leygardagur 25. november 2000síða 12

gult cyan magenta svart Sosialurin Nr. 228 - 25. november 2000 23 22 Sosialurin Nr. 228 - 25. november 2000 UMMÆLI. Úr rey ›- um myrkri starir eyg- a› høvundans illbo ›- andi uppá nøtrandi lesaran. Uppsetingin er hugtakandi og gevur permuni ein dám av nútí›, av pulsi og av intensari nærveru Kinna Poulsen Tóroddur Poulsen »Bló›royndir« Perma: Ova Mentunargrunnur Studentafelagsins 2000 Bókin kom bóltandi inn um hur›ina í á›ni og small so hart í gólvi›, at eg vakna›i. Skelkin fekk eg aftaná morgunmatin, tá brævbjálvin var› upplatin og bókaperman opinbera›i seg. Ógvuslig or› kanska, men ney›ug í hesum føri fyri at l‡sa ta› bestu permuna á nakrari føroysk- ari bók í ár. Úr rey›um myrkri starir eyga› høv- undans illbo›andi uppá nøtrandi lesaran. Uppset- ingin er hugtakandi og gevur permuni ein dám av nútí›, av pulsi og av int- ensari nærveru. Og so er ta› ikki minni fantastiskt endiliga at uppliva eina bók, har perman hevur naka› vi› innihaldi› at gera, at hon beinlei›is er tengd at innihaldinum og ikki bara er ein ella onnur hálvabstrakt mynd sum hongur í leysari luft, tí hon er klamsa› á eina permu til pynt. Solei›is er ta› ikki vi› permunum hjá Tóroddi Poulsen. Onkur teirra hevur veri› heilt væleydna›, t.d. perman á hansara Speispei spei frá í fjør. Henni stó› Ova fyri og ta› er aftur nú Ova, sum eigur hei›urin av hes- ari. Flott! Bló›royndir eitur savni›; eitt saftigt og fruktagott heiti› eisini av tí, at ta› gevur hugasamband til fleiri or›. Fyrst til tann t‡dning, sum ver›ur brúkt- ur dagliga úti á sjúkhúsi- num, ein bló›roynd, sum kann n‡tast til at sta›festa hvat sjúklinginum bagir. Or›i› ritroyndir kemur til hugs; essay skriva› vi› egnum bló›i. Patetiskt ? Hví ikki! Sambandi› mill- um bló› og blekk kemur til sjóndar í einum broti av vøkru yrkingini hjá Berg- liot Heinesen, Scherzo, sum er sett sum inngangs- vers til Bló›royndir. Í fyrstu yrkingini vera vit bo›in vælkomin at leggja okkum á grasi og siga summardáunum eina gó›a. Hetta er gott og heimligt stø›i á fer›ini inn í savni›, sum telur 84 yrkingar, harav eini 23 haiku (t.e. japanskur yrkingarháttur uttan rím, har hvør yrking hevur 17 stavilsir sum eru fordeild vi› ávikavíst fimm, sjey og fimm stavilsum) og 5 tanka (tá tvær reglur vi› sjey stav- ilsum í hvørjari ver›a lagdar aftrat einum haiku, kallast ta› tanka). Men ta› sn‡r seg um anna› enn matematikk; eitt haiku skal úttrykkja eitt hugskot ella eina kenslu vi› so fáum or›um sum møguligt eins og t.d. hendan: Myrkri› dandar á eygnalokunum: barni› hvørvur í ljósi›. Yrkingarsavni› Bló›- royndir inniheldur fleiri tílíkar perlur, t.d. Tann hugsa›a áin og Bleikt minni, sum gav mær gása- hold, i› enn ikki hevur lagt seg heilt. Yrkjarin er um- hugsin; jólini nærkast og tí er eitt uppskot til jóladøg- ver›an komi› vi›: Fyll dunnuna vi› bókmentasøgunnar før- oysku beinagrind. Gjøgnumgangandi tónin er eitt sindur melankolskur - Nick Caveskur – men hvørki spei ella sjálvspei hava mist biti›. Hendan er eitt fitt dømi uppá mót- søgnina millum ta› stóra og ta› smáa; millum hátí› og tvætl (skvatl) millum filosofi og gerandisdag, sum spælir sær í yrking- unum. Beint tá hann skuldi seta seg ni›ur at skriva um tann stóra t‡dningin ta› hevur fyri heimspekina at sita í dagar ja