leygardagur 4. november 2000síða 9

gult cyan magenta svart Sosialurin Nr. 213 - 4. november 2000 17 16 Sosialurin Nr. 213 - 4. november 2000 Postboks 19, 110 Tórsahvn, telefon 311820, telefax 314720, teldupostur: eirikur@sosialurin.fo Bla›stjórn: Eirikur Lindenskov EG MEINI TA ‹ Óljó› elvir til strongd Sonne Smith, útvarpsma›ur: Ta› argar, ertar, purrar, nervar, plágar, tennar, ó- rógvar, fjáltrar, tarnar, er til hindurs, ørkymlar, forsynd- ar. So haldi eg ikki, at ta› vóru fleiri or› á hesum sinni fyri genere í or›abók- ini. Hvat er ta› so, sum er so generandi, at ta› órógvar gerandisdagin? Í hesum føri eru ta› loftmi›lar, tey rópa, altso radio og sjónvarp umframt fartelefonin. Fartelefonin fyrst. Fyri kortum hoyrdist harmaljó› um, at bara fjór›- ihvør føroyingur hevur far- telefon. Sum vant er føroy- ingurin eftirbátur. Ta› líkist ongum, at í londunum rund- an um okkum hevur anna›- hvørt menniskja ella heili 75 prosent av øllum menn- iskjum fartelefon. Ta› skulu vit eisini hava, tí annars fylgja vit yvirhøvur ikki vi› í menningini. Ja, menning- ini! Hvat fyri menning? Er ta› menning at fara í song vi› einari fartelefon á búki- num? Er ta› menning at sita, ganga, liggja og SMSa idiotiskar vittigheitir út um alla ver›ina; vittigheitir, sum vóru in fyri 40 árum sí›ani? Ella blondinuvittig- heitir. Fúlar vittigheitir, i› eru so fjákutar, at tær eru ikki ein gang stuttligar? Hvussu kann ta› bera til, at ta› er so umrá›andi, at vit í øllum lívsins vi›urskiftum partú skulu senda SMS-bo› í øll hera›shorn til svartasta onga nyttu? Sjálvandi ber væl til at siga, at ta› rakar ikki meg. Eg kann bara látast ikki at síggja ella hoyra hetta und- urfulla tóli›. Ta› er ikki mítt. Men ta› er bara ta›, at ta› órógvar í kirkju, sam- komuhúsi, biografi, til jar›- arfer›, í leikhúsi, í handli, fyri ikki at siga í skúla, hó- ast eg ikki gangi í skúla í løtuni. Kortini ikki í vatni. Tíbetur eru bara nakrar heilt fáar fartelefonir so frægt vatntættar, at tú fært fri› fyri teimum, tá i› tú svimur. Víst er fartelefon eisini gó› at hava. Hon er so framkomin, at tú kanst tosa vi› fleiri í senn, tó at ta› er óluksáliga ringt at skilja, hvat endamáli› er vi› hesi øgilugu tráan eftir at gera vart vi› seg. Jú, jú, eg veit væl, at fartelefonin er hent. Hon er so hent vor›in, at um ikki so langa tí› er næstan einki fastsamband til longur. Snilt, snilt. Og hvør veit. Kanska ver›a vit so troytt av hesum tvætlinum, at fartelefonin ver›ur bein- lei›is nyttug. Fjarskiftissambandi› hev- ur Gud hjálpi tú mær eisini lagt hald á musikkin. Ring til ein stovn, ta› veri seg privatan ella almennan. Bí›a vi›, ljó›ar sera fólka- ligt í hinum endanum. Ekk- ói› av hesum kurteisi er valla horvi›, fyrr enn tú hoyrir eina strofu úr Für Elise hjá Beethoven, Jesus bleibet meine Freude hjá Bach ... og fyri at venda aft- ur til Beethoven eina strofu úr The Fifth ... hjálp! Einki