leygardagur 28. oktober 2000síða 10

Sosialurin Nr. 208 - 28. oktober 2000 19 gult cyan magenta svart 18 Sosialurin Nr. 208 - 28. oktober 2000 Oddfrí›ur Marni Rasmussen Eg havi altí› hildi› um Carl Johan Jensen, at hann er helst tann ma›urin í tí føroyska mentakjakinum, sum torir at siga sína meining, óansæ› hvussu hon so ver›ur móttikin. Ta› er gott at hava ein so erligan mann innan fyri tann listarliga heimin. Tí hesin heimur ber brá av at tiga tingini íhel. Ein dansk- ur vinma›ur hjá mær seg›i einafer›, at mann skuldi trú›, at føroyingar fingu bót fyri at opna munnin. Hetta kann í hvussu so er ikki sigast um Carl Johan Jensen. Heima hjá honum spurdi eg hann: Hvussu heldur tú, at vi›- urskiftini eru hjá føroysk- um rithøvundum? Tey eru ikki serliga gó›. Føroyar er ta› einasta landi› í heiminum, sum ikki letur naka› nevnivert til listafólk. Ta› syndri›, sum er komi› aftrat á hesa ví›ka›u kunnger›ina frá Mentunnargrunninum, er ikki nógv. Ta› at listafólk nú kunnu fáa starvsløn í hálvt ár, eitt ár og tr‡ ár, er ein skipan, sum ikki er í samsvar vi› tær a›rasta›ni. Ein broyting, sum kundi veri› gjørd, er ta›, sum teir brúka í Írlandi. At tú ikki rindar skatt av teimum pengunum, tú fær av tínum listarliga arbei›i. At lista- fólk ver›a undantikin skatt upp til 150.000 ella 200.000 krónur. Men ta› er ein sovor›in óvilji móti at gera naka› vi› hetta yv- irhøvur. Er ta› tí, at landi› skal gjalda, at ilviljin er so stórur? Eg haldi, at ta› hongur saman vi›, hvussu landi› hevur veri› st‡rt. Undir heimast‡risskipanini hevur veri› eitt sovor›i seráhuga- mál, eitt ney›vendigt fólk- aræ›i. Mann kann saman- bera ta› vi› Frambur›s- flokkin í Norra. Teir røkja bara seráhugamál, uttan at taka hædd fyri heildini. Í Føroyum hevur ongin hugsa› um samfelagsheild- ina yvirhøvur. Ta› er ein illvild ímoti allari mentan, tí mentan handlar um at hugsa um heildina. Mann fær ikki nakran beinlei›is vinning burturúr hesum beinanvegin, og so dettur listin burtur sum politiskt áhugamál. Ta› er bara Mentunnar- grunnurin, sum letur peng- ar til listafólkini. Er ta› so ikki heilt burturvi›, at hann skal eita so? Kundi hann so ikki iti› lista- grunnurin ella okkurt ann- a›? Ja, hatta sigur eisini, hvussu lítil vitan er um ta› umsitingarliga. Altso ongin veit umsitingarliga, hvat mentan merkir. Summi vilja hava bæ›i ítrótt og anna› vi›, ísta›in fyri at ta› skal vera skapandi list, punktum.Ta› er ongin grund til at hava fótbólt upp í mentunnarpolitikki, men heldur hava ta›, sum vi› grannalondunum, at "kultupolitikkur" er sjón- leikur, mentunnarhús, myndlist, tónleikur og skaldskapur o.s.f. Ta› kann gott vera, at ítróttur og list hoyra undir sama rá›harra, men ongin fer í fullum álv- ara at siga, at ítróttur er mentan. Tú sær ta› bara, um tú opnar eitt bla›. Und- ir "kulturside" sær tú onki um fótbólt. Men í Føroy- um hevur tú hug at blanda alt saman. Ta› eru eisini politikkarar, sum liggja framvi›, at ta› skal ver›a so breitt sum møguligt. Politikkararnir í Klaksvík rokna›u einafer› út, at ta› fór hálv onnur milliard til føroyska mentan. Altso, hvat hugtak liggur aftan fyri hetta. Vit vita, at tann skapandi listin fær 2,5 milliónir til Mentunnar- grunnin og eitt sindur fer til at játta ymiskt anna›. Ta› ver›a lætnar einar 6 milliónir til føroyskt ment- unnarlív tilsamans, og ta› ver›ur