vikur og gløa út í tóman heim ba› hon hann fara oman at keypa mjólk og brey › og taka ruskposan vi›. Hendan er jú løtt at skilja. A›rar av yrkingunum skulu nokk koma út fyri onkrum, sum blakar tær frá sær og kallar tær óskill- igt skrambul. Mann skal ikki vera bangin fyri at vi›ganga, at mann ikki skilir eina yrking. Ta› er í lagi vi› henni... Ta› besta er í grundini, tá mann ikki skilir alt beinanvegin. Tú lesur nøkur or›, sum ikki tykjast hanga logiskt sam- an. Or›, sum heldur goyma enn at avdúka, men ta› er sjálv fer›in yvir í móti fatanini, sum jú er tann stóra upplivingin. So í sta›in fyri at vísa ta› frá sær, kann mann ste›ga á og kanska bara smakka uppá eitt or›. Kunsturin er at fáa somu kensluna fram, sum tú hev›i, tá tú vart lítil og tr‡sti hendurnar at eygunum fyri at síggja stjørnur innan fyri eygna- lokini. Ella tá tú snara›i runt og runt fyri at gerast í ørviti. Mær væntar eitt l‡sing- aror›, sum stutt og greitt kann l‡sa mína gle›i yvir hesa bókina, men eg finni einki føroykst. Hugdi í or›abókina undir “formid- abel” og har stó› “ófør” (huff), men ta› skal ikki for›a mær í at vi›mæla Bló›royndir! Hetta er næsta bókin hjá Tóroddi í ár. Ætlar hann at halda dampinum komandi árini - tí hevur Statens Kunstfond givi› honum møguleika fyri – so hava vit nógv spennandi upplivilsi í væntu. Intensiv bló›roynd Birgir Kruse Fyrst í sjeytiárunum kom fram ein egin rørsla mill- um svørt filmsfólk. Í har›- rendum amerikanskum stórb‡arumhvørvi l‡stu tey kriminell vi›urskifti. Altí› var banditturin hvítur og altí› var hetjan svørt. Og dullan í hesum svarta um- hvørvi, hon var hvít. Og hin svarta hetjan fær hana. Afturvi› tí›arrøttum svørt- um tónleiki. Eitt slag av ”takk fyri sí›st” filmum, har hvítir pengar oftast flyta fólki›. Hetjan er ma›ur og dull- an er kvinna. Samstundis sum henda svarta mann- liga hetjumynd ver›ur hevja› hátt, er kvinnan bert pr‡›islutur. Millum vælklæddar svartar menn í tí›arrøttum klædningum og tjúkkum gullketum. Ein macho-stílur, har lyklaor›- ini eru supercool og super- sexy. Blaxploitation var› henda stuttlíva›a eskapada í svørtu undirver›ini rópt í sjeytiárunum. Millum kendastu filmar av hesum slagi eru ”Sweet sweet- back”, ”Superfly”, ”Foxy Brown” – og ”Shaft” frá 1971. Nú er høvi› at síggja henda skjótt 30 ára gamla film í n‡ggjari útgávu. Høvu›sleiklutin hevur Samuel L. Jackson, vit kenna úr ”Pulp Fiction” og gamli, upprunaligi Shaft, Richard Roundtree, hevur eisini ein lítlan leiklut í hesum n‡ggja filmi. Ey›- kennistónleikurin er ó- broyttur – ta› er hin nú 62 ára gamli Isaac Hayes, eis- ini nevndur Black Moses, i› letur hann. Vir›islønta tónleikin, sum í 1971 vann Oscarvir›isløn. Hayes er í dag vor›in kendur í filminum og sjónvarpsrø›- ini ”South Park”, har hann er kokkurin Chef vi› teim ivasomu meiningunum og djúpu røddini. Supercool og supersexy, dude. Dag- førdi ”Shaft” filmurin var› frums‡ndur í Havnar Bio fríggjakvøldi›. Shaft í Havn SVART GULL. Blaxploitation filmurin ”Shaft” frá 1971 kemur nú í n‡ggjum sni›i. Samuel L. Jackson er n‡ggi ”Shaft”, men soultónleikur- in er enn hin sami vi› Isaac Hayes Carl Jóhan Jensen »Meira millum himmal og jør›« Erling Poulsen Myndir: Edvard Fuglø Bókadeild Føroya Lærarafelags 2000 UMMÆLI: N‡liga gav bókadeildin hjá Føroya Lærarafelag