hósdagur 7. desember 2000síða 12

Nr. 236 - 7. desember 2000 23 22 Nr. 236 - 7. desember 2000 gult cyan magenta svart www.sosialurin.fo Mannbjørn Jacobsen Vi› seinastu samrá›ing millum føroyska landst‡ ri og donsku stjórnina, um- bo›a› av Nyrup, sum sum statsmálará›harri hevur føroysk mál undir sær, sær samrá›ingarlei›in fyribils út til at vera uppbrúkt. Hon var ikki so óhugsandi sum summi høvdu hug at gera hana til. Helst skuldi henda lei› farast um í sátt og semju vi› hin partin í málinum, okkara samríkis- veldi Danmark. Fyri donsku stjórnina kann hetta mál bara kennast ke›iligt, sum hon ø›rumegin tambar út í tí› fyri, at stimbra a›rar fyrr kendar kreftir fram í Føroyum, hinvegin hvessir av vi› servi›ger› av lands- st‡ rismonnum á óvanliga fjasutum gistingarhúsum. Teir hava sjálvir fult av álvarsmálum fyri, so hetta tykist líti›, ma. júst fram- farna atkvø›an um fráfar- ingina frá krónini til fyri- muns fyri eitt europeiskt gjaldoyra. Øll vi›ger›in av málinum líkist tí hjá føroy- ingum vi› tí muni, at danir skulu takast inn í eina størri felagseind á altjó›a grund- arlagi, føroyingar tykist á veg úr einari størri, tí vi› teimum, í eina minni felagseind á tjó›skaparlig- um grundarlag. Tey sjónar- mi› føroysk umbo› føra fram líkjast teimum, danir á hini sí›uni í gjaldoyris- málinum føra fram, vandi fyri var› veitslu av tjó›- skaparligu ey› kennunum og valdinum í landinum. Ni›ri ver›ur lokka› vi› ikki nærri náhvamt grund- a›um fyrimunum vi› størri eind, ella mótstø›a ver›ur flent burtur sum líti›sig- andi, frá líti›sigandi fólki. Hetta ber ikki so væl til yvirfyri fremstu umbo›s- monnunum fyri møguliga anna› komandi land, enn kn‡ tt at teimum. Her er bet- ur vi› blí›skapi og fyri- komandi tosi, vi› hondini afturum ryggin vi› búskap- arligari høttan. T‡ dningar- mesta grundin til skifti› hjá mi›flokkunum frá høgra- stjórnini hjá Slüter yvir á sosialdemokratarnir aftur var helst júst vónin um, at hon betur var før fyri, at losa veljarinir inn í EU, enn ein stjórn, sum bara plága› i stóran part av hesum velj- arum vi› asosialum ni›ur- skur›spolitikki, sum teir høvdu varhugan av, at velj- arinir hevndu seg aftur inná vi› at atkvø›a ímóti til EU atkvø›urnar. Tá vóru politikkarnir ikki uppá val, veljarnir vóru solei›is sæ› ábyrgdarleysir. Hetta eydna›ist ikki hesafer› vi› euruatkvø›uni, og skelk- andi, serliga nógv vóru á vali, og úrsliti› grei›ari enn vænta›. Føroyska kravi› er komi› illa vi› her. Nógv ger máli› trupult, tí Nyrup far ikki fatur á einari samdari sambandssí›u sum fyrr og í stjórnførum standi. Javna›arflokkurin undir Eidisgaard setur egi› uppskot fram um sjálvst‡ ri innanfyri ríkisfelagskap, sum sambandsflokkurin hægst kann feta seg eftir. Egnu sjónarmi› fer hann lí›andi frá fyri ikki, at gera seg ómøguligar sum sam- gonguflokk hjá einum javna›arflokki, enn fyri ríkisfelagsskapi, og enn dyggasta trygd fyri honum. Fólkaflokkin, sum meiri nátúrligan