hildi› at vera nógv, men hetta er onki í mun til, hvat anna› kostar. Sum flestum kunnugt, so skulu einar 40. milliónir til, um eitt føroyskt mentunnarlív skal ver›a til naka›. Og av øllum londum rundan um okkum, bæ›i í eystur og vestur, so brúka vit nógv minst av fíggjarlógini til skapandi list. Nú hevur tú fingi › 100.000 krónur sum løn frá Mentamálast‡rinum. Skal naka› krav fylgja vi› um, at tú skal lata naka› sjónligt úr hondum, tá i› tú hevur fingi› pengarnar? Eg skuldi vísa á, at eg hev›i eina verkætlan og sendi teimum einar fimm sí›ur, so hava teir eisini ta›, sum liggur á prenti. Ta› var onki krav um, at eg skuldi hava okkurt li›- ugt at leggja fram, men eg haldi, at ta› átti at veri›, í hvussu so er innan fyri eitt tí›arskei›. Nú ver›ur henda verkætlanin eitt sindur størri enn eg hev›i rokna› vi›. Kanska má eg brúka eitt á aftrat, men ta› er klárt, at ta› skal vera verkætlanarbundi›, og at tú kann vísa á, at okkurt er komi› burturúr. Ta› má Vit eru máli› sum vit tosa – Vi›urskiftini hjá føroyskum rithøvundum eru ikki serliga gó›. Føroyar er ta› einasta landi› í heiminum, sum ikki letur naka› nevnivert til listafólk. Ta› syndri›, sum er komi› aftrat á hesa ví›ka›u kunnger›ina frá Ment- unnargrunninum, er ikki nógv. Ta› at listafólk nú kunnu fáa starvsløn í hálvt ár, eitt ár og tr‡ ár, er ein skipan, sum ikki er í samsvar vi› tær a›rasta›ni, sigur Carl Johan Jensen, rithøvundur m. a. í samrø›u vi› Sosialin Myndir: Jens Kristian Vang vera skil í teimum pengu- num, sum ver›a lætnir til ymisk listarlig verk. Hevur tú so skriva › meir? Og er ta› betr,i sum tú skrivar? Ja, eg havi skriva› meir. Eg skrivi frá klokkan átta til fimm. Uttan døgver›a. Sjálvur haldi eg, ta› er vor›i› betri. Ta› skal vera eitt krav sum sigur, at tú átti at fingi› meir burturúr, enn um tú ikki fekk hesa lønina. Hvør skal so sita sum ein slíkur smaksdómari? At taka stø›u til tann spurningin er ongin vísind. Men eg haldi, at fólk, sum mann hevur álit á, kunnu veljast inn í slíkar nevndir, og sum skulu skiftast út vi› jøvnum millumbilum. Og ta› behøvast ikki bara at vera føroyingar í eini slíkari nevnd. Ta› eru fólk rundan um okkum, sum kanska ikki skilja føroyskt, men sum sanniliga duga at lesa føroyskt. Og eitt, sum eg haldi átti at veri› gjørt ø›rvísi er, at vit er so bundin at Danmark. Alt samband vi› umheimin fer› gjøgnum Danmark. Vit eru so blind vi›víkj- andi sambandi vi› onnur lond. Tú fært ikki ein- gongd nor›urlendskar bøk- ur í føroyskum bókhandl- um. Ta› fær ikki Katrinu Frostenson á svenskum. Ikki fyrr enn bøkurnar ver›a umsettar til danskt, kann mann keypa tær. Hví kan mann ikki keypa Jan Kærstad á norskum? Fer tú inn í ein ís- lendskan bókhandil, so fær tú bøkur á øllum heims- málum. Fer tú inn í ein før- oyskan bókahandil, er eitt líti› jørn vi› enskum met- sølubókum. Anna› finnur tú ikki. So kann tú sjálv- andi siga ta›, at eitt um- skifti er komi› í vi›víkj- andi alnetinum. Tú kann ogna tær bøkur ha›ani. Ta › er ikki so, at vit skulu slíta alt samband vi› Danmark. Verri enn so, men ta› er upp á tí›ina, at vit fara at hyggja eftir ø›rum lond- um. Ongantí› ov skjótt. Hvat kann gerast fyri at forbetra hesi vi›urskiftini? Ta› skal eitt ávíst sinna- lagsskifti til. Ta› hevur veri› merkt av teirri polit- isku skipanini, sum hevur veri›, hon hevur ikki hjálpt