út bókina Meiri millum himmal og jør› eftir Erling Poulsen. Bókin er eitt framhald av ella ískoyti til bókina Mangt er millum himmal og jør› (1995), i› høv- undurin og Torkil Beder, prestur, skriva›u saman. Evni› í bókini er, sum titt- ilin bendir á, ta› yvirnatú- rliga, t.e. løgnir tilbur›ir, i› fólki hevur veri› fyri, og fyribrigdi, i› eru so undarlig, at vanligt skil illa fær útgreint tey vi› grund- arlagi í lógum alisfrø›- innar og ø›rum vísinda- ligum regluger›um og fyr- iskipanum. Bókin er tó ikki ein rit- ger›, i› hevur ta› yvirnát- úrliga fyri í sínum fjøl- broyttu og skiftandi mynd- um í roynd sum í søgn, men eitt savn av søgum, i› høvundurin hevur savna› frá heimildarfólki og vænt- andi ritsjórna› og greitt til prentingar. Heimildarfólk- ini, sum í flestu førum eru nevnd vi› navni, hava ann- a›hvørt sjálvi uppliva › ta›, i› tey fortelja, ella hava frásagnir sínar frá næstingum, eitt nú foreldr- um, og fólki, sum tey hava kent. Einstakar søgur í bókini hava á›ur sta›i› á prenti í blø›unum t.d. í Vi›skeranum (gamla viku- skiftisískoytinum hjá Dimmalætting) og onkur er skriva› upp eftir fólki, i› útvarpi› hevur gjørt samrø›ur vi›. Ilt er at siga, hvussu og í hvønn mun høvundurin (um ta› er rætt at brúka ta› or›i í hesum vi›fangi) hevur tillaga› frásagnirnar hjá heimildarfólkunum málsliga, men ta› man ikki vera heilt einki, hugsi eg, tí máli› og málbur›urin er javnt og samt tann sami út ígjøgnum bókina, hva›ani i› heimildafólkini so eru, antin tey eru úr Nor›ur Oyggjum ella sunnan úr Sumba. Men gaman í, ta› er gott mál og yvirhøvur so miki› li›iligt og munn- rætt, at ímyndin av tala›- um máli var›veitist. Hin- vegin hev›i ta› nú veri› á- hugaverdari og rættari, um heimildarfólkini sluppu fram at vi› sínum egnu máley›kennum. Søgurnar í bókini eru skipa›ar eftir evni, men ikki eftir nakrari ávísari tí›arrø›, solei›is at tær elstu søgurnar t.d. standa fyrstar og so upp eftir. Erl- ing Poulsen fylgir í stórum dráttum teirri ritsjórnar- hevd, i› hevur veri› al- gongd í sambandi vi› slík- ar útgávur, eitt nú í Íslandi, har bøkur av hesum slag leingi hava veri› og enn eru sera væl umtóktar. Hvørji eru so søguevn- ini? Sum heild er evni› í søgunum sovor›i›, sum hvørt mansbarn man kenna frammanundan, tí nógv ta› mesta av tí er so ella so komi› fyri almennings eygu ella oyru í onkrum líki á›ur. Her er sagt frá fyribrigdum, sum longu stó›u fullskapa› í føroysk- um teksti og tilviti›, tá i› øldin, sum nú er um at renna á enda, enn var n‡- komin t.e. fyribrigdi, sum eru l‡st í sagnum og søg- um, bæ›i á mannamunni og á prenti, alt sí›ani Hammershaimb og Jákup doktari Jakobsen vóru á døgum. Her eru t.d. frá- sagnir um fyribo›anir (ella varsil), um feigd, um sann- droymi, um duldar kreftir, sum hjálpa fólki í ney ›- stø›u, um afturgongur, um dey›, sum vita aftur í ver›ina, um huldufólk, um at síggja í hamfer› o.s.frv. o.s.frv. Frásagnirnar leggja sum so líti› aftur at hevdini, haldi eg, tó ein- støk undantøk eru. E. Poulsen hevur skilliga sett sær tann fyrisetning at savna søgur vi› denti á si›søguliga vir›i teirra. Hetta hevur vi› sær, at frá- sagnirnar eru afturlítandi, tí›um at tí marki at tær kennast samtí›arskíggj- andi. Hinvegin eru tær so kanska av somu grund í sambæriligari vi› ta upp- fatan av føroyskari