fríggjadagur 24. november 2000síða 12

Nr. 227 - 24. november 2000 23 22 Nr. 227 - 24. november 2000 Fer›arfrásøgn og huglei›ingar frá túr- inum hjá 2q í Hoydøl- um til Vietnams í døgunum 29.2. - 16.3.2000 Fari› var› úr Vágum vi› Atlantic Airways t‡sdagin 29. februar.Ta› var hvassur vindur av útnyr›ingi og kalt. Í fer›alagnum vóru 21 fólk - 19 næmingar og 2 lærarar, sum hálvtanna› ár frammanundan høvdu gjørt av at fara námsfer› til fjar- skotna landi› Vietnam í Su›ureysturasia. Hetta landi›, sum vit einamest kenna í sambandi vi› bló›- uga kríggi›, sum fór fram har og var li›ugt fyri júst 25 árum sí›ani. Eftir at avger›in um fer›amáli› var› tikin, var› øll orka løgd í at fáa ney ›- uga peningin til vega og nú var komi› á mál. Uttan- fyri bí›a›i flogfari› hjá At- lantic. Fer›in yvir til Saigon Túrurin eystur til Vietnams fór umvegis Keypmanna- havn og Singapore til Sai- gon ella Ho Chi Minh city, sum b‡urin eitur í dag og vardi gó›ar 15 tímar. Á flogvøllinum í Saigon fingu vit eina fyrstu hóm- ing av landinum og politis- ku st‡risskipanini. Á›renn vit sluppu út úr floghavns- bygninginum, skuldu vit gjøgnum langar bí›irø›ir, har álvarsamir tollarar, pass- og immigratións- myndugleikar kanna›u fólk og skjøl bæ›i væl og vir›i- liga og t‡›iliga sást ta› á næmingunum, at teir kendu seg illa. Tó skal sigast, at eftir hetta merktu vit líti› til, at hetta var eitt land vi› kommunsitiskari einaræ›- isskipan. Hóast politistar og hermenn vóru at síggja á hvørjum horni, vóru vit ongantí› ste›ga› ella kanna› á túrinum og vit høvdu frítt at fara alla- sta›ni. Uttanfyri var hitin um tey 36 stigini og vætan í luftini nærka›ist 90. Men lukkutí› bussurin, i› koyrdi okkum inn til hotelli› í mi›b‡num, hev›i air condition. Tann hálva tíman, túrurin vardi, sótu vit mest og øta›ust yv- ir fer›sluna, tí úr øllum ættum tustu bilar, prutl og súkklur. Í Saigon eru uml. 2 mill. prutl, t.e. uml.1 prutl til 3. hvønn íbúgva›. Her var rættuligt fer›slurok ella skipa› kaos, og hvussu tey bóru seg at at koma heil- skapa› fram, var okkum ein gáta. Tá tú fór yvir um veg- in, var avgerandi ney›ugt, at tú gekst vi› somu fer› allatí›ina, annars kundi tú vænta at ver›a ni›urkoyrd- ur í hurlivasanum. Men ta› doyggja eisini 6 fólk í me›- al í fer›sluni í Saigon hvønn dag. Eisini hildu vit ta› vera sera løgi›, at flest allar genturnar í fer›sluni, sum vóru klæddar í lokalu Ao Dai klæ›ini, sum er langur kjóli vi› buksum undir, vóru í longum handskum og høvdu turriklæ›i fyri andliti›. Orsøkina hildu vit ver›a dusti›, sum tey vildu sleppa undan at anda í seg, men seinni fingu vit at vita, at grundin var ein heilt onn- ur. Tey vardu seg ímóti sól- argeislingunum, tí tey vildu vera so hvít sum gjørligt !! Landi› og fólki› Landi› Vietnam hevur navn eftir “Viet”, i› merkir fólk, og “Nam”, i› merkir fólki› í su›uri, ella har fólki› b‡r. Vietnam er í vídd 330.340 km2, og strekkir seg sum eitt S teir uml. 1650 km úr su›ur og nor›. Ve›urlagi› er tropiskt monsunklima vi› regntí› frá