týsdagur 7. februar 2006síða 20

Nr. 27 - 7. februar 2006 20 Á BitTingi um ílegu­ gransking í farnu viku kunngjørdi Hans Pauli Strøm, landsstýrismaður, at tað í næstum verður lýst eftir leiðara til Ílegusavnið, sum skal setast á stovn Ílegugransking Terji Nielsen terji@sosialurin.fo Ætlanirnar um ílegu­gransk­ ing í Føroyum er ikki spild­ urnýggjar. Orðaskiftið, um Føroyar skuldu fara undir ílegugransking, byrjaði longu í oktober í 1998, men av tí politiskur meiriluti ikki tóktist verða fyri ílegu­ gransking tá, steðgaði málið eitt sindur upp. Almanna- og Heilsu­mála­ ráðið tók tó málið upp aftur og sendi eitt upp­skot til løgtingslóg um ílegu­gransk­ ing til hoyringar á sumri í 2004, og nakað seinni var málið lagt fyri Løgtingið. Fyribilsúrslit tikin til eftirtektar Ein stýrisbólkur hjá Bit­ land hevur í nøkur ár gjørt eina forkanning um ílegu­ gransking í Føroyum, og tað var úrslitið av hesi kanning, ið var lagt fram á BitTingi á Hotel Føroyum fríggjadagin. Men stýrisbólkurin var eis­ini longu á vári í fjør í lands­­stýr­ in­um og greiddi frá fyri­­bils­ úrslit­unum av for­kann­­ingini, og sam­bært enda­­­ligu forkann­ ing­ini, vóru úrslitini tikin til eftir­tektar í við­gerðini í Løg­ tinginum, áðrenn ílegulógin var samtykt tann 17. mai í fjør. Ílegulógin inniber millum annað, at eitt ílegusavn verður sett á stovn. Savnið skal verða ein stovnur undir Almanna- og Heilsumálaráðnum, ið skal skipa fyri, at ein vevn­ aðarskrá, ein diagnosuskrá og ein ættarbandsskrá verður bygd upp í Føroyum. Hesar skráir skal Ílegusavnið um­sita, og savnið kemur at hava einkarætt til at fáa til vega upplýsingar, ið verða nýttar sum grundarlag undir ílegugransking í Føroyum. Ílegusavnið skal móti gjaldi gera sáttmálar við granskarar og granskingarfyritøkur um gransking í upplýsingunum í skráunum hjá savninum. Sambært ílegulógini fær Ílegusavnið einkarætt at gera sáttmálar um gransking í vevn­aði hjá persónum, ið eru skrásettir í Føroyum, og eisini einkarætt at útvega sær, goyma og handfara vevn­að og diagnosur til ílegu­gransking. Hesin einkarrætturin tryggj­ar enda­ málið við Ílegu­­savn­inum, sigur lands­stýris­maðurin. Fyri at fáa atgongd til upp­ lýsingar úr Ílegu­savnin­um krevur hetta, at umsøkjarin hevur eina granskingarætlan, ið er góðkend av Vísinda­ sið­semisnevndini og Dátu­ eftirlitinum. Virkar í 2008 Sum áðurnevnt er ætlan­in hjá Almanna- og Heilsu­ mála­ráðnum at lýsa eftir ein­ um leiðara til Ílegu­savn­ið í næstum, og sambært Hans Paula Strøm, lands­stýris­ manni, verður tað hesin, ið skal fáa savnið upp at standa. Ættarbandsskráin, ið skal gerast verður væntandi gjørd eftir umleið hálvumøðrum ári, meðan diagnosuskráin longu bleiv sett í gongd í 1992 við talgildu lands­sjúk­ lingaskránni, og sum síðani verður dagførd so hvørt av granskingarverkætlanum. Vevn­aðarskráin verður bygd upp so líðandi, sum verk­ ætlanir verða settar í verk. Í lógini um gransking í mannaílegum stendur, at tað er landsstýrismaðurin, ið skal áseta nærri reglur, um hvørjar treytir skulu vera í sáttmálum um gransk­ing, m.a. um menning av før­ oyskari gransking, um brúk av føroyskari arbeiðsmegi, veit­ingar og tænastur frá før­ oyskum fyritøkum, gjald fyri tær veitingar og upplýsingar, sum Ílegusavnið gevur at­ gongd til, og part av møgu­ ligum inntøkum, sum kann­ ingarúrslit hava við sær. Tað verða játtaðar 8,5 milli­ ónir krónur til Ílegu­savnið í 2007 og 2008, og Hans Pauli Strøm segði á BitTinginum, at savnið væntandi virkar í 2008. Áhugi er fyri før­ oyskum ílegum Stýrisbólkurin hjá Bitland, sum hevur gjørt forkanningina um ílegugransking í Føroyum, hev­ ur í arbeiði sín­ um staðfest, at tað framvegis er ein ávísur áhugi millum heilivágsfyritøkur at granska í før­ oyskum ílegum Ílegugransking Terji Nielsen terji@sosialurin.fo Í sambandi við arbeiði hjá sær hevur Bitland verið í sambandi við fleiri av teimum, sum í nítiárunum vóru við í tilgongdini mót­vegis ílegugransking í Føroyum, sum tó varð steðgað av politiskum ávum. Afturmeldingarnar frá hesum eru ymiskar, men nakað av áhuga er framvegis. Ræður um at gera skjótt av Ein av teimum fyritøk­un­ um, sum á sinni sýndu føroysku mannaílegunum áhuga, var íslendska heili­vágsfyritøkan, DeCODE, sum arbeiðir við ílegugransking í Reykja­vík. Í samskifti við Bitland hevur DeCODE givið til kenn­ar, at fyritøkan fram­ vegis hevur stóran áhuga í føroyskum mannaílegum, men at DeCODE bíðar við at gera meira, fyrr enn lógarkarmarnir hesum viðvíkjandi í Føroyum eru fastlagdir. Men tá ið hetta er gjørt, hevur íslendska fyritøkan avgjørt áhuga í kanna umstøðurnar í Før­ oyum nærri. Serkøn innan ílegu­ gransk­ing greiddu á BitTinginum frá, at tað ræður um at gera skjótt av í Føroyum, tí menningin á økinum er øgilig, og um vit bíða ov leingi, kann áhugin fyri føroysku ílegu­ num hvørva. Nú kemur Ílegusavnið Á BitTinginum fingu luttakararnir at vita, at Ílegusavnið væntandi kemur at virka um eini tvey ár. Peningur er játtaður til savnið í 2007 og 2008. Mynd: Jens Kr. Vang