á Menas Associat- ed Limited og av Suna á Dalbø, i› er granskari kn‡tt- ur at Søgu- og samfelags- deildini vi› Fró›skaparsetr- i›. Nærri uppl‡singar um luttakararnar í kanningini er heftar vi›. Menas Menas Associated Limited er eitt óheft bretskt rá›geva- virki, sum veitir stjórnum og vinnu serkøna rá›geving. Menas er ført fyri at draga nyttu burtur úr einum fjøl- broyttum serkunnleika á nógvum økjum og í nógvum londum gjøgnum síni sam- bond vi› lærdar háskúlar og granskingarstovnar kring allan heim. Sí›ani 1978 hevur Menas veitt serkunn- leika og serfrø›ingará›gev- ing til eitt stórt tal av oljufel- øgum og ø›rum feløgum, sum takast vi› at veita orku. Somulei›is hevur Menas givi› fleiri stjórnum rá›, serliga vi›víkjandi búskapi, politikki og umhvørvi. Umframt teir bá›ar rá›- gevarar eru eisini a›rir per- sónar vi› í kanningarætlan- ini. Teir eru Jay Wagner, Sveinur Tummasson, Denn- is Holm, Kevin Collins, Bjarni Mortensen, George Joffé, Jógvan Mørkøre og Stephen Royle. Haraftrat ver›a eisini a›rir vi› í pro- jektinum. Tey, sum vilja vita meira um bretska felagi›, kunnu leita inni á www.menas.co.- uk. Somulei›is fæst eisini meira at vita um Fró›skap- arsetri› á www.sleipnir.fo- /setur Fró›skaparsetri› og bretska felagi› Menas skulu gera eina umfatandi kanning av ávirkan, sum komandi oljuvinnan fer at fáa á føroyska samfelagi›. Bretska oljufelagi› BP Amoco fíggjar ætlanina Nakrir av teimum, sum eru vi› til at gera kanningina. Umframt Suna á Dallbø og Svein Tummasarsson eru eisini tríggir av bretunum, John Christensen, Kevin Collins og J. P. Wagner. Mynd jan Suni á Dalbø og John Christensen, i› koma at stjórna og samskipa kanningina. Mynd Jens K. Vang Samstundis sum fullveldis- fólk upp í saman pástanda, at vit sjálvi gjalda fyri sjúkr- aviðgerð á Ríkissjúkrahús- inum, er veruleikin tann, at vit í tíðarskeiðnum 1988-99 hava havt eitt avlop upp á 93 mió. kr. av hesi viðgerð. Tá ið gamla refusións- skipanin í 1988 bleiv um- løgd til ein blokkstuðul, bleiv blokkurin latin føroy- ingum sjálvum at umsita, soleiðis at skilja, at vit kundu nýta upphæddina í blokkinum, sum vit vildu og til annað, enn hann var ætl- aður til. Soleiðis kundu vit t.d. nýta tann pening, sum var ætlaður til sjúkravið- gerð á Ríkissjúkrahúsinum, til eitt nú vegir og tunnellir ella hvat tað nú kundi vera. 5% ætlað til Ríkis- sjúkrahúsið Men grundarlagið, blokkur- in bleiv útroknaður eftir, var gamla refusiónsskipanin. Sambært upplýsingum frá Ríkisumboðnum var refu- siónin til sjúkraviðgerð á Ríkissjúkrahúsinum uml. 5% av samlaðu refusións- upphæddini. Síðan blokkur- in kom í gildi, er hann stórt sæð bert prístalsviðgjørdur. Verandi samgonga hevur t.d. samráðst við donsku stjórnina um at hækka saml- aðu veitingina. Men grund- arlagið er ongantíð broytt. Tí er tað rætt at nýta hesi somu 5%’ini, tá ið metast skal um, hvussu nógv vit fáa frá dønum til sjúkravið- gerð uttanlanda, og tá eina- mest á Ríkissjúkrahúsinum. Avlop upp á 93 mió. Sambært upplýsingum frá Fíggjarmálastýrinum hava upphæddirnar verið hesar í mió. kr.: Soleiðis hava vit í veru- leikanum, síðan vit fingu blokkin, fingið 93 mió. kr. meiri til sjúkraviðgerð á Ríkissjúkrahúsinum, enn vit hava brúkt. Grundað á skeivar fortreytir Hetta er bert eitt av nógvum dømum um, hvussu full- veldislandsstýrið við skeiv- um upplýsingum roynir at fáa føroyingar at taka undir við vitleysu fullveldisætlani Johan Petersen 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 Blokkur 480 516 752 784 789 814 817 852 860 886 908 933 Ætlað Ríkissjúkrah. 