fríggjadagur 9. desember 2005síða 37

Nr. 237 - 9. desember 2005 37 Einskiljing – við 2015 eygum Føroyameistaraheiti í einskiljing Tinghellanalysan Bogi Eliasen cand.scient.pol Tað skuldi verið so lætt at skilt. At skilja almenna geiran frá tí tí privata. Flestu hava skilt, at tað er neyðugt at einskilja fleiri av ognunum, sum í dag eru á almennum hondum. Onkrar orsakað av ógvusligu kreppuni í 90’unum, aðrar tí tað av ymsum orsøkum er endað soleiðis. Tíðin í marknaðarbúskapinum varpar, at greiður skilnaður skal verða millum tað almenna og tað privata. Í álitinum um einkiljing lesa vit eisini, at tað er óheppið at tað, ið kann metast sum vanligt vinnuligt virksemi er á almennum hondum, bæði tí tað er kappingaravleðandi og tí at tað almenna í veruleikanum hevur eftirlit við sær sjálvum tá. Fleiri meta eisini, at størri lønsemi er, tá eigarin er privatur og ikki er tað almenna. Ein umráðandi partur av marknaðarbúskapi er, at tað almenna ikki skal verða partur av vinnu, ella í hvussu so er ikki í ov stóran mun. Fyri ikki so nógvum árum síðan var vanligt at hava t.d. stór almenn telefonfeløg við einkarrætti í landinum. Nú er meira sjáldsamt við einkarættinum og eisini vanligt, at hesar fyritøkurnar eru einskildar. Tað almenna hevur ofta eisini verið uppií flogferðslu og eitt nú eiga Danmark, Noreg og Svøríki enn 50% í SAS, meðan hini 50% eru á privatum hondum. Felagið fær tó ongan alemennan stuðul. Í Danmark eigur staturin eisini helmingin í ferjufelagnum Scandlines og Deutche Bahn AG hina helvtina. Danski parturin er fyrrverandi ferjuparturin av DSB. Scandlines siglur bæði innlendis í Danmark og til onnur lond. Hvør skal keypa? Ein spurningur sum havdur verður á lofti, er hvør skal keypa. Ymisk er hvat fólk meta um týdningin av hesum og eisini í mun til hvat. Ein leistur í alheimsgerðini er at fáa váðafúsan kapital til vega, eisini útlendskan. Í einkiljingarfrágreiðingini er nevnt, at tað eigur at verða hugsað um at einskilja soleiðis, at føroysk uppsparing eisini fær møguleika at verða við. Tvs, at tad eisini snýr seg um at fáa føroysku pengarnar sett­ar í virksemi her, og eis­ ini at fáa útlenskan kapital inn. Men summar almennar ognir verða mettar at hava samfelagsligan týdning, og tí skal eisini einkiljast við krøvum. T.d. situr Føroya Tele á samskiftiskervinum, Strandferðslan á innan­oyggja­ ferðing og partvís farmi og Atlantsflog á allari flogferðslu út­eftir. Aðrar vinnukendar al­mennar fyritøkur, sum eru bein­ leiðis úrslit av kreppuárunum, eru t.d. Føroya Banki og Føroya Fiskavirking. Í fyrr nevndu fyritøkum ber til at seta krøv, um so er at tær skulu einskiljast, at tær framvegis skulu loysa nakrar uppgávur og at virksemi ikki verður flutt av landinum, tí talan er um uppgávur knýttar at undirstøðukervinum eins og brúk er fyri at halda servitan á økinum í landinum. Hvat hendi? Tað tyktisk sum um tað var ein politisk semja um bæði ein­ skiljing og einkiljingargongd, hetta við støði í frágreiðingini um einskiljing og eftir raðfesting. Men tað hevur gingið nakað seinni, og so knappliga er næstan ein kapping millum avvarðandi Landsstýrismenn í gongd við at einskilja, og so varð ikki ein greið mannagongd longur, hvørki um hvussu ella hví og tað elvir til ótryggleika. Fleiri orsakir Orsakirnar er helst fleiri. Tá almennu áhugamálini og ogn­ ir­nar eru so stórar í fyritøkum, sum eins væl kundu verið privatar, er talan eisini um vald. Politiska kervið skal her geva vald frá sær. Tað merkir eisini at løgtingslimurin, sum hevur ella heldur seg hava eitt ávíst vald á hesum almennu ognum skal geva tær frá sær, og tí minkar hann eisini sum sítt valdsrúm. Í hesum spæli kemur ein eginleiki við valdømum upp í, tí fleiri av hesum ognum hava ávirkan á lokalsamfeløg so ella so. Eitt annað fyribrygdi er at fyritøkan og eisini leiðslan, sum einskiljast skal, kennir eina ávísa óvissu, serliga tá mannagongdir og treytir ikki tykjast at verða púra greiðar og tí eisini kunnu ávirka. Málið úr eygsjón Seinastu tíðina tykist tað sum málið er farið úr eygsjón. Tí um farið verður at einskilja bert fyri at einskilja, verður neyvan tað burtur úr, sum málið var í byrjanini. Niðurstøðan var at almenni geirin fyllir ov nógv í fyritøkum, sum kunnu metast at hoyra privata geiranum til. Tað hevur eina støðu, har tað almenna bæði lóggevur, hevur eftirlit og virkar á marknaðinum og tí ikki gjøgnumskygd. Helst er hetta eisini kappingaravlagandi eins og mett verður at størri virðir kunnu fáast burturúr, um so er at ognirnar eru á privatum hondum. Treytir Somuleiðis varð víst at partar av kervinum, sum skal einskiljast, eru partar av strategiskum áhugamálum, og tí ikki kunnu enkiljast uttan treytir. T.d. Føroya Tele og Atlantic Airways, sum sita á samskifti og flogmøguleikum úteftir. Aðrastaðni er sætt, at slík feløg einskiljast heilt ella partvíst, og í føroyskum høpi hevur talan eisini verið avmarkingar. T.d. við at høvuðsvirksemið ikki skal flytast av landinum. Almenn ogn Vit skulu minnast til, at ein av høvuðsorsøkunum til eina størri einskiljingarætlan, sum tosað hevur verið um í Føroyum, er at so stórur partur av virksemi sum kann metast sum vinnuvirksemi, er almenn ogn. Í okkara lítla samfelagi hevur ein óttin ver­ið, at við einskiljing fáa vit bert eitt privat monopol í staðin fyri eitt alment. Ein slík meting skal eisini gerast, men ein av broytingunum við alheimsgerðini, er at t.d. tænastur ikki eru staðbundnar á sama hátt longur og tí kann kapping verða á fleiri økjum, sum ikki kundu roknast við fyri 10-15 árum síðan. Einfaldu dømini har tað almenna als ikki skal vera uppi í, er virksemi við fiskivinnu, sum í dag er mikið umfatandi eins og í Føroya Banka. Einskiljing í 2015 Løgmaður segði í røðuni á Ólavssøku, at ætlanir eru um at ein­skilja Føroya Banka, Atlants­flog, Føroya Tele, Farmaleiðir, Føroya Lívs­ trygging og útlánsrøðirnar hjá Húsalánsgrunninum, hetta sum part av Visión 2015. Har­ afturat søla av Fiskavirking. Hvat við útjaðaranum? Framhald á næstu síðu