septembur til januar, men vi› stórum muni á ve›rinum í teimum ymisku økjunum í landinum. Íbúgvaratali› er uml. 82 mill., og av hesum búgva 78% úti um landi›, me›an hini 22% búgva í b‡unum. Mi›alaldurin er einans 20 ár, og aldursb‡ti› er orsak- a› av krígnum sera skeivt, tí 39% av fólkinum eru undir 15 ár. Høvu›ssta›urin er Hanoi nor›anvert í landinum vi› 3,2 mill. íbúgvum, men tann størsti b‡urin er Ho Chi Minh city í sy›ra part- inum vi› knappliga 6 mill. íbúgvum. Mi›alársløninin fyri hvønn íbúgva er uml. 1300 kr, og sambært Heimsbank- anum liva 51% av fólkinum í Vietnam undir fátækra- markinum, sum er mett eft- ir, um fólk liva fyri minni enn 1$ um dagin. Mi›allivialdur var› í 1990 mettur til 62,7 ár. Vinnub‡ti› er merkt av, at Vietnam er eitt landbúna›- arland. Í landbúna›inum starvast 70% av fólkinum, me›an 8% starvast innan ídna›/handil og 22% í tæn- astuvinnunum. Nevndu tøl og uppl‡sing- ar stava frá Heimsbankan- um, Danska uttanríkismála- rá›num, ST og Hagstovu Vietnams. Fyri at avmarka› fólka- vøksturin í landinum hevur stjórnin heitt á hjún um ikki at fáa sær meira enn 1 ella í mesta lagi 2 børn. Um hesi bo› ikki ver›a fylgd, og fa- miljan fær fleiri enn 2 børn, ver›a tey sekta› á ymiskan hátt, t.d. missa tey alment settu møguleikan at koma sær fram í sínum arbei›i. Hetta ver›ur ta› vanliga ikki tosa› opi› um, men ta› er sambært okkara heimild- arfólki, “vanlig manna- gongd”. Í Vietnam liva 54 ymiskir minnilutabólkar ella fólka- sløg, og tann størsti av hes- um er Viet - fólki›. Tó eru ongir trupulleikar millum fólkabólkarnar, og liva hes- ir í sátt og semju. Máli› er vietnamesiskt ella “Kinh”. Høvu›sreligión- og tjó›ar- religión í Vietnam er budd- isma. A›rar t‡dningarmikl- ar religiónir eru katolici- sma, hinduisma, cham, tao- isma, islam og náttúrurelig- iónir. Skúlaskipanin er ø›rvísi enn okkara á mangan hátt, men einamest tí stórt trot er á lærarum, og børnini ganga tí í skúla í 2 skiftis- holdum, nøkur fyrrapart og onnur seinnapart. Skúlaskipanin er annars henda: Nursery school : 2 - 5 ár Primary school: 6 - 11 ár (5 ár) Secondary high school: 11 - 15 ár (4 ár) High school: 15 - 18 ár (3 ár) University: 5 ár í alt Barnaskúlin er ókeypis, men tá børnini gerast eldri uml. tey 15 árini, skulu tey gjalda skúlapengar. Mang- an hittu vit foreldraleys børn, i› seldu postkort o.t., sum skuldu n‡tast til skúla- gjaldi›. Samanumtiki› hevur stjórnin í Vietnam lagt dent á, at øll skulu hava útbúgv- ing, men eftir at Doi moi (“opin hur›”) búskapar- skipanin var› sett í verk í 1986, hava nógv foreldur serliga á bygd tiki› børnini úr skúlanum, fyri at tey kunnu arbei›a í familju- fyritøkum, og avlei›ingin gerst økt analfabetisma. Annars metir ST stovnurin, at 94% av tilkomna fólki- num dugir at lesa. Politiska skipanin Vietnam er kommunistiskt land, har politiska valdi› er savna› í hondunum á kommunistaflokkinum, og hóast onnur lond eru farin frá kommunistisku skipan- ini, hevur lei›slan í Viet- nam ikki slaka› vi› polit- iskum