24 26 38 39 39 41 41 43 43 44 45 47 Nýtt til Ríkissjúkrah. 22 23 24 26 27 32 34 33 34 35 37 50 Avlop 2 3 14 13 12 9 7 10 9 9 8 -3 Samlað avlop frá blokkinum av útreiðslum, ætlaðar til viðger_ á Ríkissjúkrahúsinum 93 Havt út við 100 mió. kr. í avlopi av sjúkraviðgerð á Ríkissjúkrahúsinum Trivnaðarnevdin varð á al- mennari vitjan í Íslandi í døgunum 15. til 20. septem- bur. Endamálið við ferðini var at kunna okkum um ís- lendsk viðurskifti innan al- manna- og heilsuverk. Trivnaðarnevndin hevði 13 almennar vitjanir á ferðini, og allir limir nevndarinnar møttu væl fyrireikaðir til allar vitjanir. Frágreiðing Viðmerking til grein á forsíðuni í Oyggjatíðindum fríggjadagin farna frá ferðini sæst á www. logting.fo komandi. Eisini atburður trivnaðar- nevndarinnar aftur og fram á ferðini var fyrimyndarlig- ur. Væl lærd av verri roynd- um hjá undanfarnum polit- ikarum á uttanlandsferð var eitt av aðalmálunum á ferð- ini at tryggja ein fyrimynd- arligan atburð. Hetta metir formaðurin eydaðist til fulnar. Við á ferðini vóru: Marjus Dam, Hans Pauli Strøm, Kristian Magnussen, Rúna Sivertsen, Jóanis Nielsen, Finnur Helmsdal og Páll á Reynatúgvu. Virðingamest Páll á Reynatúgvu, formaður trivnaðarnevndarinnar Orðaskifti: Kommunur fingið tilboð um brævalán Tíðindaskriv: Landsbankin hevur saman við Norðoya Sparikassa og Unibank sent kommunum, sum hava ein tørv, tilboð um brævalán til um- fígging av verandi skuld. Eitt felag FKI A/S, sum verður stovnað til enda- málið, keypir lánsbrøvini frá føroyskum kommun- um, sum taka av tilboðn- um. Keypið av hesum lánsbrøvunum verður fíggjað við at geva út og selja lánsbrøv á markn- aðinum, fyrst og fremst í Føroyum, men eisini í út- londum um neyðugt. Trygdin hjá íleggjarun- um, sum keypa lánsbrøv frá FKI er fyrst og fremst lánsbrøvini, sum komm- unurnar geva út. Harum- framt veitir Kommunali veðhaldsgrunnurin gjald- føristrygd til FKI-láns- brøvini og sostatt íleggj- ararnar. Fyri at tryggja ognirnar hjá kommunun- um í veðhaldsgrunninum, veita kommunurnar tran- sport í skattainntøkunum. Lánið gongur yvir 5 ár. Tey fyrstu fýra árini er ein avdráttur sum er 10% av høvuðsstólinum, og tað fimta árið fellur restin til gjaldingar. Kommunurn- ar hava fingið freist til 25. September 2000 at svara, hvørt tær taka av tilboðn- um ella ikki. Tað stendur kommun- unum frítt at taka av ella at vraka tilboðið. Løg- tingslógin um kommun- ala veðhaldsgrunnin heimilar grunninum at veita trygd fyri lánum í eini felags loysn, men ásetir eisini at tær komm- unur, sum velja at vera uttanfyri eina felags loysn kunnu fáa helvtina av sín- um ágóða útgoldnan tann 1. Desember 2000. Restin kann setast sum trygd fyri eini felags loysn. Tá 5 ár eru farin tvs 1. Desember 2005 ásetir lógin at grunnurin verður avtikin og ágóðin skal útgjaldast kommununum. Hetta er ein heilt vanlig fígging fyri marknaðar- kor, sum er kend aðra- staðir. Hetta er ein týð- andi orsøk til, at lands- bankin, Norðoya Spari- kassi og Unibank taka stig til hesa fígging. FKI- lánsbrøvini høvdu verið væl egnað at givið út og selt á einum føroyskum virðisbrævamarknaði. Til fíggingartørv hjá komm- unum um fimm ár ber hetta væl til. Tað hevur eisini týdning. Tað er eingin ivi um, at tilboðið er gott, hvat rentusømdum viðvíkur. Tað vilja helst allar kommunur viðganga. Til- boðið kann geva nøkrum kommunum, sum hava stóra