symfoniorkestur, eingin komponistur, eingin diri- gentur vi› vir›ing fyri sær sjálvum vil finna seg í, at hesin musikkur skal sjoflast til sum pausuterapi í einari telefon. Tí er ta› uppaftur verri, at ta› er blivi› til ... dósaklassiskt. So til radio og sjónvarp. Nær sleppa vit føroyingar av vi› hetta ó- ljó›i›, sum ta› má vera, tá i› øll skulu rópa í holi› á hvørjum ø›rum fyri at hoyra hvønn annan í bussi- num, skipinum hjá Strand- fer›sluni, á summum mat- stovum, í handlinum, í bili- num (hjá ø›rum). Ber ta› ikki til at sløkkja! Er ta› ikki radio, sum ljó›dálkar, so er ta› sjónvarpi›, sum bæ›i ljó›- og myndadálkar. Alt hetta, tí vit skulu fylgja vi›. Vera orientera›. Vita naka›. Sannleikin er tann, at mannaheilin er rætt og slætt ikki førur fyri at skilja frá, hvat ta› er fyri vitan, vit tráa eftir. Ta › gongur alt so skjótt fyri seg, at heilin fær ikki skrásett naka› sum helst. Tí standa vit eftir vi› ongum uttan einari stórari telefonrokning og skulu syrgja fyri at rinda lurtara- og hyggjaragjald. Umberi› hetta knarri›. Men álvaratos. Nú er tí› uppá, at vit skilja millum vælfer› og vælstand. Mær vitandi er ikki eitt menn- iskja vor›i› lukkuligari eftir at hava roynt at skráseta øll impulsini, sum hamra inn í høvdi› á okkum allan dagin og ekkóa um náttina. Jú, øll hesi tólini kundu veri› vælsigna›, men tey ver›a ikki vælsigna› at eiga, so leingi tey ver›a so misbrúkt, sum tey eru. Høgni Djurhuus Subjektiv huglei›ing um filmslist og a›rar filmar, nú n‡tt films- felag er byrja › Nor›urlandahúsi› er fari› at s‡na nor›urlendskar filmar, ein um mána›in. Fyrsti filmurin var ís- lendskur, »Einglar al- heimsins« eftir Frí›rík Tór Frí›ríksson. Ein filmur, sum minnir um »Geyksrei›ri›« hjá Milos Foreman. Filmurin, sum øllum dámdi so væl og, sum øll kappa›ust um at rósa, bæ›i ummælarar og hyggjarar. Ikki uppibor- in hei›ur, haldi eg. »Einglar alheimsins« hevur longu fingi› onkra hei›ursløn. Og hann er júst nú innstilla›ur til fleiri, heilar seks Eddu- hei›urslønir í Íslandi. Og kanska ver›a »Einglarnir« íslendska íkasti› næstu fer›, Oscar ver›ur latin. Frí›rik Tór Frí›riksson er millum teirra, sum eru uttan um t‡ska filmslistar- mannin, Wim Wenders - lærisveinur hjá honum. »Einglar alheimsins« er d‡rasti filmur, sum er gjørdur í Íslandi. Ta› haldi eg, at eg las onkra sta›ni. Og hvat so? Ta› er misskilt, at meira, ein filmur kostar at gera, betri er hann. Einki samband er millum kostn- a› og dygd. Kortini ver›ur kostna›urin brúktur sum reklama fyri filmar, sum kosta nógv at gera. Og vi›vørt eisini fyri filmar, sum kosta líti› at gera. Kjarnin í einum gó›um filmi er ein gó› søga. Einki anna›. Er søgan í filminum ikki gó›, er filmurin einki verdur, sama hvussu nógv, hann kosta›i at gera. Sama, um hann ver›ur balla›ur í skreyt og tøknilig ganda- kynstur og special effects fyri milliónir, tíggjutals milliónir ella hundra›tals