samstarvsfelaga, hava teir fyribils uppgivi› undir Anfinn Kallsberg. Sambandskreftirnar hava annars fingi› ókeypis hjálp frá ikki sjálvsagdari sí›u, frá í hvussu so er fyrrver- andi ytsta vinstravongi, sum er vor›in arbei›sleysur politiskt, og finnur seg onki at meina solei›is sæ›, so teir líka so væl kunnu vátta trú›vir›i í størvum, sum annars ikki vóru. Fjálga› vi› hesari óvant- a›a stu›linum, at vísa seg marksistisk, kommunistisk mótstø›a móti fullveldi, frá fólki sum er bangi› fyri vi›skiftisfólki, sum í heim- loysi, tí sovjetskipanin bráddliga fall saman, vístu seg at vera, ella eru gjørd til, vanliga lógleys, hevur danska stjórnin hildi› fast vi› skiftisstí› uppá 4 ár, sum ikki ver›ur mett at standa seg í einari atkvø›u um fullveldi. Ætlanin er so, at landst‡ ri› skal sigla á land í hesi roynd, fara frá, og sambandslandst‡ ri ísta›in, ella vatna máli› so nógv út, at líti› og onki hendir. Somu trupuleikar kunnu illa komast uttanum, sum í samrá›ingunum millum føroyskar myndugleikar og danskar um kreppuna fyrst í 1990 áunum, um enn før- oyska sí›an helst er lærd av royndum. Hinvegin er ein- vegis donsk hond, ta› er jú danska statin, tosa› ver›ur vi›. Hinumegna umbo› fyri, á pápírinum í hvussu so er, ásameiniligar kreftir frá høgru, í mi›juni og vinstru, sum, tykjast danir at halda, mugu kenna seg at hava avmarka›ar heimildir. Hetta liggur helst aftanfyri danska tosi› um at “ før- oyska fólki›” eina skal rá›a her. danska stjórnin vónar sjálvandi, at undir hóskandi hóttandi fyritreytum fer føroyska fólki› onkus- vegna at vísa fullveldis- kravinum aftur, og benda gongdini inn í javna›ar- møguleikan, sum er yvir- tøkur innan verandi ríkis- felagsskapskarm eftir bú- skaparligum førimuni. Onki n‡ tt er vi› tí. Ta› er næstan ætlanin vi› heima- st‡ rislóguni, sum nú bara ver›ur kalla› Sjálvst‡ ris- lóg. Hetta er ta›, hetta landsst‡ ri› ætlar at koma uttanum, at onki hendir. Stjórmskipannarmáli› er l‡ st at vera høvu›suppgáv- an valskei›i› út. At fari› frá og lata sambandsmøgu- leikan komi› framat og fingi› eina skipan vi› donsku stjórnina, sum líkist teirra, tó innanfyri ríkis- felagsskapsheiti›, er bæ›i ótolandi og politisk mátt- loysisgerandi fyri allan andan í og stovningini av vi›komandi flokkum. Hetta hóttir stø›ugt. Sami trupuleiki sum í 1946 vísir seg vi› føroysk- um statslíknandi umbo›- um, sum danska stjórnin, ikki úttala›, metir kollvelt- ingarlig. Td. ST uppíløgu. Allir vegir vísir ein gord- iskur knútur seg, sum Nyrup lætt kann brúka. Hann er helst vanur vi› meiri fløkt mál enn hetta í taktiskum evnum í uppger› vi› stø›ugt sterkari og sjálvstyrkjandi sitandi høgra og mi›samgonguna frá 1980 árunum í Dan- mark og uppger› innan- h‡ sis í flokkinum, har hann eisini klára›i eina trupla uppgávu, at koyra ein væl- innkoyrdan og eldhuga›an formann frá fyri vantandi trú›vir›i. Hetta seinasta er neyvan brúkiligt yvirfyri føroysku umbo›unum, sum ma. umbo›a