skuld trongligt gjaldføri, tí at avdráttirnir eru lutfalsliga stórir. Fimta árið skulu flestu kommunur upptaka nýggj lán til at endur- fíggja restskuldina, men tá eru allar kommunur, sum velja hesa loysnina, væl fyri og fáa ikki trup- ulleikar við hesum. Nakrar kommunur, sum vísa tilboðnum frá sær, tí at avdrátturin er ov stórur, vera í stórum vanda fyri at fáa so vána- ligar rentusømdir aðra- staðni, at tær eftir bert fáum árum kunnu fara at rinda líka nógv í rentum, sum tær skulu rinda til rentur og avdráttir í hes- um tilboðnum. Flest allar kommunur hava ynskt at fáa eitt til- boð. Tórshavnar komm- una hevur sagt seg vera glaða fyri hetta tilboðið, men hon hevur ikki biðið um at fáa tað. Í hesum førinum er tilboðið sent fíggjarnevndarlimum, fyri at tryggja at tilboðið verður kent í býráðnum. Fortíð og nútíð Eg var so heppin at sleppa at síggja spennið sum tey dugnaligu fólkini frá Før- oya Forminnissavni júst hava funnið heima á Sandi. Tú fær eina løgna kenslu av at standa við hesum sjáld- sama prýðinum, sum uttan iva hevur glett eina vakra gentu á Sandi fyri 1000 árum síðani. Lætt er at gloyma seg burtur seg í dag- dreymum, men vit skulu ikki gloyma at hetta gamla víkingaprýði hevur ein boð- skap til okkum, nevniliga samskiftið við umheimin og aðrar mentanir, maður er mans gaman. Víkingaspennið, sum kanska er gjørt í Ruslandi og síðani komið til Føroyar er enn eitt prógv um at Før- oyar kanska eru fjarskotnar men hava ongantíð verið avbyrgdar ella gloymdar. Soleingi fólk hevur búleik- ast her hevur verið samband við umheimin. Hetta er líka týdningarmikið ídag sum áður »No man is an island« sum bretska skaldið tók til. Sitandi býráð hevur gjørt góðar konstruktivar avtalur um samvinnu við granna- býir í Noreg og Skotlandi. Hesar avtalur fara at økja samstarvið á fleiri økjum sum td oljuvinnu og ferða- mannavinnu. Uttan iva fara granskingarætlanir av yms- um slagi eisini at spyrjast burturúr umframt at tær stuðla tað vinnuliga sam- starv sum longu er við hesar okkara næstu grannar. Tað er at vóna, at okkara ungdómar fara at nema sær hægri lestur í hesum lond- um, og eigur Býráðið at kanna, hvussu hetta kann stuðlast. Sum eftirkomarar víking- ana eigur komandi Býráð eisini at fara víðari og fáa samstarv við aðrar býir í Evropu og í øðrum heims- pørtum. Hetta vil stimbra okkara mentan og verða ein stuðul hjá okkara vinnulív- ið. Tá vit tosa um Forminn- issavnið má nevnast teirra frálíka framsýningarhøll sum er eitt prýði fyri Tórs- havn, og sum á hvørjum sumri hevur hópin av vitj- andi fremmindafólki. Tíðanverri vita vit ikki so nógv um okkara víkingaøld, men nógva staðni í Føroy- um veit Forminnissavnið um áhugaverdar fornleivdir. Verða hesar grivnar út, kunnu tær geva okkum sera týdningarmikla vitan. Spennið á Sandi er bert eitt lítið dømi um, hvat goymir seg undir flagnum. Arbeiðið hjá Føroya Fornminnissavni hevur al- stóran stóran týdning fyri Føroyar og fyri okkara sam- leika sum tjóð. Tað er sjálv- sagt, at hesin stovnur skal hava rúmligar fíggjarliga ræsur at virka undir soleiðis, at okkara fornminnir ikki fara fyri skeyti, men verða varðveidd fyri framtíðina og okkara eftirkomarar. Alltjóða heimurin hevur sera stóran áhuga fyri vík- ingunum. Ein útgrivin vík- ingabygd heima á Sandi vil hava sera stóran týdning fyri okkara ferðamanna- vinnuna og tann akadem- iska áhugan fyri Føroyum yvirhøvur Johan Mortensen Valevni til Býráðsvalið í Torshavn fyri Tjóðveldisflokkin