fríggjadagur 15. desember 2000síða 5

Nr. 242 - 15. desember 2000 9 8 Nr. 242 - 15. desember 2000 Mánadagurin ver›ur ein merkisdagur ein stórur í føroyskari fakfelags- søgu. Tí hendan dagin fyllir landsins størsta fakfelag, Føroya Arbei›- arafelag 75 ár. Ta› var fyrst í hesi øldini, at arbei›sfólk kring landi› fóru at taka seg saman í fakfeløg. Fyrsta veruliga fakfe- lagi› var› stovna›, tá i› Enigheden á Tvøroyri, var› sett á stovn. Enigheden hevur seinni fingi› navni› Arbei›s- mannafelagi› Fylking. Sí›ani blivu feløg eisini stovna› í Havn í 1916, í Vági í 1920, í Klaksvík í 1923 og a›ra- sta›ni vi›. Men ta› var ikki nógv samband ímillum feløg- ini tá á døgum Tó var eitt ávíst samstarv ímill- um tey bæ›i elstu feløg- ini, Enigheden á Tvør- oyri og Havnar Arbei›s- mannafelag. Men skipa› samstarv var onki. Men í 1925 vór›u stig tikin til at savna øll arbei›arafeløgini í ein landsfelagsskap og kall- a› var› til fundar í høl- unum hjá Havnar Arbei›smannafelag tann 17. desember í 1925. Hesin fundurin var› drúgvur og um kvøldi› var› hann ni›urlagdur. Men dagin eftir, 18. de- sember, var› hann tikin uppaftur, og tá var› Før- oya Arbei›arafelag formliga stovna›. Sam- stundis vór›u lógir sam- tyktar og nevnd vald. Tey, sum vóru vi› til at stovna› felagi›, vóru Havnar Arbei›smanna- felag, Klaksvíkar Ar- bei›smannafelag, Enig- heden á Tvøroyri, Fram- tí›in í Vági og Føroya Fiskimannafelag. Fyrsti forma›ur í Før- oya Arbei›arafelag var Maurentius Vi›stein. Sí›ani tá hevur felagi› havt eina skiftandi lagnu. Eitt nú eru Fiski- mannafelagi› og feløg- ini í Klaksvík og í Havn farin burturúr. Men sí›- ani eru nógv onnur feløg komin uppí, so at Før- oya Arbei›arafelag nú fevnir um øll arbei›ara- feløgini í landinum, utt- an feløgini í Havn og í Klaksvík. Í 1964 hendi ein koll- velting í virkseminum hjá felagnum, tí i› keypti FA hús vi› Tjarnadeild. Og seinni, í 1981, var› alt Vallara- heimi›, sum lá á sama stykki í Tjarnadeild, keypt, so har hevur Før- oya Arbei›arafelag nú bæ›i umsiting og fund- arhøli. Sí›ani hevur Føroya Arbei›arafelag ment seg til eitt sterkt og væl- skipa› felag, sum um- framt at røkja sáttmála- settu rættindini hjá lim- unum, eisini hevur sett á stovn bæ›i verkfalls- grunn og harafturat eis- ini ymsar sosialar skip- anir fyri limirnar. Eitt nú hevur felagi› bæ›i sjúkragrunn og lívs- trygging og ta› hev›i eisini í nøkur ár ver›i› arbeitt vi› at seta eftir- lønarskipan í verk í nøkur ár. Men, nú Landsst‡ri› barsla›i vi› sínari eftirlønarætlan, er ta› óvist, hvussu ver›ur vi› ø›rum ætlanum. Ingeborg Vinther, for- ma›ur í Føroya Arbei›- arafelag, er sjálv fjór›a á skrivstovuni hjá fe- lagnum. Í sambandi vi› hátí›- ardagin, fara vit í bla›- num í dag og í morgin, at hava samrø›ur vi› Ingeborg Vinther, sum nú hevur veri› forma›ur í Føroya Arbei›arafelag í 20 ár. Vit tosa vi› hana um tí›ina í Føroya Arbei›arafelag, eitt sindur um framtí›ina og um ymisk mál, sum eru uppi í tí›ina. Samrø›- urnar ver›a prenta›ar í bla›num í dag og í morgin – Ingeborg Vinther væntar, at tær næstu lønarsamrá›ingarnar, sum ver›a longu í vár ver›a har›ar og truplar. Eitt krav ver›ur, at arbei›s- gevararnir skulu betala til ta› n‡ggju eftirlønarskipanina, sigur Ingeborg Vinther SÁTTMÁLA- SAMRÁ‹INGAR Áki