føroyska kon- servativa flokkin, men royndir eru gjørdar ví›a um á donskum arbei›splássum og vi› hjálp av onkrum sjálvtilnevndum, møguliga ókeypis, føroyskum hjálpa- rmanni í hóslag vi› danskar hjálandahuga›ar aftur- haldskreftir. Eisini eru teir í fer› vi› eina n‡ ggja grundlóg, har ein uniónsskipan skal ger- ast vi› Grønlandi vi›. Før- oysku ynskini lagast illa inn her. Teir stúra helst eisini fyri møguligari før- oyskari ávirkan inn á grønlensku politiskt bú- skaparligu menningina, sum helst er ógrunda›. Grønlendingar hava ikki sett loysingar ella full- veldisætlanir fram. Eitt ókeypis, sum hjálpir dønum, eru ymiskt uppskot um atkvø›u, har summar skulu ver›a ikki bindandi, hvat ta› so t‡› ir, so før- oyingar undirskunda›ir av loysingarmonnum koma at atkvø›a fyri uppskotinum, sum fall í 1946, so alt krav er falli› burtur á loys- ingarlei›. Hetta er ein fella í atkvø›u nú til várs, um ikki ver›ur hugsa› nóg væl um. Best er at seta fullveldi› fyrst, føroyskar fyribils statsstovnar, fáa vi›ur- kenning mest møguligt fyri hesum uttanlanda, so sam- rá›ast vi› donsku stjórnina. Munurin ver›ur frá næm- ingi til lærara. Hitt er longu nú vor›i› ov nógv dansur vi› sama felagi uppí saman sum ikki vil naka›. Kanska er ta› ta›, danska stjórnin ætlar, nú hom heldur hánt um føroyskan vilja til, at ganga søgulig- um si›bundnum kenslum á møti, var›veislu av felags kongahúsi, krónuni, so krøv bara linka frá føroysk- ari sí›u, uttan at naka› er fráfari› frá uppruna tak- tiskum stigi frá hinari sí›u. Danski staturin, herna›ur- in, hjálandahugsanir søgu- liga, eru so nær kn‡ ttar at tí, at teir vita ikki rættiliga hvat ætlanin er. Fullveldi, so samrá›ing VI‹MERKINGAR “ Nina, nina, nái” er heit- i› á eini n‡ ggjari tví- fløgu, i› Plátufelagi› Tutl gevur út. Á útgáv- uni eru ikki færri enn 145 n‡ ggjar og gamlar savnsupptøkur vi› skjaldrum, teljiramsum, rímum o.ø., i› hevur til- kn‡ ti til børn. Eitt nú eru eisini upptøkur vi› ljó›i frá látipípum, grasstrá- um, eini snurru og ein- um fja›urlási. Elstu upptøkurnar eru frá 1927 og tær n‡ ggjastu vór›u gjørdar í ár. Fjølbroytt úrval Útgávan er ein brei› mynd av hvussu skjaldur og ramsur hava ljó›a› og enn ljó›a ymsasta›ni í landinum og hon er m.a. ætla› øllum teim- um, i› hava hug at læra seg at syngja nøkur skjaldur ella bera fram nakrar teljiramsur. Nógv av ungu foreldrunum í dag, eru uppvaksin uttan beinlei›is samband vi› skjaldrini, og summi hava kanska leita› seg fram á tey í bókum, sum í teirri frálíku “Í Sk‡ m- ingini” hjá Sofíu Peter- sen og Elinborg Lützen. Men í bókunum finnur tú ey›sæ› eingi løg til skjaldrini, og hóast onk- ur kanska vil halda at løgini eru so einføld at ein og hvør bara kann finna uppá sjálvur, so munnu mong hava aftr- a› seg vi› at sungi› fyri børnunum hjá sær. Ø›r- vísi er ta›, tá i› tú hevur eina upptøku at sty›ja teg at, og mong hava havt stóra gle›i av teim- um ikki so heilt fáu skjaldraupptøkum, sum