milliónir, nyttar filmurin einki, er søgan ikki gó›. »Blair Witch« – tann fyrsti – »The Blair Witch Project« prógvar pástand- in. Hann kosta›i 200.000 kr at gera. Og hann er ein meistarligur filmur. Ta › fekk eg sta›fest, nú eg sá hann aftur á TV1000 t‡s- kvøldi›. Hoyrdi ongantí› pengar nevndar í sambandi vi› filmarnar hjá Fassbinder, hjá Rocha. Hoyri ongantí› nevnt, hvussu nógv film- arnir kosta hjá Karism- auki, hjá Jarmush, ella hjá ø›rum filmslistarmonnum vi› stórum F. Okkurt um helvtin av øllum tí, sum ver›ur sagt, hvørja fer› Katrin Ottars- dóttir skal gera ein film, er um pengar. »Sat ég inni á Kleppi, gettu, hva› ég sá?«, sang Bubbi Mortens fyrst í f‡rsunum aftur vi› tungu tónunum hjá bólki sínum Egó. »Einglar alheimsins« l‡sir væl lívi› á Kleppi, gamla sinnissjúkrahúsi- num í Reykjavík. Men annars er filmurin ikki strekur. Foreldrini og systkini hjá sálarsjúka manninum eru illa l‡st. Vinfólkini eisini. Banal symbol, hesturin, sum fell- ur á sandinum. Dúgvan, sum fl‡gur úr barnaheimi- num, tá Páll doyr. Og tá Páll gongur turrskøddur út í Tjørnina í Reykjavík. Ein Jesus-ímynd, ella hvat? So fara teir, vinmenninir á Kleppi, út at eta og drekka fínt á Hotel Søgu. Uttan pengar. Smartness, ov nógv smartness. Ov nógv, sum minnir ov nógv um »Geyksrei›ri›«. Stuttligt og snilt, gamaní, men grunt. Gó›ar senur eru eisini í »Einglum alheims- ins«. Tann besta, tá unga kvinnan kemur á Klepp vi› barninum, hon júst hev›i átt. Men hon fær ikki samband vi› mannin, vi› pápan. Hann er horvin eina løtu í sínum svarta sálard‡pi. Og her›indini hjá sjúka manninum eru ógvisligar senur. Hittinor›a›ir eru teir á Kleppi. Aftursvarini, repl- ikkirnir, eru hvøss. Og sum altí› í íslendsk- um filmum, panorama- myndir av landslagi ella b‡um, ella bá›um. Fær ís- lendski filmsídna›urin pengar undir bor›inum frá íslendsku fer›avinnuni? Spyrji eg hvørja fer› inn- antanna, tá eg síggi ein ís- lendskan film. Og saman- umtiki›: eri eg tann ein- asti, sum havi hoyrt hand- an spurningin, »hvør er normalur, og hvør er ó- normalur?« minst tvær fer›ir ov ofta? Millum skræpu og list. Filmarnir, sum Nor›ur- landahúsi› fer at vísa í vetur, eru ikki teir bestu, filmslistarliga. Teir filmar- nir ver›a ikki gjrødir í Nor›urlondum. Okkurt undantak er. Men ta› er ikki á hesari skránni hjá »Klippi«. Filmarnir í filmsfelag- num hjá Nor›urlandahúsi- num eru eina sta›ni mill- um amerikonsku skræpuna í Havnar Bio og teir allar bestu filmarnar. Teir, sum tú ikki gloymir. Teir, sum tú vilt síggja aftur og aftur, tí teir ríka teg. Flyta okk- urt innan í tær. Fáa teg at fegnast um, at fólk eru, sum duga so væl. Kieslowski gavst at gera filmar, setti seg á ein stól at roykja og doy›i, í bestu árum. Hasin dummi hund- urin! Veruliga gó›ar filmar sært tú ikki í Føroyum. Tí eingin s‡nir teir. Ein í Havnar Bio seg›i í Útvarpinum einafer›, at hesir filmarnir eru ov »smalir« fyri føroyskt