fólki at hugsa út um síni egnu trongu áhugamál. Her komu flakavirki í hvørja einastu bygd, og fólk vistu, at tey ikki kundu standa upp og ni›ur. So kravdu tey, at ta› almenna sp‡tti í kassan. Ta› var› ikki hugs- a› um heildina. Tey, sum fingu eitt flakavirki í sínari bygd, skitu á, hvussu ta› gekk a›rasta›ni. Eisini ta›, at summi siga, at ein ávís- ur partur av Javna›arflokk- inum gjørdi verkamannin til ein sjálvstø›ing, ísta›in fyri at gera hann til ein á- byrgdarfullan veljara. Ta › er ta›, sum samfelagi› var› gjørt til. Teir eldru politikararnir vilja aftur til ta gomlu skipanina, teir eru vandir upp at hugsa um seráhugamál í samfel- agnum, teir vita ikki, hvat teir skulu gera, tá i› teir skulu taka stø›u til heild- ina, og at heildin skal vera ta›, sum st‡rir politikki- num, samstundis sum teir skulu taka stø›u til ment- an. Teir flestu sita bara og klóra sær í høvdinum. Men tá i› talan er um mentunnarpolitik. Er ta› so ikki frægari, at hvør kommuna hevur ábyrgd fyri sínum mentunnarpoli- tikki? Ta› kann sjálvandi leggja ein ávísan part av kostna›inum á eitt anna› sta›. Vi›víkjandi rithøv- undum, so kundu teir fari út á skúlarnar at møta sín- um komandi lesarum, ta› samstarvi› millum høvund og undirvísingarkervi›, ta› kundi lutfallsliga veri› fíggja› ígjøgnum komm- unurnar. Men eg havi onki álit á, at kommunurnar kunnu bera ta› mentunnar- politisku skyldurnar. Eg hugsi, at tær stóru komm- unurnar, eitt nú Tórshavnar kommuna kunnu fíggja ein part, men sum heild haldi eg, at ta›, sum skal til er at or›a ein mentunnarpolitik, sum heldur eini fimmtan, tjúgu ár fram í tí›ina. Ta› sum er hent í seina- stuni er, at mann hevur fingi› eitt samfelagskjak og vi› hesum er givi› pláss fyri einum mentunn- arkjaki. Altso, spurningar so sum: Hvat eru vit? Vit eru máli› sum vit tosa. Og hetta er ein so miki› stórur partur av tí føroyska tilviti- num. Sjálvandi er hetta eisini ein spurningur um pengar, men er ein líka stórur spurningur um ta›, at samfelagi› veitir eina tænastu. Hava vit gó›tiki›, at vit eru føroyingar? Hava vit gó›tiki› ta› føroyska máli›? So er ta›, sum vit rithøvundar framlei›a naka›, sum samfelagi› hevur brúk fyri. Stø›an hjá samfelagnum harafturímóti er tann, at vit skulu veita teimum tænastuna uttan sams‡ning. Um tú lesur t.d. lei›aran í Dimmu, so er ásko›anin tann, at hvat billa vit okkum inn at for- langa sams‡ning fyri, at veita teimum eina tænastu. Tú rindar fyri ein støv- súgvara, so hví ikki rinda fyri eina bók. Ta› sum eg meini vi› er, at ta› er ein tørvur fyri teimum tæn- astum, sum vit veita, altso listafólkini, men hugbur›- urin hjá fólki er tann, at vit ikki skulu rindast fyri tær tænastur, sum vit veita teimum. Vilja vit var›veita føroyskt mál, vilja vit var›veita eitt føroyskt mentunnarlív, so mugu vit gjalda fyri ta›. Ta› finnast ásko›anir í samfelagnum, sum siga sum so, at um mentannin ikki klárar seg sjálv, ja so má hon ni›urleggjast! Har er ein mótsøgn í hesum. Tí spyr tú hesi somum fólkini um føroyskt mál skal avtakast, so siga tey sjálvandi nei. List kost- ar pengar, og í Føroyum hava vit ein lítlan markna› og tí má rindast í samsvar vi› markna›in. Men ta› skal vera skil í. Ikki eftir tí gamla lagnum, at eg fái eina stemmu frá tær, so fær tú eitt sangkór. Í hesum fullveldiskjaki- num havi eg ikki hoyrt eitt or› um, hvussu ein