Bertholdsen Ta› er nógv, sum bendir á, at tær næstu sáttmálasam- rá›ingarnar ímillum Føroya Arbei›arafelag og Føroya Arbei›sgevarafelag ver›a bæ›i har›ar og truplar. Ta› heldur Ingeborg Vinther, forkvinna í land- sins størsta fakfelag, Før- oya Arbei›arafelag. Men ta› gevur hon lands- st‡rinum skyldina fyri. Hon heldur, at størsti meinbogin fyri samrá›ing- unum, sum ver›a longu í vár, er, at landsst‡ri› hevur kunngjørt, at ætlanin er at seta eina eftirlønarskipan í verk, har løntakarin skal gjalda ein ávísan prosent- part av lønini í ein eftir- lønagrunn, men at arbei›s- gevarin sleppur undan at betala í grunnin. Men Ingeborg Vinther sigur, at ta› er ney›ugt, at arbei›sgevarar eru vi› til at betala í eftirlønargrunnin. – Lønin er lág framman- undan. Og hesi seinastu ár- ini er keypiorkan máa› undan lønini vi› príshækk- ingum, ikki minst á olju, men eisini vanligar húsar- haldsvørur eru nógv d‡rk- a›ar. Sostatt er keypiorkan hjá vanliga fólkinum mun- andi versna› hesi bæ›i sí›stu árini. – Tí ber ta› als ikki til, at arbei›sfólk eisini skulu betala upp í fleiri prosent av lønini í eina eftirlønar- skipan afturat og tí slepst heldur ikki undan, at ar- bei›sgevararnir eisini be- tala í grunnin. Krøv til samrá›ingarnar Ingeborg Vinther sigur, at hon heldur, at ta› er sjálv- sagt, at landsst‡ri› vi› lóg eisini áleg›i arbei›s- gevarunum at gjalda til ta› n‡ggju eftirlønarskipanina. – Men tá i› ta› ikki ber til, av tí at landsst‡ri› vi› sleppa teimum undan, so er onki at gera, uttan at fáa vi›urskiftini í rættlag vi› samrá›ingunum. Ingeborg Vinther er fullgrei› yvir, at skal Før- oya Arbei›arafelag at tog- ast vi› arbei›sgevararnar um at gjalda til eftirlønar- skipanina í samrá›ingunum í vár, ver›ur ta› ómetaliga strævi› eisini at fáa eina lønarhækking. – Men ta› er ongin sum helst ivi um, at Føroya Arbei›arafelag fer eisini at krevja lønarhækkingar fyri at byrgja upp fyri teimum útrei›sluhækkingum, sum tey vanligu húskini hava veri› fyri hesi bæ›i sein- astu árini, sigur Ingeborg Vinther. Tí væntar hon, at av- ger›in hjá landsst‡rinum at sleppa arbei›sgevarunum undan at betala í eftirløn- argrunnin, fer at koma aftur um brekkur, tí ta› fer at ávirka samrá›ingarnar í vár nógv og kann enda vi› at skapa stóra órógv á arbei›smarkna›inum. Ingeborg Vinther sigur, at í Føroya Arbei›arafelag hava tey tosa› eitt sindur um, hvørji krøv skulu setast til sáttmálasamrá›ingarnar í vár. – Men ta› er ikki komi› so langt enn, at naka› er avgjørt. Ta› er tó heilt greitt, at krav ver›ur bæ›i um, at arbei›sgevarar skulu betala í eftirlønargrunnin og at vit fáa lønarhækking omaná. Ta› ber ikki til at fara frá aftur samrá›ingar- bor›inum, uttan at hava fingi› eina lønarhækking, sigur Ingeborg Vinther avgjørd. Nú hevur landsst‡ri› gjørt av at geva skattalætta. Fer ta› ikki at ávirka samrá›ingarnar hinvegin, so at krøvini ikki fara at vera so hør›, sum tey annars høvru veri›? – Nei, ta› ger ta› ikki. Skattalætti og lønarsam- rá›ingar eru hvør sítt mál. Annars er skattalættin so vælsigna› lítil, at hann ger púra ongan mun. Tí fer hann heldur ikki at fáa nakra sum helst ávirkan á krøvini til arbei›sgevar- arnar í teimum komandu samrá›ingunum. Ingeborg Vinther sigur, at landsst‡ri› reypar í heilum av øllum