ment- an, føroyskari søgu og før- oyskum sjálvstilviti›, sum tvístø›an millum tjó›skap og heimast‡ri skapt og nørdi afturat. Samanbera vit hetta savni› vi› samsvarandi søvn, eitt nú í Íslandi, har i› umstø›urnar í mongum eru átøkar okkara egnu, tá i› um fólkatrúgv ræ›ur, og líkna vit somulei›is hesar frásagnirnar vi› ta› rætti- liga stóra tilfar, sum er savna› av mannamunni í Føroyum (men ongantí› er komi› á prent), sæst, at í Meiri millum himmal og jør› vil bæ›i eitt og anna› detta burtur ímillum, i› annars sermerkir søgur, i› leita sær evnisfang handan fyri ta›, sum vit og skil kann fata. Nógv tær flestu søgurnar í bókini hava stø›i í teirri lívssko›an, sum helt før- oyska samfelagnum saman í fyrra parti av øldini. Teirri lívssko›an, sum gjørdi áliti› á eina óbroyti- liga og altøka yvirvøld her sum handan til tann klett, i› fólki› bygdi sína and- ligu og yrkisligu mentan á í eini tí›, tá i› sluppfiski- skapur og trø›in vóru haldi› í føroyska samfel- agsbúskapinum. Søgurnar, i› t.d. siga frá vanlukkum og ø›rum til- bur›um á havinum, hvíla solei›is á kristiliga snara›- um hugtøkum sum lagna, forsjón, feigd o.s.frv. Fleiri søgur hava eitt undirskilt si›aligt (ella moralskt) innihald, sum er tvinna› saman vi› tann hugbur› og ta› sinnalag, sum slík hugtøk l‡sa, eitt nú søgan um mammuna, i› gav soninum bo›, tá i› hon doy›i (bls. 48) og søgan um altarljósini, sum slókn- a›u í kirkjuni framman undan, at onkur doy›i (bls. 78). Í ø›rum søgum er tann si›aligi bo›skapurin afturí- móti opinl‡sur eitt nú í søguni um eingilin, i› vardi smádreingin (bls. 108), og í søguni um tann dey›a pápan, sum vardi dótturina fyri manninum, i› vildi buka hana (bls. 161) (hesar søgurnar kundu saktans veri› tiknar beint upp úr Sunnudags- bla›num). Eisini kunnu summar av søgunum í bókini lesast sum trúar- ligar dømisøgur, eitt nú frásøgnin um ljósi›, sum vísti kommunulæknanum Vamborg veg um Hvalbi- arfjall eina náttina í bøla- myrkri. Onkrar av søgu- num hava har umframt eina politiska helling, i› man taka seg eitt sindur fjákuta út fyri flestum nú á døgum, eitt nú søgan um kirkjuklokkuna á Kirkju úti í Fugloy, i› fór at ringja av sær sjálvari, tá i› Krist- ian kongur X anda›ist 20. apríl 1947 (bls. 80). Sum vituligt er í eini bók um ta› yvirnatúrliga, er dey›in grundtónin í at kalla øllum søgunum. Men stø›an til dey›an, hugbur›urin, er tó eftir ø›rum í hesi bók. Dey›in birtist ongantí› ø›rvísi enn í fullum sam- svari vi› ta›, i› prestar og lestrarbøkur hava lært ætt- arli› av føroyingum. Hann er uttan undantak kristi- liga útlagdur sum ja›arin ella marki› millum ta› jar›liga og yvirjar›liga lívi›. Í savningararbei›i sínum eltir Erling Poulsen, sum longu nevnt, eins og fyri er sló›a› av teimum, i› und- an honum hava savna› og givi› út frásagnir av mann- amunni í Føroyum hesi seinastu hálvtanna›hundr- a› árini ella so. Tíverri hevur hann ikki bert tiki› eftir tí, sum gott var og væl gjørt hjá slíkum hegn- ismonnum á økinum sum Hammershaimb og Jákup Jakobsen, nei, hann tekur eisini teirra avmarkingar, teirra borgarligu smakkvísi og fordómar til sín. Hann hevur skilliga brúkt teirra meiri enn hundra› ára gamla mát fyri, hvat i› savningarvert er og prent- bært. Hetta er eftir míni hugs- an meginveikleikin í bók- ini og ger hana óáhuga- verda