leygardagur 2. desember 2000síða 10

Sosialurin Nr. 233 - 2. desember 2000 19 gult cyan magenta svart 18 Sosialurin Nr. 233 - 2. desember 2000 menniskjan í øllum hesum náttúrunar stórbæra marg- feldi. Har eru d‡rdin og ódnin. Men har er eisini ta› gerandisliga. Vi› listar- liga kynstri sínum megnar skaldi› Chr. Matras sum vi› gandi at flyta mikro- kosmos, i› er Vi›arei›i ella Vi›oyggin, yvir í makrokosmos, yvir í al- heimin. Av tí sama hava hansara bestu yrkingar í sær, tó at tær ítøkiliga kunnu vera anna›hvørt sta›- ella tí›arbundnar ella bæ›i, ein sjáldsama al- heimligan og tí›arleysan, ein universellan, tóna. Undirrita›i fær neyvan vi› stuttum skotbrá lagt naka› munaligt afturat um eldru yrkingarnar hjá Kristjani á Brekkumørk, sum ikki onnur longu hava sagt. Men tær yngru yrk- ingar hansara eru, tykir mær, heldur líti› vi›gjørd- ar enn. Chr. Matras útinti á síni longu ævi so mong brøgdini – í vísindum, í t‡›ing og í ø›rum vi›, sum líti› ver›ur sagt um og einki ver›ur vi›gjørt í hesum greinastubbanum. Eitt bragdi› var ta›, at hann á ellisárum megna›i at taka upp n‡ggjan tátt í síni yrkingarlist, at hann í tóna og sni›i evna›i at endurn‡ggja sín l‡riska skaldskap. Okkurt av hesum man tó – longu – hava veri› har frammanundan. Ta› duga vit betur at síggja nú. Ein undandøttur í hesum skaldskapartátti vóru, i› hvussu er, nakrar heilt fáar yrkingar í 1930-árunum. Tann ey›kendasta, skapa› í 1934 ella 1935, er henda: Eg møtti eini gentu. Og eg kendi hvussu vári › fór sum lívgandi væti gjøgnum alt sum er til. Skaldi› man sjálvt hava veri› eitt sindur kløkka› og ørkymla›, ella i› hvussu er eitt sindur iva- samt, um hesa gó›u yrk- ing, tí at ikki var hon prenta› fyrr enn í Var›a- num 1962. Í 1960 ver›ur yrkingin Morgun í Havn til. Annars tekur hesin tátt- urin í skaldskapi Kristjans seg ikki upp av álvara fyrr enn fyrst í nítjanhundra›- ogsjútiárunum. Bera vit saman vi› a›rar yrkingar hjá Kristjani Matras, so sæst t‡›iligur munur. Í yrkingabólkinum um Páll fanga (1935) letur hann Páll taka so til or›a: Eg vildi bróta til mergjar / at royna trúnna úr for›um. Hetta, kunnu vit av røttum siga, gjørdi Chr. Matras sjálvur, myndarliga tala›, í eldru yrkingum sínum, bæ›i innihaldsliga og málsliga, í reglufast skip- a›um ørindum vi› føstum stevi og rútmu. Í teimum n‡ggju yrkingunum ver›ur málsliga einfeldin av- gerandi, rútman leysari, ørindislagi› meira streym- andi. Ta› er altí› vági› at fara aftur um sló›ina hjá ein- um yrkjara. Men kanska fari eg ikki heilt skeivur, tá i› eg nevni onkra eystur- lendska ávirkan. Eitt nú kann ta› vera nevnt, at Chr. Matras í ummæli í Var›anum 1974 av Flyti- fuglum, savni av útlendsk- um yrkingum tekur m.a. solei›is til um nakrar av yrkingunum eftir Ho Chi Minh, at tær eru: so sterk- ur og sannur skaldskapur, at eg eri um at halda hann vera besta skald í øllum flokkinum. Lesarin kann