yvirskotinum á fíggjarlógini og at lands- kassin stendur á tremur. – Vildi landsst‡ri› linka› tr‡stí› á tey lágløntu, skuldi ta› eitt nú, lækka oljuavgjaldi›. Men ta› beint øvugta er hent -ta› er hækka›. Somulei›is kundi Landsstyri› lækka mvg og givi› ein veruligan skatta- lætta. – Tá kundu vit byrja at tosa um at linka krøvini til tær komandu samrá›ing- arnar, sigur forma›urin í Føroya Arbei›arafelag. Føroya Arbei›ara- felag 75 ár Føroya Arbei›arafelag var› stovna› í hølunum hjá Havnar Arbei›s- mannafelag tann 18. desember í 1925. Sí›ani hevur felagi› ment seg til at gerast eitt stórt, sterkt og vælskipa› felag. Ingeborg Vinther hevurnú veri› forvkinna í heili 20 ár Væntar har›ar samrá›ingar –Tá i› samrá›ingar ver›a aftur í vár, fara vit at krevja lønarhækking og at arbei›sgevarar betala í n‡ggja eftirlønargrunnin, sum landsst‡ri› ætlar at seta í verk.Ta› slepst ikki undan, at teir eisini skulu betala í grunnin, sigur Ingeborg Vinther Mynd J. Kr.Vang – Eg haldi, at ta› er ov lætt sloppi›, tá i› politikararnir siga, at nú jar›a vit bara líki› og so gloyma vit alt, heldur forma›urin í Føroya størsta fakfelag. ÁTTATIÁRINI Áki Bertholdsen – Ta› er eingin ivi um, at frágrei›ingin, sum nú er gjørd um áttatiárini, eigur at fáa avlei›ingar. Ta› heldur Ingeborg Vinther, forkvinna í land- sins størsta fakfelag, Før- oya Arbei›arafelag. Hon sigur, at ta›, sum fór fram í áttatiárunum, fekk so víttfevndar og álvarsligar avlei›ingar, at ta› er ney›ugt fyri rættarkensluna hjá fólki, at ta› fær av- lei›ingar fyri tey, sum høvdu skyldina av gongd- ini. Ingeborg Vinther heldur tískil líti› um ta› vi›ger›, sum máli› nú hevur fingi› í Føroya Løgtingi. Har var fyrr í vikuni eitt deydligt or›askifti, har størsti denturin hevur veri› lagdur á at ansa eftir, ikki at tra›ka nakran á tærnar. – Hatta haldi eg er ov lætt sloppi›. Eg haldi, at teir skulu ikki sleppa vi› at siga, at nú jar›a vit bara líki› og so lata vit sum onki. Ingeborg Vinther sigur, at ta› var vanliga fólki›, sum bløddi næstan til avlívis, tá i› alt samfelagi› skrambl- a›i saman eftir skilaleysar íløgur, skilaleys almenn ve›hald og skilaleysan vinnulívspolikk í áttatiár- unum. Hon sigur, at vanligi føroyingurin, átti hvørki lodd ella deil í tí, sum hendi í áttariárunum. – Men ta› var vanligi føroyingurin, arbei›arin og handverkarin vi› tímaløn- ini, og øll onnur, sum fingu alla rokningina og mátti galda milliardupphædd fyri at bjarga skútini aftur. Og nógvasta›ni er rokningin ikki goldin enn, tí enn eru ta› fleiri kommunur, sum hava heili 23% í skatti. – Men teir, sum hava ábyrgdina, teir vaska sínar hendur og siga, at nú hava vit gjørt eina kanning og vit hava fingi› sta›fest, hvat hendi - og so lata vit ta› fara. Ingeborg Vinther sigur, at árini frá 1992 til 1994 misti Føroya Arbei›arafelag heil- ar 2.200 limir. — Nógv av hesum gjørdust fíggjarlig flótta- fólk í ø›rum londum og hjá nógvum var ney›in so stór, at tey áttu ikki fyri mat í munnin, ella fyri olju í tangan. Hon sigur, at hesa tí›ina var veruligt fátækradømi í Føroyum. Forkvinnan í Føroyar Arbei›arafelag sigur, at hetta er svárasta tí›in, hon hevur havt í fakfelags- politikki. – Um ta› var nakar, sum sá ney›ina, so var ta› Føroya Arbei›arafelag. Men var ta› nakar, sum onki