bæ›i bókmentaliga og sum heimild um før- oyska fólkatrúgv bæ›i í gamlari og (upp á seg) n‡ggjari tí›. T. d. eru ongar søgur tiknar vi›, i› á nakran hátt bera at tí sambandi, sum er millum ta› kynsliga og ta› yvirnatúrliga. Ta› er tó ey›kent fyri mangar frá- sagnir av hesum slag, at tær nettupp snara ta› kyns- liga og gátuføra saman. Í íslendskari hevd er søgan um deknin vi› Myrká, i› vildi lokka unnustu sína Gu›rún til sín í grøvina eitt gott dømi. Í føroyskari hevd er hetta evni› m.a. tiki› upp í vísuni Riddarin Klæmint (CCF 145), i› sigur frá frúnni Medallín, i› skuldi fáa “hug at dey›um manni”. Ymisk tilbrigdi vi› hetta tema síggjast eisini aftur í søg- um, i› eru uppskriva›ar ella tiknar upp á band frá heimildarfólki í Føroyum tey seinastu hálvtr‡ss árini. Ey›kend dømi eru frá- sagnir um samskifti mill- um fólk og fornisk (t.d. søgan um sandingin, i› fríggja›i vi› einari huldu- gentu úr Dímun). Somu- lei›is fáa ongar søgur inni- vist í bókini, sum taka ta› myrka og demoniska fram í mannasálini, søgur um ó- lagaligar átrongdir, devul- skap og teir óve›ursill- andar, sum mótsettar kreft- ir villa upp í syndigum kroppum og sálum. Sama er galdandi fyri søgur, i› gera seg inn á tey bo› og bann, sum hevd og ótti hava sett í samfelagnum. Søgur sum eitt nú tann minniliga søgan, i› Maria Skylv Hansen fortelur í Gomlum gøtum II (bls. 123), um prestskonuna, i› ikki vildi eiga børn og fekk yvirnatúrlig rá› til til at sleppa undan. Ongar søgur eru heldur valdar í bókina, har i› dey›in er tann ósvitaliga endastund- in ella marki› millum lív og ta› ólív, sum vit finna eitt nú í íslendskum sagn- um um dreygar (t.e. liv- andi lík), mangan vi› op- inberligum kynsligum (eisini samkyndum) undir- tónum. Samanumtiki› er hetta ein bók, sum óiva› fer at selja væl og hvørva sum matur av bor›i úr bóka- bú›unum. Tí, ta› skerst ikki burtur, at í hesum tekstunum sæst sum í ein- um spegli, einum spegli, sum er íbygt av einum anda, i› ikki letur ta› spegla meiri enn eyga›, i› sær, vil síggja. Og ta› er av sonnum ein andi, i› samtykkir væl vi› ta ser- ligu hugsku, sum føroyska samfelagi› hevur til at kví›a seg vi› og ræ›ast samtí› sína. Ein andi, sum beinanvegin gessar trongd- ina upp til í heilum at kóla aftur um ta› farandi at vita um fortí›in (helst í einum so forhugna›um skapilsi sum gjørligt) ikki onkur- svegna man vera afturtøk kortini – í huga sum í roynd. Ta› er sjálvandi vir›ing- arvert, at onkur tekur upp á seg at savna og geva út frásagnir av mannamunni bæ›i um yvirnatúrlig og onnur evni. Eingin ivi um ta›. Men álvaratos hevur munnlig frásagnarlist í Føroyum ikki anna› og meiri at bjó›a, eg spyrji bara, enn hetta afturá-í- sofuni-so-kristiliga-kulda- kropi›, hetta ósmædna lifr- i› fyri tí lyndinum í okk- um, sum helst vil vera ó- vitandi um, at grundirnar rembast undir mentan okkara, ja, ger seg blint fyri teimum miklu skjálvt- um, sum ganga gjøgnum samfelagi› og leggja ta› opi› fyri einari framtí›, i› hvørki vir›ir ótta okkara ella stúran (og tíansheldur heimast‡rislógina)? Eg ivist. E.S. Eitt hjartasuff: Kann forlagi› ikki síggja til, at bøkur av hesum slag ver›a útgjørdar vi› einum n‡tiligum innihalds- og evnisor›ayvirliti›? Frá trølsligum dreymum og afturgingnari tí› Erling Poulsen, rithøvundur. Mynd: Jens Kristian Vang