pu- blikum . Tann størsta filmslistin er ov »smøl« fyri føroy- ingar. Kanska. Ella er før- oyskt publikum ov »smalt« fyri veruliga filmslist? Kanska. Næsti filmurin í »Klippi«, n‡ggja filmsfel- ag Nor›urlandahúsins, ver›ur mánakvøldi›. Hann er norskur og eitur »Stjørnurnar«. Eg veit einki um hann. Men eg gle›i meg. Og eitt afturat, kanska eiga vit at endurstovna »Filmsfelagi›«… Einglar og pengar Rúnar Reistrup Sum útiseti í Danmark er ta› ikki á hvørjum degi at tú fært høvi at síggja føroyska náttúru sum strekkir seg longur enn myndin hendan mána›in á myndakalendaranum hjá J.A. Arge. Tí er ein sjónvarpssending ella ein tí›indastubbi vi› myndum úr Føroyum altí› eitt ljóspunkt á degnum - sjálvt tá tí›indaupples- arin í bakgrundini samstundis tosar um at føroyska samrá›ing- arnevndin fyri gu› viti hvørja fer› er komin til Keypmanna- havnar, og ta› næsta man sær er ein løgma›ur sum vi› einum At- lantic Airways posa í stoppfull- um av tollfríum vørum kemur úr flogfarinum og longu líkist ein- um sum hevur samrá›st í 24 tím- ar og tapt. Hevur man harumframt ávísan tokka til film, eins og undirrit- a›i, er ta› einki minni enn ein stórhending, tá ein endaleysur zappitúrur ígjøgnum tær 42 sjón- varpsrásirnar eitt sunnukvøld klokkan tr‡korter til midnátt knappliga bráste›gar, tí ein av fyrstu scenunum frá Bye Bye Bluebird fyllir sjónvarpsskermin. Einasti spælifilmur á føroyskum Bye Bye Bluebird, sum leikstjór- in, Katrin Ottarsdóttir, sjálv kall- a›i sín fyrsta rættiliga spælifilm gjørdist solei›is eisini fyrsti og higartil einasti rættiligi spæli- filmurin i føroyskari filmsøgu. Filmurin fekk nógva umrø›u í Føroyum frá fyrsta upptøkudegi, og í Danmark vakti ta› heldur løgna konsepti› um ein road- movie í Føroyum stóran áhuga millum danskar fjølmi›lar, tá filmurin var› frums‡ndur í Nor›urlandahúsinum fyri hálv- umø›rum ári sí›an. Og nú, longu á›renn eg hev›i fingi› upp í lag at leiga filmin í Blockbuster so eg aftur kundi møta hesi litríku frásøgn úr Før- oyum, kom Bye Bye Bluebird av sær sjálvum fram á teir 21 tummarnar i› fylla mest í kolle- giekamarinum. Hetta skal runt til føroysku vinfólkini er ta› fyrsta eg hugsi og taki telefonrøri› til oyra›. Rune tosar deutsch Men gle›in er stokkut. Ta› fyrsta eg varnist, eru teir vantandi und- irtekstirnir. Og tá eyga› sí›an varnast heiti› »N3« uppi í ovara vinstra skermhorni, veit eg inn- ast inni hvat er gali›, longu á›r- enn eg skrúvi upp fyri ljó›inum og hoyri Johan í Kollfir›i siga »Kom, wir fahren wieder weiter« vi› tær bá›ar Rannvá og Barbu, sum sí›an koma rennandi inn í bláa bilin hjá kollfir›inginum. Kollfir›ingurin eitur forrestin Rune á t‡skum. N3 ella Norddeutsches Fernse- hen, sum rásin eisini kallar seg, er sum navni› bo›ar frá ein t‡sk sjónvarpsrás. Og í T‡sklandi ver›a sjálvt stumfilmir talusyn- kronisera›ir vi› t‡skari talu. Hendan regla hevur so eisini havt vi› sær, at