fekk gjørt vi› hana, so vóru ta› eisini vit. Alla skyldina sjálvi Ingeborg Vinther sigur, at ta› var ongin annar enn før- oyingar sjálvir, sum høvdu skyldina av, at samfelagi› fór av knóranum. – Ta› vóru ein stórur partur av vinnulívsfólkun- um, bankarnir og politik- ararnir, sum forkomu sam- felagnum. Sjálvandi kunnu teir ikki standa til svars fyri fiskaloysinum. Men ta› skerst ikki burtur, at ta› vóru tær skilaleysu avger›- irnar á landi, íløgurnar, vinnulívspolitikkurin og almennu ve›haldini, sum forkomu samfelagnum. – Og hvat hugsa nú tey, sum máttu betala rokning- ina vi› arbei›sloysi, heim- loysi, eykaskatti omaná eykaskatti mvg og ø›rum avgjøldum, nú alt skal bara sópast undir teppi›? – Nógv av hesum somu fólkum, sum elvur til krepp una, sita enn á ovastu rók í føroyska samfelagnum og ta› er drepandi fyri rættar- kensluna hjá fólki. Ingeborg Vinther dugir annars ikki at siga, hvørjar avlei›ingarnar skuldi veri›. – Men eg haldi, at málini skuldi ver›i› kanna› gjøll- igari. M.a. málini um egin- peningin, sum vinnulívs- fólk søgdu, at tey høvdu, men sum tey ikki høvdu. Og bankalei›slurnar, sum vátta›u hendan eginpen- ingin og politkararnir, sum ikki kanna›u máli›. – Møguliga átti fútin at fingi› málini. Men í øllum førum áttu teir, sum høvdu skyldina av hesum víst teimum, sum máttu blø›a fyri skilaloysi, so frægt av vir›ing, at teir løgdu frá sær, sigur Ingeborg Vinther. – Nú er tí›in komin hartil, at fakfeløgini beinlei›is eiga at stu›la teimum flokk- um, sum taka undir vi› fakfeløgunum FAKFELØG OG POLITIKKUR Áki Bertholdsen – Taka vit ikki anna› skinn um bak, koma vit skjótt at standa eftir sum teir stóru tapararnar. Ta› heldur Ingeborg Vinther, forkvinna í Føroya Arbei›arafelag. Hon heldur, at ágangurin á fakfeløgini frá teimum politisku flokkunum er so stórur, at ta› ver›ur ney ›- ugt hjá feløgunum, at tey fara at hugsa meiri polit- iskt. Og tá i› hon sigur polit- iskt, meinar hon partapolit- iskt. – Fakfeløgini hava sjálv- andi altí› blanda› seg meiri og minni upp í politikk. Ta › allarmesta, sum hevur vi› fakfelagsarbei›i› at gera, er onkusvegna politikkur og tí er ta› sjálvsagt, at fe- løgini blanda seg uppí poli- tikk í síni heild. – At siga, at fakfeløgini ikki skulu leggja seg út í politikk, ber slett ikki til, tí alt lívi› er politikkur. – Men higartil hava fak- feløgini í Føroyum ikki blanda seg uppí parta- politikk. Í ø›rum londum er ta› ikki óvanligt, at fakfeløg leggja seg beinlei›is út í partapolitikk og stu›la ávísum flokkum beinlei›is, bæ›i vi› at heita á limirnar um at atkvø›a fyri ávísum flokkum og vi› at hjálpa ávísum flokkum vi› fíggj- arligari hjálp til valstrí›ini. Og Ingeborg Vinther er sannførd um, at ta› er hendan lei›in, sum tey føroysku fakfeløgini eisini noy›ast at ganga. Men hon leggur tó dent á, at ta› kann kortini ikki koma upp á tal at stu›la flokkum fíggjar- liga Hon sigur, at ta› er fer› eftir fer›, at ta› kemur fyri, at lógir ver›a smoygdar ni›uryvir fakfølgini, sum tey ikki vilja vita av. Hon sigur, at eftirlønar- lógin og ætla›a lógin um seming eru tvey spillfesk dømi um hetta. Í eftirlønarlógini ver›ur arbei›sgevarin sleptur undan allari ábyrgd. Sam- stundis ver›ur stættarmun- urin sta›festur heilt í grøvina, tí tann, sum hevur eina