fríggjadagur 23. juni 2006síða 30

Nr. 119 - 23. juni 2006 30 vikuskifti Føroyar hava fingið eina um­mæl­ arastatt. Tíðin er farin, tá tað einasta, ið hoyrdist frá hend­inga um­mæl­arum vóru herða­klapp­ini, sum við hondkraft vórðu trýst niður á skrivi­maskinu­tastaturið, við svertu prentað á pappír og við skili fyri rættstaving sett í blýggi. Tilsamans eru vit ikki so fáment longur, vit døm­andi ser­ frøðingar, sum javnan umm æla bøkur, framførslur, fløgur, filmar osfr. í Mentanartíðindum í SVF, í Kulturu í ÚF, í bløðum og í tíðarritum. Í mun til áður eru miðlarnir fleiri og fjøl­ broyttari, eins og leiðin frá tanka til teldu­tastaturið, mikro­ fonina, sjón­varps­mynda­tólið, internetið osfr. er skjótari enn nakrantíð. Mentanin er í broyting. Okkara áður so smædna undir­ brotligheit tykist hamskift við ein meira sjálvsikran verðins­ borgarahugburð, har lokalt og globalt verða javnsett ivaleyst og uttan trupulleikar. Við Carl Johan sum fyrimynd At samskiftismøguleikarnir batna er sjálvandi gott og ikki minst, tá hugsað verður um heimlandið sum oyggjaland mitt í Atlantshavi. Neyvan er tað minni gott, at vit fáa fleiri, ið tora at siga teirra ærligu meining um tað, tey umm æla. Og eg haldi, at vit umm ælarar í løtuni veruliga royna sum frægast at vera atfinningarsom. Vit ynskja kanska frástøðu millum okkum og ovurhonds rósaríið, sum gamla, góðsliga umm ælaríið var merkt av. Tað skal ikki eitast um okkum, at vit ikki eru kritisk, ella at vit ikki tora. Navnframi umm ælarin á Fregnum er við sínum skilagóðu, undirhaldandi og onkuntíð heldur miskunnarleysu umm ælum vorðin eitt slag av fyrimynd og vegara innan modernaða føroyska umm æli, eisini hjá teimum, sum hildu hann vera ov harðan. Sjálvandi koma umm æli enn ofta fyri, sum í besta føri minna um eitt slag av findarblíðum tíðindaskrivum, men sum heild hava føroysk umm æli seinastu árini víst lyndi til at gerast strangari og meira atfinnandi. Víst er tað gott og neyðugt at tora, eins og tað er ein lætti, at hampuliga tøgnin og ævigi fagnaðurin er um at vera avloystur av skilagóðum, opnum kritikki. Men áðrenn vit geva fríar ræsur, skulu vit kanska hugsa okkum um, so at vit hvørki gloyma virðingina fyri listini, ella virðingina fyri listaumm ælarafakinum. Hóast yrkisgerðin av føroysku listini er komin langt, hongur listaumhvørvið enn afturúr, bæði tá hugsað verður um umm æli og listafatan sum heild. Listaáhugin tykist vaksandi og hetta mann vera ein orsøk til, at listin verður raðfest í miðlunum. Men hóast vit í dag hava høvið at uppliva fleiri mentanarsendingar, greinar o.a. er listin eyðsýniliga enn ikki raðfest so ovaliga, at miðlarnir seta í starv mentanarjournalistar. Hetta er helst ein orsøk til hvussu ókritiskar samrøður við lista- og mentanarfólk tykjast í mun til tá tosað verður vinnufólk, politikarar o.o. Allahandaummælarar Ein annar trupulleiki fyri støði á føroyskum umm ælum er lyndið til, at ein umm ælari umm ælir fleiri listasløg. Tíanverri eru vit um­mælarar ikki markleys í okk­ara vitan, treyðugt, so og vit munnu vera fá, ið hava nóg gott innlit til tess at umm æla fleiri øki innan listina. Tá vit allíkavæl kasta okkum yvir at umm æla yrkingar, gospelkonsertir, skald­­søgur, málningar, filmar, country- og kórtónleik hvørt um annað, kann hugsast, at vitanin og inn­­litið í onkrum av hesum økj­um, er avmarkað. Í slíkum førum gerast um­­m ælini vánalig og grunn. Upplegg til kjak Ein skjót gjøgnumblaðing í blað­ bunkanum, ið liggur í køkinum klárur at koyra í skrell, avdúkar ein hóp av umm ælum, ið eru sera ymishættað innihaldi og dygd viðvíkjandi. Summ i teirra stava frá blaðfólki, meðan onnur eru orðað av akademikarum og øðrum, ið eins og undirritaða hava umm ælaríið sum eitt slag av eykastarvi. Anna V. Ellingsgaard er blaðfólk her í blaðnum og hevur m.a. ein fastan teig við bókaumrøðu. Hon ger eisini samrøður og dugir at spyrja kritiskt, serliga tá tað snýr seg um bókmentir. Sum heild munnu tað vera bókmentirnar, ið eiga og sum higartil hava átt tey flestu