týsdagur 15. november 2005síða 22

Spurningurin er í stuttum: Hvussu ber tað til at framleiðslan (bæði av vørum og tænastum) veksur skjótari í USA enn í Europa? Londonblaðið The Economist viðger í seinasta nummarið ein spurning, sum búskaparfrøðingar hava havt ilt við at svara uppá higartil. Teoriirnar, sum eru vanligar á flestøllim universitetum, kunnu ikki brúkast, og politikkmakarar hava tí eingi amboð Búskaparteori, tey fremstu og næstfremstu Rolf Guttesen rg@geogr.ku.dk Blaðgreinin er ein kritisk viðger av vísindaligari grein, á eingilskum kallað Appropriate Growth Policy ( á føroyskum kanska: nýtiligur vakstrarpolitikkur) skrivað av tveimum amerikanskum økonomum, Philippe Aghion og Peter Howitt. Tað, sum eg skrivi í hesi grein, er bert ein roynd at endurgeva høvuðsinnihaldi og perspektivini, soleiðis sum The Economist refererar tað. Haraftrat kanska binda eitt umfar aftrat um Føroyar sum eitt ”aparte” land. Eg hugsaði eisini, at hetta lítla íkastið kundi verið gangligt í orðaskiftinum um Landsstýrisins ”Visión 2015”, sum hevur sum endamál at gera ”Føroyar í 2015 verða millum bestu lond at virka og liva í” Hvat siga tær vanligu teoriirnar? Tær vanligu teoriirnar um búskapraligan vøkstur kunnu brúkast til at forklára hví rík lond eru rík, og hví fátæk lond eru fátæk. Men teoriirnar hava lítið ella einki at siga um , hví summi rík lond, sum til dømis USA, hava skjótari ella størri vøkstur enn onnur rík lond, sum til dømis mesta av Europa. Teoriirnar siga heldur einki munagott um, hvat ið hesir eftirbátar skula gera fyri at seta ferðina upp, og kanska kunna taka oddafiskarnar aftur. Greinin sigur, at í høvuðs­ heitum eru tríggir bólkar av teorium, sum leggja dentin ymsastaðni. • Kapital-akkumulatión. Ein leggur dent á, at kapi­ tal­akkumulatión (akku­ mulatión: upphóping, samansavning) er for­ treyt fyri vøkstur í fram­ leiðslu. Henda læran kann kanska forklára, hví eysturasiatisku londini fóru fram um suðuramerikansku londini í vøkstri í seinnu helvt av farnu øld (1900­talinum). Men teoriin kann ikki forklára hví Europa er komið at liggja aftanfyri USA, sum at kalla onga uppsparing hevur. • Góðar institutiónir. Onnur leggur dent á, at landið skal hava góð­ ar og vælvirkandi sam­ felagsligar institutiónir ella stovnar í breiðari merking. Eitt vælsmurt og trimmað umsitingartól, sum ikki er korrupt, og har mannagongdirnar eru klárar og einfaldar. Henda teori kann í mongum føri forklára gloppið ella gjónna millum rík og fátæk lond. Men ikki hví tað er munur millum tey hampuliga ríku londini sínámillum. • Innovatiónir Ein triðja teori leggur áherðslu á , at innovatión er kraftin, sum setir ferð á framleiðsluna. Høvundarnir at nýggju greinini, Aghion og Ho­ witt, siga, at henda teori higartil ikki hevur kunnað forklárað, hvussu eftirbátar kunnu taka teir fremru aftur. Dømið er Europa, sum í eini 30 ár aftaná Annað Heimskríggj hevði nógv skjótari vøkstur enn USA, men so kom ein tíð har vakstrarlagið stóð á jøvnum, og seinast hevur USA so lagt Europa aft­ urum í so máta. Tey fremstu og tey næstfremstu Í ritgerðini hjá Aghion og Howitt er teknologisk fram­ gongd á einum týðandi plássi. Tankagongdin er í hesum føri rættiliga einføld Teir siga, at í einum givnum landi kann vinnulívið antin brúka bestu teknologiina sum fæst, ella hon kann brúka nakað, sum ikki er tað mest framkomna. Her er tað, at teir fara at skilja ímillum, eisini hvat vinnulívspolitikki viðvíkur. • Tey mest framkomnu lond­ ini, ella sum teir siga – tey sum liggja á ”the cutting edge” – hava fyri neyðini at brúka innovatión, sum motor til búskaparligan framgongd. • Tey, sum ikki eru við í sjálvum oddabólkinum, men liggja í kjalarvørrin­ um, kunnu skapa fram­ gongd og vøkst við at taka upp framleiðsluhættir, sum kanska ikki eru tær mest teknologiskt avanceraðu í verðini, men sum tó eru betri og effektivari enn tað, sum higartil hevur verið brúkt í framleiðsluni. Henda einfalda niðurstøða kann sigast at avmynda veru­ leikan rættiliga væl. Tað er ein munur innanhýsis millum lond í tí bólkinum, ið verða mett at vera rík, vælstandandi og í góðari framgongs. Høvundarnir avleiða so tvær konklusiónir Konklusión A: Tað er mun­ ur á teimum, sum liggja allarfremst, og teimum sum koma beint aftaná. Og hetta er avgerandu fyri, hvør vinnupolitikkur skal førast. So, ikki er vist, at londini í jagstrandi bólkinum, skulu brúka sínar kreftir uppá Kappingin millum USA og Europa, Hvar liggja smálond sum Danmark? og hvar liggja Føroyar? Dollars fyri eina Euro 1. November 2004 - 14. November 2005 1,16 1,18 1,2 1,22 1,24 1,26 1,28 1,3 1,32 1,34 1,36 nov-04 dec-04 jan-05 feb-05 mar-05 apr-05 maj-05 jun-05 jul-05 aug-05 sep-05 okt-05 nov-05 Gongur kurvan upp, styrkist Euro: € Gongur hon niður, styrkist Dollar: $ RG-2005; kelda ECB Framvegis stórt hall á amerikanska handilsjavnanum Vikan hevur ikki givið stórvegis broytingar í veksli-lutfallinum millum Dollar og Euro. Tó fór talið fríggjadagin í seinastu viku fyri fyrstu ferð niður um 1,17 og endaði tann dagin á 1,1697. Inflatiónin í USA heldur fram, og nýggj tøl koma mikudagin. Oljuprísirnir hava generelt verið hækkandi, og hetta væntast at síggjast aftur í einum almennum prísvøkstri. Men ofta hevur tað víst seg, at tøl, sum vera hildin at vera skaðilig ella negativ, ikki hava nakra serliga ávirkan á Dollaran í løtuni. Eitt nú var handilsjavnin hjá USA negativur í september, størri hall enn væntað, men hetta trýsti ikki Dollarkursin. 22 Nr. 219 - 15. november 2005