sjálvur ætla um og eisini Ta› er ei logn Ta› er ei logn, ei kyrrubrøgd i› valda lívsins vøllum, ta› er hin mikla sk‡fer›in sum s‡nir gongd í øllum, ta› er tann sterka sjón i› elvir størstu vón, i› veit at lív á jør› er fer› um vandafjør› og d‡rt er her at sigra. »Á Hellu eg stó›«, 1972 Fjarlagt hvesti hann sjógvin Mjúkliga myrkri› seig. Og børn um hógv undir gør›um. Mál teirra gomul hoyggjhúshur› har gisna›ur vi›ur lak út søtan anga í kvøldi›. Fjarlagt hvesti hann sjógvin á undurnátt millum fjalla. »Á Hellu eg stó›«, 1972 Hagin Fer mjørkarák um kinningar, um brekkugrøs og br‡r, tá kyknar upp til minningar tann d‡rdin, í mær b‡r frá fyrstu fer›, i› hagin kva›, so eg í undran lá, og sál var um at bresta, tí eg einki fekk sagt frá. »Úr leikum og loyndum«, 1940 D‡rdarkvøld móti hoybur›artí› D‡rdarkvøld móti hoybur›artí›. Ví›ur heimur at fer›ast í. Nor›l‡si livir um hoyggja›an vøll. Stjørnur l‡sa um hægstu fjøll. Myrkur dvølur vi› bakkastrond. Himins ljós ganga kyk um lond. Angan av sátum, skróvan av strá. Lí›andi náttin komin á. Alt var so stórt í heimsins høll. Gekst har barn yvir hoyggja›an vøll. »Á Hellu eg stó›«, 1972 100 ár Ungur yrkjari Tveir brø›ur av Brekkumørk: Hans Jakku og Kristjan (tann yngri) He›in M. Klein Morgunin er eitt umrá›- andi myndevni og eitt aft- urvendandi tema í fleiri av yrkingunum hjá Kristjani Matras, serliga tey seinnu árini, og skilligt er, at skaldi› leggur ein ávísan s‡mbolskan t‡dning í sínar morgunl‡singar. Yrkjarin kennir morgunin á sær, ella heldur innan í sær, sum eina n‡byrjan, hetta: at fara undir ein á›ur ó- sæddan dag vi› ø›rvísi møguleikum, eina undran- arverda kropsliga og sinn- isliga reinsan, ja eina end- urfø›ing, so at skaldi›, sum morgnarnir vitja, kann ganga undir náttarlon – vi› áarfrískum anda. Hesin andin er, haldi eg sjálvur – hvørt hann so er áarfrískur ella andin upp úr sjónum – málandi ey ›- kennislag í øllum skald- skaparkompositiónunum hjá Kristjani á Brekku- mørk. Eg hugsi um henda serliga sansaliga frískleik- an. Alsamt kenst skald- skapur hansara líka upp- runaligur, klárur sum keld- uvatni›, ramur sum sjó- rámin, einfaldur. Undir- rita›i dugir ikki at síggja, er hann er naka› petti eld- ur vi› árunum, tvørturí- móti. Í turrisligum skaldskap- arligum ella bókmentasøg- uligum yvirlitum ver›ur Chr. Matras ivaleyst flokk- a›ur sum náttúrul‡rikari par excellence. Ta› kann væl vera. Men har er eisini okkurt anna›, sum liggur undir. Hjá Kristjani á Brekku- mørk var so nógv, sum var munandi ø›rvísi – og tí mátti ver›a ø›rvísi or›a› – enn tann naknari málbur›urin í tjó›skapar- romantiska skaldskapinum undan honum. Hjá honum bar ikki til at siga sovor›i› sum "eg elski teg land" ella "mítt kæra Vi›arei›i." Skaldi› Chr. Matras var sum a›rir yrkjarar, i› veru- liga gera mun, noyddur at rudda grund og leggja n‡tt stø›i undir yrking sína, so at hann kundi