ábótum, eins og ta› er gjørt á búskaparliga øki- num. Politiska skipanan er bygd á sovjettiskan leist og samstarva› var› beinlei›is vi› st‡ri› í Kreml, men eft- ir at Gorbatjov kom til valdi› í 1985 og royndi at fáa betri samstarv vi› vest- urheimin, og eftir at Sovjet- samveldi› datt sundur í Vietnam - landi› vi› teim stóru mótsetningunum Fátakradømi B‡arlív í Vietnam Vanskapt barn – avlei›ing av krígnum 1991, hev›i Vietnam ongan gó›an. Um sama lagna, sum rakti eysturevropeisku londini, ikki skuldi raka vi- etnamesiska st‡ri›, var› ney›ugt at bøta um livi- kor›ini í landinum, og hetta kundi einans gerast vi› samstarvi úteftir. Ta › var ikki lætt, tí Vietnam var at kalla avbyrgt frá londun- um í Asia og Vesturheimin- um. Men fari› var undir arbei›i› vi› treysti, og krúnan á verkinum var, tá amerikanska handilsbanni› var› tiki› burtur í 1995 og diplomatiska sambandi› uppafturtiki›. Hetta gav samstundis landinum at- gongd til menniningar- hjálp, eitt nú kapital úr Heimsbankanum og Valuta- grunninum. Eftir at Vietnamkríggi› var av í 1975, reinsa›i lei›slan í Hanoi allar lei›- ararnar í Su›urvietnam út og setti bert Hanoi trúgv vi›haldsfólk í a›alst‡ri› ella stjórnina. Alt vald savna›ist sostatt í hondun- um á monnunum úr Nor›- urvietnam, og allar avger›ir skulu umvegis Hanoi stjórnina. Hetta ger sjálv- andi politisku avger›ar- gongdina trupla og stirvna. Men hóast stjórnin hevur lati› upp fyri ábótum á bú- skaparliga økinum, tvíheld- ur hon um ta politisku skip- anina. Ein av fer›arlei›arunum helt fyri, at stjórnin ikki kundi loyva stórvegis polit- iskar broytingar, sum t.d. fleirflokkaskipan, tí hetta bert hev›i ført til kaos eins og í eysturevropeisku lond- unum, tá múrurin fall. Skilabetri helt hann ta› vera, um stjórnin, sum frá lei›, fór at loyva smávegis broytingum á politiska øki- num, eins og ta› var gjørt á búskaparliga økinum. At hetta var eitt komm- unistiskt land fingu vit at sanna, tá vit skuldu vitja ein studentaskúla í Saigon. Vit høvdu gjørt avtalu heimanífrá um vitjanina, fyri at okkara næmingar skuldu læra teirra skúla at kenna og øvugt, men tá vit koma yvir hagar og spurdu um avtaluna, fingu vit eina frágrei›ing fyri og a›ra eft- ir, men ni›urstø›an var al- tí› tann sama, at onki› var greitt enn. Vit royndu at fáa svar líka til seinasta dagin, men onki hendi. Naka› “sint” spurdu vit tí, um vit ikki kundu fáa eitt ærligt svar, um hvør trupulleikin var, og tá fingu vit at vita, at ein slík vitjan skuldi gó›- kennast á hægsta politiska stø›i, og hetta tók tí›. Veruliga orsøkin til, at henda vitjan ikki fekst í lag, var óttin fyri vesturlendsk- ari propaganda. Búskaparliga skipanin Vietnam hevur lært av, at kommunistisku skipanin í Eysturevropa fall, og hevur lati› upp fyri búskaparlig- um broytingum. Gjaldoyra› eitur “dong”- og 1$ er í løtuni uml.14.000 dong ella 8 kr. Tann búskaparligi endur- sko › a n a r politikkurin nevndur “Doi moi” byrja›i í 1986 - og er eitt stig burt- ur frá kollektivu búskapar- skipanini. Jør›in