hósdagur 22. desember 2005síða 34

26 Nr. 246 - 22. desember 2005 Ov stórar portiónir Heilsa & lívsstílur Heilsa maggi@sosialurin.fo Eldri lætna áðrenn alzheimer­ sjúkuna At eldri fólk uttan orsøk fara niður í vekt, kann vera eitt tekin um at alz­ heimersjúka er á veg, vísir ein amerikonsk kanning, sum samstundis vísir at sjúkan leggur á tann partin av heilanum, sum t.d. stýrir matarlystinum. Tað at persónurin lætn­ ar, kann koma fleiri ár áðrenn minnið ávirkast av sjúkuni. Granskararnir gera samstundis vart við, at hóast kanningin er sera áhugaverd, er hon ikki heilt liðug enn. Tað eru granskarar við Rush University Medical Cent­er í Chicago, ið byggja hesa teoriina á eina kanning av 820 rómversk- katólskum prestum, nunn­um og munkum, ið vóru 75 ár og eldri. Granskararnir fylgdu lut­ takarunum í upp til 10 ár. Tey sum mistu mest vekt, høvdu 35 prosent størri sannlíkindi fyri at fáa alsheimersjúkuna, enn tey ið høvdu støðuga vekt. Úrslitið undirstrikar møguleikan fyri, at sjúkan legg­ur á teir partar av heil­ anum, sum eru við í stýr­ ing­ini av tí sum vit eta og stoffskiftinum. Seinni ávirk­ast eisini minnið. Tá kanningin byrjaði, høvdu luttakararnir eitt BMI upp á 27,4 (hetta verður roknað sum yvir­vekt). Eingir av lut­ takarunum hevði diag­ nosuna alzheimersjúka, tá kanningin byrjaði, men tá kanningin var liðug, høvdu 151 av teimum 820 persónunum fingið sjúk­una. Tað er annars vanligt, at eldri persónar fara nið­ur í vekt, tí at bein- og vødda­ massin verður minni. Men granskararnir tóku eis­ini hesar faktorar við í kann­ingina umframt ald­ur, kron­iskar sjúkur og kyn. Hetta ávirkaði als ikki úrslitið, sum varð almannkunngjørt í tíðarritinum Neurology. Kelda: mozon.no Nýggjar kanningar í USA vísa, at ov stórar portiónir av mati føra til at børn heilt niður í tvey ára aldur eta nógv meira enn teimum tørv­ar. ”Supersized” máltíðir eru vorðnar alt meira van­ligar á matstovum um alt USA. Hetta hevur fingið granskarar at stúra fyri, at fólk fara at venja seg til at eta alt ov stórar portiónir. Kanningarnar vísa eisini at børn millum tvey og níggju ár, bæði tey sum viga ov nógv og tey við normalari vekt, eta nógv meira, tá tey sjálvi kunnu velja sær stórar portiónir. Kelda: Dagens Medisin Mong foreldur halda børn síni vera dovin, tí tey orka ikki upp um morgunin, men hetta er faktiskt ein heilt normal fasa, tey fara ígjøgnum, sigur professari á San Diego School of Medicine, við sjónvarpskanalina ABCNews Flestu børn treingja til mill­ um 10 og 12 tímar av svøvni um døgnið, meðan vaksin vanliga klára seg við minni svøvn. Skiftið frá barni til vaksin er tí ikki so lætt hjá øllum at takla. Biologiska rytman í kropp­ inum er við til at regulera hvussu nógvan svøvn vit treingja til, og nær vit verða troytt um kvøldið. Men hend­ an klokkan er ikki konstant alt lívið. Vit kenna øll til tann­ áringar, sum spæla teldu­spøl alla náttina og sova um dagin ístaðin. Orsøkin til tað nýtist ikki at vera dovinskapur. Tað er soleiðis, at svøvn­ rytman hjá tannáringum broyt­ist, meðan flestu børn vanliga verða troytt um nýggju- tíggjutíðina um kvøldið, verða nógvir tann­áringar ikki troyttir fyrr enn um eitt- ella tvey­ tíð­ina um náttina. Men hesi hava framvegis tørv á sín­um svøvni upp á tíggju tímar, sigur Sonia Ancoli- Israel, pro­fessari á San Diego School of Medicine, við sjónvarpskanalina ABCNews. Hon sigur víðari, at mong foreldur halda børn síni vera dovin, tí tey orka ikki upp um morgunin, men hetta er faktiskt ein heilt normal fasa tey fara ígjøgnum. Vit kalla hetta ”seinkað svøvnrytma”, tí rytman verður seinkað í mun til tað, vit eru von við. Professarin viðgongur, at hon kennir ikki til nógvar tannáringar sum fáa sovið tað, tey hava tørv á hvønn dag, við tí úrsliti at tey ikki fungera optimalt og vilja sova allan dagin. Hetta er ein trupulleiki hjá nógvum tannáringum, tí tey eru ikki væl fyri teir fyrstu skúla­ tímarnar. Trupulleikin er so mikið stórur, at av somu orsøk arbeiðir ein alheims rørsla við at fáa ungdómsskúlar og hægri skúlar at byrja seinni um dagin. Kelda: mozon.no Latið tann­áringarnar sova