geva sínum náttúrukenslum og teimum menniskjansligu kenslum ljó›, i› strongdu á og bó›u um or›, i› ikki fyrr høvdu veri› solei›is søgd á før- oyskum. Nógv av tí, sum á skræ›uni lítur út sum nátt- úrul‡rikkur, er í veruleika- num eisini tilveruskald- skapur. Eisini menniskjan er náttúra, óloysiligur part- ur og bundin av a›rari náttúru. Fyrsta yrk- ingasavni› hjá Kristjani Matras, Grátt, kátt og hátt (1926), lesi eg fyrst og fremst sum eina ramliga tilveru-n‡tulkanarroynd, at siga alt sum ta› er! Náttúrumagni› á Vi›ar- ei›i og úts‡ni ha›ani vóru, sum vit øll vita, tann kveikjandi login undir skaldskapinum hjá Kristjani Matras. Sjálvur hevur hann lati› okkum lykilin til fullfíggja›a fatan av sínum skaldskapar- heimi: "hon (náttúran) var ta› vandamikla, ta› ræ›u- liga, ta› magnmikla – og ta›, sum var blí›ari og fri›sælari enn alt ta›, sum hugurin fær lofta›." Hetta, sigur skaldi›, "var fyri- treytin hjá tí, at ein kom at meta logn og fri›sælar løtur sum mátt í hægsta lagi." Ta› ber bo› um sjáldsamt og ey›s‡na fjøl- broytt náttúruveldi, at yrkj- arin ha›ani fær ljó› bæ›i fyri tí rama og heidna, fyri tí blí›a og ófatiliga fri›- sama og, ikki minst fyri kenslu síni av rúmd og endaloysi, hesi tr‡ høvu›s- temu hansara. Har eru rættan og rangan á oynni. Har eru fløtan og ei›i›, hæddin og havi› – og Skaldi› Chr. Matras – í brotmynd Andin upp úr sjónum Andin upp úr sjónum hann stendur gjøgnum loft, hann rekur upp um bakkan og inn í tún og toft, hann er vi› hellustrendur, hann er, har berg er bratt, og fórt tú upp á fjalli›, var hann har úr hvørji ætt. Andin upp úr sjónum, tá dey›ast er vi› strond, er mjúkur eins og náttin, i› sígur yvir lond, hann nemur vart vi› allar sum eitt lukkubroyski› ljó›, hann er eitt ósætt undur, sum ber ófri› í várt bló›. Andin upp úr sjónum, tá i› fló›in legst um Spor, ber fló› í mannahugar, so vit finna ikki or›. Tá bragda gó›rarmegir vi› fjørufuglavass, tá yngist ellishugur vi› barnafótatvass. Andin upp úr sjónum, tá blámagrøn er vík, og flesjar liggja undir og sei›aberg og brík, og Váti Klettur sprænir ein hvítan foss frá sær, er tá ein trølskur andi, sum spyr um menn og far. Andin upp úr sjónum, tá i› óført er og ódn, hann dregur út á bakkan bæ›i tilkomin og børn at sko›a trøllaleikin, har sjógvur berst vi› land, og drekka upp í hugan ein ræ›sludæmdan gand. Andin upp úr sjónum, í ódn og d‡rdarlogn, er gandurin í okkum og lívs várs egin ogn. Vit fáa ikki mist hann, fyrr enn sloka› er várt log, hann ver›ur sí›sta heilsan, hann var várt fyrsta bo›. »Jól uttanlendis«, 1941 Snjól‡si stó› av fløtum Snjól‡si stó› av fløtum. Vit skreiddu á tjørn sum ein flugufjøld, tá i› nátt kom á. Tá vaks vi› ljódligum veldi hamari ramur úr kvøldi, og hátt kr‡ndi himin vi› stjørnum høvur á hvítari fold. Var›in, 1929 100 ár N‡liga flutt til Danmarkar: Marianna, Árni, Kristjan og Eirikur (í vogninum)