høga lívsløn, skal eisini fáa eina høga eftir- løn. – Og í lógini um seming er ta› ætlanin at taka verk- falsrættin frá fakfeløgunum vi› at geva semingsmann- inum óavmarka›an rætt til at útseta verkfall. Sam- stundis er ætlanin at gera ta› at kalla ógjørligt at fella semingsuppskot. Men Ingeborg Vinther ivast ikki í, at enn fleiri uppskot fara at koma, sum fara at skerja møguleikar- nar hjá fakfeløgunum at virka. – Í løtuni eru vit á eini fullkomiliga skeivari kós. Vit síggja ta› á lógarsmí›- inum, sum fer› eftir fer› ger seg inn á fakfeløgini. Og vit síggja ta› í samrá›- ingunum, ikki minst á almenna arbei›smarkna›- inum, har i› Fíggjarmála- st‡ri› vísir slíka vanvir›ing ímóti fakfeløgunum, sum sjálvdan sæ› á›ur. Tí heldur hon, at tí›in nú er komin hartil, at fak- feløgini eiga at taka ein nógv meiri virknan lut í politikki. Ingeborg Vinther heldur kortini ikki, at fakfeløgini skulu fara at stu›la ein- støkum politiskum flokk- um fíggjarliga. – Men eg haldi, at vit eiga gera okkum greitt, at ta› er ney›ugt hjá okkum at taka meiri virknan leiklut í politikki. Ta› kunnu vit gera vi› at stu›la teimum flokkum, sum stu›la okk- ara sjónarmi›jum á Løg- tingi. – Hetta skal gerast vi› at fakfeløgini mæla fólki til at atkvø›a fyri teimum flokk- um, sum stu›la fakfelags- politikki á Løgtingi. Hon sigur, at hetta er vanligt í Grønlandi og hevur eisini veri› gjørt í Íslandi vi›hvørt. Og ta› heldur hon, at fakfeløgini í Føroyum eisini eru noydd til at gera nú. – Kunnu flokkarnir ikki taka í her›atoppin á politik- arum, sum fara so langt av lei›, sum ávísir politikarar í hesi samgongurin eru farnir, sum eiga fakfeløgini at bera so í bandi, at flokk- urin sví›ur fyri ta›, og missur atkvø›ur, tá i› val ver›ur aftur, sigur Ingeborg Vinther. Hava opi› hús mándagin Nú Føroya Ar- bei›arafelag fyllir 75 ár mánadagin, er ætlanin at hava opi› hús, har ta› ber til hjá lim- um, grannum, vi›skiftafólk og fólki annars, at støkka inn á gólvi › FØ‹INGAR- DAGUR Áki Bertholdsen Nú Føroya Arbei›- arafelag fyllir 75 ár mánadagin, er ikki ætlanin, at dagurin skal fara afturvi› bor›inum uttan ví›- ari. Sjálvan fø›ingar- dagin er ætlanin at hava opi› hús mest- sum allan dagin. Ingeborg Vinther sig- ur, at ætlanin er at hava opi› hús í fe- lagshúsinum í Tjarnadeild 5 í Havn, frá klokkan tr‡ seinnapartin mána- dagin, til klokkan 8.30 um kvøldi›. Har ver›ur okkurt smávegis ábit undir tonnina og eitt glas at fáa. Og Ingeborg Vinther sigur, at har eru fólk vælkomin at støkka inn á gólvi›, ikki minst limir í fe- lagnum, men sanni- liga eisini fólk, sum Føroya Arbei›sfelag samskiftir vi›, eins og grannar og fólk annars. Forkvinnan sigur, at ætlanin er at hava opi› til út á kvøldi›, fyri at eisini limir skulu hava møgu- leikan at koma inn á gólvi› aftaná ar- bei›stí›. Men ta› er eisini ætlanin at gera næsta a›alfundin til naka› serligt. Hann ver›ur í mars mána›a og har møta umbo› fyri tey ymsu lokalfeløgini í Føroya Arbei›ara- felag og tá ver›ur gjørt eitt sindur meiri burturúr enn vanligt hevur veri› á a›al- fundum. Áttatiárini mugu fáa avlei›ingar Fakfeløgini mugu taka virknari lut í politikki Ingeborg saman vi› Elias Hansen av Skála, vm. og Marius Clementsen av Sandi, hm., sum bá›ir eru í stjórnini í FA Mynd: J.Kr. Vang