kom- andi mentunnarpolitikkur skal or›ast! Ta› var einafer› eitt kjak á Landsbókasavninum í mei 1999. Men har kom onki burturúr. Fullveldi› er ein møguleiki at skapa ein føroyskan mentunnarpoli- tik, og at gera ta sinnalags- broytingina, sum ger, at vit fara at seta eitt sindur hægri á, enn vit higartil hava gjørt. So at ongi hálv- vánalig verk ver›a givin út. Ta› hevur veri› sagt so: Ta› ger onki, um ein ván- alig bók kemur út, vit eru bara føroyingar. Og ta› er eisini stuttligt at lesa um teir gomlu gar›arnar í Havn. Ta› hevur onki vi› bókmentir at gera. Hetta, at seta verulig krøv til dygd. Nei, ta› kunnu vit ikki gera, tí ta› er føroyskt. Tí hugsunnarháttinum eiga vit at sleppa okkum av vi›. Ta›, sum er føroyskt, eigur og skal vera gott. Innan fyri myndlist og sjónleik er stø›i› hækka›. Fólk sam- anbera vi› ta›, sum tey síggja í sjónvarpinum. Fólk siga sína meining, tá i› talan er um myndlist og sjónleik, men ikki bók- mentir. Í Norra er ta› oljuvinn- an, sum stu›lar mentannini mest, hvussu ver›ur í Før- oyum, um oljan kemur? Í Norra er ta› eitt sosial- demokratiskt fyritakandi, sum hevur lagt meir í mentunnarliga umsiting enn um mentan. Ey›kenni úti á bygd í Norra er, at teir byggja ein stóran mentunnarkarm, og so eru ongir pengar eftir til ment- anina. Tá i› øll hava fingi› løn fyri at umsita mentan- ina, so er ongin løn eftir til listafólkini. Og tá i› so oljuævint‡ri› er av, so hevur mentannin ongar pengar! Lønarvi›urskifti og ann- a› er á fíggjarlógini. Og ein partur av bókasavns- pengum og ø›rum fer í grunnar. Mær kunnugt eru hetta ikki beinlei›is olju- pengar. Ta› var ein fundur á Landsbókasavninum her- fyri, og har seg›i Gunnar Hoydal, at oljuvinnan átti at lat›i ein pott av hvørjari tunnu til mentanina. Ligg- ur vandin so ikki í, at mentannin ver›ur forkela› vi› hesum ráevnispengu- num, sum einafer› ver›a uppi? Jú, men ta› kann gerast so, at mann byggir nakrar grunnar upp, sum mann blívur vi› at koyra pengar í, og so tá i› grunnurin hevur fingi› eitt ávíst stovnfæ, so kann ein stórur partur av rentunum fara til mentanina. Ta› kunnu ger- ast nógvir pengar í einum sovor›num grunni. Men fólk ótolnast. Mann má eisini hugsa um, at ta› tek- ur tí at byggja hetta upp. Vit hava tvey stór ment- unnarøki í Føroyum, sum krevja eina loysn. Anna› er: Hvussu skal ta› list- skapandi fíggjast, altso lønir, stu›ul og anna›. Hitt er: Hvussu skal mann fáa føroyska list út til umheim- in - ta› mentunnaliga sam- skifti› vi› umheimin, sum kann fáa føroyska list út í heimin, skal gerast betri. Og hetta er ein longri verkætlan, sum ikki kemur eftir einum degi. Hugsar tú um Ísland. Ta› hevur tiki› teimum hálvtr‡s ár at kom- i› har, teir eru nú. Vit eru jú eisini tær royndirnar ríkari, sum teir hava gjørt, og fyri alt ta›, sum onnur nor›urlond hava gjørt. Munurin á okkum og Ís- lendingum er tann, at tann føroyski teksturin alla- tí›ina er í einari ólagaligari kapping vi› danskan tekst í Føroyum. Ta› er eftir mínum tykki tann størsti munurin millum Føroyar og Ísland. Vit hava brúkt nógva tí› at fáa fólk at gó›taka tann føroyska tekstin, men ta› gongur tann rætta vegin. Ta› eru eisini politikkarar, sum liggja framvi›, at mentanin skal ver›a so brei› sum møguligt. Poli- tikkararnir í Klaksvík rokna›u einafer› út, at ta› fór hálv onnur milliard til føroyska mentan