fyrsti føroyski spælifilmurin í søguni eisini er vor›in fyrsti føroyski t‡skt syn- kronisera›i spælifilmurin nakr- antí›. Synkronkvø›ing Me›an hesi hagtøl kanska kunnu gle›a tey, sum í síni tí› gjørdu filmin og nú hava eitt fíggjarligt hol at fylla, so hev›i ein sum føroyskur ásko›ari eitt sindur torførari vi› í fyrsta umfari at síggja meiningina og í ø›rum umfari naka› gott í slíkari film- spillu. Ta› er neyvan tí at t‡ska ment- anin er undir so stórum tr‡sti av teirri føroysku, at t‡skarar kenna seg noyddar til at seta for›ingar í verk, so landsmenninir ikki hoyra ov nógv føroyskt. Men hvussu er og ikki, so skuldi føroyska talan burtur og t‡skir replikkleikarar fáast at innspæla talupartin av Bye Bye Bluebird inn av n‡ggjum. Og ta› var› so gjørt. Fyrr havi eg zappa› framvi› so frægum klassikarum sum Cas- ablanca og Taxi Driver hóast einki áhugavert var á hinum 41 rásunum, av teirri einu orsøk, at Bogart, Bergman og de Niro vóru farin at tosa t‡skt. Men hetta sunnukvøldi› gjørdist fyrsti føroyski spælifilm- urin eisini fyrsti t‡skt synkroni- sera›i filmurin, sum undirrita›i leg›i eygu og oyru til. Og lat meg siga ta› beinanveg- in. Ta› var ikki anna› enn næst- best. Tí hvussu væl ta› so klæ›ir Elini Mouritzen at tosa t‡skt og hvussu gott stev teir t‡sku syn- kronkvø›ararnir høvdu, so havi eg ongantí› fyrr øvunda munn- avlesarum so nógv sum hetta sunnukvøldi›. Talan batna›i Men rætt skal vera rætt. Filmurin var ikki heilt oy›ilagdur. Ta› er stuttligt at hoyra føroy- ingar skeldast á t‡skum og har- afturat lat t‡ska synkroniseringin møguleikan upp at hyggja at filminum á ein annan hátt. Ein hátt har talan gjørdist minni um- rá›andi og alt anna› trein betur fram. Og ta› var kanska ikki ta› ringasta sum kundi henda. Tí alt gott um royndar føroysk- ar sjónleikarar, i› so at siga eru uppvaksnir á teimum ymsu leik- pallunum í Føroyum. Men at spæla film duga teir ikki. Re- plikkirnir, sum fleiri av pall- vandu føroysku leikarunum framføra í filminum, høvdu helst ljó›a› eins væl á palli og teir ljó›a ónátúrligir á filmi. Hetta tók føroyska útgávan av Bye Bye Bluebird ein ávísan ska›a av, men hesin ska›in var sum vera man burtur á t‡sku útgávuni. Nú vór›u replikkirnir fram- førdir av royndum t‡skum re- plikkleikarum, og ta› gav sjálv- um samrø›unum í filmunum eina betri dygd enn á føroysku útgávuni av Bye Bye Bluebird. Munurin var bara tann, at munn- rørslurnar ikki fylgdu taluni, og ta› stjól sjálvsagt allan fyrimun- in, so mær dámar framvegis best ta føroysku útgávuna. Bye Bye Bluebird er eisini seldur til lond sum Holland, Frakland, Japan og eini tr‡ onn- ur. Ta› hev›i nú veri› stuttligt at sæ› filmin á japanskum. Johan í Kollafir›i® tosar t‡skt Sjálvt Grindavísan hjá C. Pløyen, amtmanni, var› kvø›in á t‡skum, tá sjónvarpsrásin N3 farna sunnukvøld sendi fyrsta føroyska spælifilmin Bye Bye Bluebird vi› t‡skari talusynkronisering