longu eru útkomnar, t.d. sum partur av barnafløg- unum hjá Tutl og í n‡ - ligu sendingunum “ Likkulikkuleia” . Ta› er tó einki at ivast í, at henda útgávan, sum er halga› skjaldrunum fyrst og fremst, fer at geva eitt nógv brei›ari og fjølbroyttari úrval, samstundis sum hon eisini t‡› iliga vísir at “ hvør fuglur syngur vi› sínum nevi” og at ta› er ógvuliga ymiskt sum fólk velja at bera skjaldrini fram. So, sum heild má sigast, at hetta er ein gó›ur møguleiki hjá hvørjum tí sum vil ogna sær lut í hesum partinum av okkara mentanararvi. Eitt nú kann hon vera avbera hent hjá skúlalærarum, námsfrø›ingum og ø›r- um, i› hava hug at n‡ ta skjaldur og ramsur í sínum arbei›i. Vi› sjálv- um fløgunum fylgir ein bóklingur upp á 60 sí›ur vi› tekstum, vi›merk- ingum og myndum. Heimildarfólk Tey, i› syngja á útgáv- uni, eru Wilhelmina Larsen úr Dali, Sigrid Simonsen av Kirkju, Zacharias Jakobsen úr Hattarvík, Kristina Bol- stad úr Sandvík, Hans Dalsgaard, Jógvan, Pæt- ur og Leifur Tróndar- synir úr Skálavík, Anna í Havursgar›i úr Kvívík, Axel Tórgar› úr Havn, Maria Eide Petersen, Jóhanna Maria Skylv Hansen, Sigmundur í Bú›, Sigmundur í Lon, Marianna í Kongsstovu og Elsuba í Króki úr Nólsoy, Jakob Heinesen úr Tjørnuvík, Nicolina Højgaard úr Rituvík, Lena Dahl og Henny Davidsen av Toftum, Poul Schrøter úr Hvalba, Jacob Petur Symphor og Albert Djurhuus úr Sumba, Jóhan Adolf Petersen úr Nor›depli, Kirstin Henriksen av Strondum, Jákup Berg úr Hovi, William Kornus Jóanesarson úr Funn- ingi, Sámal Petur Han- sen úr Funningsfir›i, Maria Danielsen av Velbasta›, Bjarni Mohr úr Hoyvík og onnur. Tey, i› gjørdu upptøk- urnar á fløgunum, eru Birgitta Hylin, Ólavur Hátún, Mortan Nolsøe, Helgi Jacobsen, Dan- marks Radio, Thorkild Knudsen, Hakon Grün- er-Nielsen, Jóhan Hend- rik Winther Poulsen, Jacob Aagotnes, Jóann- es Dalsgaard, Viggo Dalsgaard, Brynolf Lamhauge og Kári Sverrisson. Flestar av upptøkurnar eru fingnar til vega frá Føroyamáls- deildini á Fró›skapar- setrinum. Ta› er Kári Sverrisson, i› hevur lagt útgávuna til rættis, hon er prenta› í T‡ sklandi og kostar 199 kr. Tí›indaskriv frá Plátufelagnum Tutl: N‡ ggj tvífløga vi› skjaldrum, ramsum og rímum 4. des. í ár eru li›in 10 ár sí›ani at Bygdarfelagi› Báran bleiv sett á stovn og í hesum sambandi ver›ur skipa› fyri stórum tiltaki í Skálanum í Klaksvík í vikuskiftinum 9.-10. des. Á skránni ver›ur nógv spennandi, leygardagin 9. des. kemur TrøllaPætur á vitjan og sunnudagin kem- ur I Am á pallin, bá›ar dag- arnar ver›ur eti og drekki- kapping, bá›ar dagarnar ver›ur tombola og tivoli, kostna›urin fyri vaksin er kr. 40,- og fyri børn kr. 20. Tiltaki› endar sunnu- kvøldi› uml. kl. 21.15, tá ver›ur eisini drigi› um seld atgongumerkir, atgongu- merkini ver›a drigin hvør sær, hjá teim vaksnu er vinningurin 1 gsm-fartele- fon hjá børnunum er vinn- ingurin 1 playstyation. Jólamenninir koma á vitjan bá›ar dagarnar. Tí›indaskriv Báran 10 ár