ver›ur lat- in privatum at dyrka, sjálv- stø›ug vinnurekandi byrja egi› virki› og serliga ver›- ur roynt at fáa joint venture ella samstarvsavtalur vi› útlendskar fyritøkur fyri at fáa útlendskan kapital og know how til landi›. Van- liga eru hesar joint venture avtalur solei›is samansett- ar, at vietnamesiski partur- in er 40% og útlendski parturin 60%. Tann viet- namesiski parturin er aloft- ast arbei›smegi, me›an tann útlenski parturin er kapitalur. N‡skipanin hevur gingist væl, og ein menning er at hóma á flestu økjum, og hetta sæst aftur í árliga bú- skaparvøksturinum, sum er øktur úr 8% í 1989 til 9,5% í 1995. Bruttotjó›arúrtøkan (BTÚ) var í 1995 gó›ar 20 mia. $. Útfluttu vørurnar eru olja, fiskur o.a. marinuvør- ur, rís, kaffi og cashewnøt- ur vi› einum samla›um vir›i uppá 5,19 mia. $ í 1995 tølum.Vietnam er sjálvfors‡nandi vi› rísi, og ver›ur vi› sínum útflutn- ingi á 3 mill. tons mett sum kornkamari› í Su›ureystur- asia. Innflutningurin, i› hevur eitt vir›i uppá 7,9 mia. $, er samansettur av kemiskum tø›um, maskinum og út- búna›i til tubbaksídna›in. Sum ta› sæst av vørusam- ansetingini, ver›ur roynt at innflyta útbúna›, i› kann menna landi›. Trupulleikin er bert, at landi› er fátækt og skyldar 25 mia. $ til út- heimin, og ta› tí ikki hevur rá› at fáa hendur á tí útbún- a›i, tørvur er á, men vi› sínum stóru og fjølbroyttu ressursum og vi› stóra út- lendska íløguhuginum átti ein búskaparlig menning at veri› gjørlig í framtí›ini. Sæ› vi› okkara eygum er príslegan sera lág. T.d. kostar ein døgur›i á mat- stovu ml. 80. - 100.000 dong t.e. 40 til 50 kr. Flestu vørur eru sera bíligar her, og serliga bílig eru tey skraddaraseyma›u klæ›ini. Annars eru tær kendu “lakk vørurnar” eisini vælum- tóktar og sera bíligar. Saigon Í Saigon eru í dag uml. 6 mill íbúgvar, og er hetta ein trífalding av íbúgvara- talinum sí›an 1975, tá Viet- namkríggi› enda›i. Orsøk- in til fólkaflytingina er lut- víst, at stórir partar av land- búna›arjør›ini vóru lagdir í oy›i av krígsávum og lut- víst, at ta› unga fólki› ikki vildi liva á hungursmarkin- um úti á landinum, men søkti sær eydnuna í teimum størru b‡unum eitt nú Saig- on. Hetta gav b‡armyndug- leikunum so stórar trupul- leikar, at eitt ávíst tí›ar- skei› var› bann sett fyri at flyta til b‡irnar uttan loyvi frá myndugleikunum. Sai- gon er stórb‡ur í or›sins rætta t‡dningi. Her var alt, sum hugsast kundi: Larm- ur, fer›sla, fólk, markna›ir, undirhald, men eisini dálk- ing og fátækradømi. Serliga leg›i ein væl til merkis biddararnar og fátæku fólkini. Vanligastu or›ini “You buy from me, sir” ella “wonna dallar” (1 $) vóru at hoyra allasta›ni. Ein partur av hesum illa støddu fólkum vóru avlamin sum er ein avlei›ing av Viet- namkrígnum. Hvar tú komst, sást tú ta ræ›uligu lagnuna, i› hópur av fólki í Vietnam í dag livir undir, fólk vi› ongum ørmum, ongum beinum, ella sum vóru so vanskapt í t.d. and- litinum, at tú mátti hyggja burtur. Hesi ólukkud‡rini fáa bert eitt eiti av hjálp frá tí almenna og