umm ælini í føroysku miðlunum. Innan sjónleikin eru umm ælini heldur færri, men eitt nú plagar annar Kulturaverturin, Høgni Djurhuus at liggja fram­ við, tá Tjóðpallurin setir leikir upp. Innan filmsøkið í Føroyum eru vit brádliga farin frá eini nærum nullstøðu til Klippfisk, Agurk, Da Vinci Code-kjak, filmsskúla og breiðum áhuga fyri filmsumm ælum, sum eru spakuliga vaksandi m.a. við greinum eftir Gudmund Nielsen og Kim Simonsen. Tónleikaumm ælini gerast (í sam­bandi við sonevndan rútmisk­an tónleik) eisini fleiri og fleiri m.a. við føstum teigi í Dimm u hjá m.a. Una L.Hansen. Klassiskur tónleikur átti at havt fleiri umm ælarar her á landi, men hetta er kanska eitt serliga sjálvatfinningarsamt fólkaslag. Í øllum førum eru ikki nógv, ið umm æla innan hetta øki. Byggi- og brúkslistin er stak illa fyri, tá tað snýr seg um umm æli. Myndlistin hevur heldur ikki nógvar umm ælarar og ivaleyst eru summ i, sum halda undirritaðu vera heldur einsamalla á økinum við hvørt, men við tað, at áhugin fyri myndlist er vaksandi, munnu fleiri umm ælarar fara at traðka til eisini innan myndlistina. Umm æli er ein ogvuliga rúmlig sjangra. Umframt eina nøktandi lýsing av avvarðandi listaverki ella framførslu, inniheldur góða umm ælið eina ærliga og neyva meting. Restin er upp til tann einstaka umm ælaran, hvørt hann vil samanbera við onnur verk hjá viðkomandi ella øðrum, ella hann greiðir frá rákinum, sum listafólkið er ávirkað av ella okkurt heilt annað. Eitt gott umm æli er eisini eitt upplegg til kjak og tí er tað eisini eitt greitt mentanarligt heilsutekin, tá umm ælið fær fólk at kjakast. Við fagurfrøðiligum tilviti Ein av føroysku umm ælarunum, sum seinnu árini í serligan mun hevur elvt til kjak er omanfyrinevndi Kim Simonsen, ið eisini er nógv tann ídnasti umm ælarin og viðmerkjarin í Føroyum. Umframt meturvís av umm ælum, ritroyndum, grein­um, útvarps- og sjón­varps­ viðtalum, greinasavn og tvey yrkingarsøvn hevur hann nú givið út tvær útgávur aftrat av mentanartíðarritinum “Outsider Magazin”. Øll hava vit okkara ávísu hugsan um hvat er gott og hvat er minni gott og soleiðis er sjálvandi eisini við umm ælarum. Danski filmsumm ælarin Ole Michealsen var t.d. kendur fyri at vera burtur í nærum øll­um fronskum filmum, með­an serliga amerikanskir actionfilmar buðu honum ímóti. Tónleikaumm ælararnir á Dimm u tykjast dáma best progressivan “G!”-tónleik, eins og undirritaða hevur sýnt serligan áhuga fyri yngra ættarliðnum av føroyskum myndlistafólkum. Tað er fáum eygleiðarum í okkara flákrandi tíðarskeiði beskorið at uppliva eitt veruligt nýbrot av tí ítøkiliga slagnum. Tí hevur tað kanska verið serliga áhugavert at fylgja myndevnisbroytingini í tí yngru myndlistini og sum Brandes á sinni pallseta eitt fagurfrøðiligt nýbrot og tað tykist vera okkurt líknandi, sum Kim Simonsen er farin í holtur vil. Av tí, at Kim Simonsen skrivar so nógv sum hann ger, ber til at eygleiða og fylgja við í hansara fagurfrøðiligu hugsanum t.d. í sambandi við poesi. Bara tað, at hava fagurfrøðiligt grundaðar metingar, kann jú tykjast sum eitt framstig í mun til føroysk listaumm æli sum heild, men tað er vandamikið um hesar gerast ov einoygdar, serliga um umm ælarin beinleiðis fer í hernað móti einum ávísum bókmentaráki og einum ávísum yrkjara. Í greinarøðum hevur Kim Simonsen umrøtt føroyskar yrkingar, har hann ferð eftir ferð kemur til somu niðurstøðu, at yrkjarar sum t.d. Jóanes Nielsen og trubadururin Kári P hava meir uppá seg poetiskt enn yrkjarar sum Carl Johan Jensen, Oddfríður Rasmussen og Tóroddur Poulsen. Í tekstunum hjá tí fyrra bólkinum, sær Kim sonevndan ektaðan pathos, meðan tann seinni bólkurin av yrkjarum verður kveistraður burtur sum ironiskur og harvið einkisigandi. Tað er, sum nevnt, ikki bert í einari grein hjá Kim, at henda uppbýtingin kemur fyri, men nógvastaðni og serliga Førka teg spakuliga yvirum Um ummæli og ummælarar í Føroyum Listfrøðingur Kinna Poulsen Rastur 05 Skaldskaparinnar guli fuglur verður burturfluttur til himmals 05 Tíð 06