at síggja ræ›u- leikarnar og umstø›urnar, i› hesi fólk livdu undir, nerva›i okkum øll. Sam- stundis lærdi ta› okkum, hvussu smáir trupulleikar- nir í okkara egna landi eru, um samanbori› ver›ur vi› Vietnam. Anna›, sum ger stø›una uppaftur truplari, er met- stóra arbei›sloysi uml. 25 - 35%. Vietnamkriggi› og Cholon Fyrsti túrurin gekk til navn- framu Cu Chi tunnlarnar 35 km í ein útnyr›ing úr Saigon. Tunnlarnir vóru grivnir í hesum øki, tí her enda›i Ho Chi Minh vegur- in - sum útvega›i kommu- nistum og FNL í Su›urviet- nam útger› úr Nor›urviet- nam. FNL, i› merkir tann Su›urvietnamesiska Fræls- isrørslan, var› sett á stovn í 1960 av fólkum, i› strídd- ust fyri at fáa Diem st‡ri› frá og at fáa eitt frælst Su›- urvietnam. Men longu í 1962 høvdu kommunistar- nir fingi› fótin fastin í lei›sluni og rørslan gjørd- ist skjótt kommunistisk, st‡rd úr Nor›urvietnam. Ho Chi Minh vegurin, i› hev›i sín uppruna í Nor›ur- vietnam, fór su›ur gjøgn- um grannalondini Laos og Cambodja og snara›i inn í Su›urvietnam, júst har sum tunnlaskipanin mentist. Í Cu Chi royndu næmingar- nir tunnlarnar, sum í dag eru ví›ka›ir uml. 4 fer›ir upprunaligu støddina. Ta › finnast uml. 200 km av tunnlum í Cu Chi. Fyrstu tunnlarnir stava frá tí›ini, tá Viet Minh frælsisrørslan bardist móti tí franska kolo- niveldinum. Sí›ani vóru heilir b‡ir gjørdir undir jør› undir Vietnamkrígnum í stø›um beint undir amerik- onskum herna›arlegum. Næmingarnir royndu tunnlarnar, men nøkur góvu upp og máttu upp úr aftur tunnlunum skjótari enn onnur. Eisini sóu vit ræ›uligu fellurnar, sum vietcong bygdi inni í tunnlunum fyri at for›a teimum sonevndu “amerikonsku tunnlarottu- num” at koma sær inn í tunnlaskipanina. Ambo›ini vóru primitiv, men ræ›ulig - oftast bambusspjót og spíkar. Sjálvti fór gjøgnum okkum, tá hugsa› ver›ur um, at menniskju vór›u út- sett fyri hesar ræ›uleikar. Seinni vitja›u vit ta fyrr- verandi forsetaborgina, Re- unification Hall, sum eina- mest er kend fyri myndina av vietnamesiska tanksi- num, sum breyt seg inn gjøgnum portri› tann 30. apríl 1975, tá Saigon fall. Alt var var›veitt í uppruna- líki› bæ›i bústa›ur forset- ans og kommunikations- centri› í kjallaranum. Eis- ini stó› gamli Mercedesbil- urin hjá forsetanum órørdur í kjallaranum. Vitjanin á savninum fyri krígsbrotsverk - War crime Museum - hev›i tó ta størstu ávirkanina á okkum øll. Her sóust sorgarleikir og ræ›umyndir eins og lutir frá krígnum. Serliga tær nógvu myndirnar vóru so sterkar, at nakrir av okkara næmingum fóru grátandi hagani. Eins og í flest øllum stór- b‡um í Asia hevur Saigon sín kinesiska b‡arpart, nevndur Cholon, og hann er samstundis tann størsta kinesiska enklavan uttan- fyri Kina. Cholon ‡ddi av lívi, handli, handverki og gøtubú›um. Sjáldan dugdu hesi enskt, so bl‡antur og fingramál vóru ambo›ini í einum og hvørjum handli. Vørurnar eru ikki prísfast- ar, og ta› er ein partur av mentanini, at tingast skal um hvørja knappanál. Føroyska fer›alagi › Á strondini seinni partur í næsta bla›