leygardagur 16. desember 2000síða 11

gult cyan magenta svart Sosialurin Nr. 243 - 16. desember 2000 21 gult cyan magenta svart 20 Sosialurin Nr. 243 - 16. desember 2000 Kinna Poulsen Tá Ingálvur av Reyni hev- ur myndir vi› á frams‡n- ingum, ver›a tær seldar beinanvegin. Hetta var til dømis galdandi fyri fram- s‡ningina, hann hev›i á Galleri Trap í Keypmanna- havn í 1997 og fyri fram- s‡ningina, hann hev›i í Galleri Åhuset í Køge í fjør. Tá stó›u fólk í kø fyri at keypa. Á sama hátt var keypihugurin øgiligur á frams‡ningini, sum nú var í Listaskálanum . Nóg væl, at fólk ikki fóru til hend- urs. Ingálvur er sjálvur harmur um sín stóra fólka- tokka, tí hann ivast og heldur fólkatokka vera eitt tekin um, at myndirnar ikki eru nóg erligar og gó›ar. Men hvat er hent? Alt ta›, eg minnist, var ta› heilt vanligt at flenna eitt sindur at teimum gráu og myrku, abstraktu myndu- num hjá Ingálvi, sum í øll- um førum ikki líktust tí, sum heiti› sipa›i til, antin ta› var úts‡ni yvir Nóls- oynna, Mi›vágsbygd, ella okkurt anna›. Men eru vit so vor›in klókari øll som- ul, meira opin so at vit fata meir? Ella er Ingálvur ver- uliga blivin “ov lekkur”, sum hann sjálvur spyr í filminum “Svartur Sann- leiki”. Ella er ta› bara tí, at hann ver›ur 80 ár mánadagin og eftirhondini er vor›in kendur sum ein tann besti klassiski mod- ernisturin í nor›urlendsk- ari myndlist? Læruár Ingálvur av Reyni fór ni›- ur í 1938 at ganga á tekni- skúlanum hjá Bizzie Høy- er, har eisini m.a. Ruth Smith hev›i gingi› nøkur ár frammanundan og fyri- reika› seg til upptøku á kunstakademinum. Ing- álvur kom á akademii› í 1943 og fekk har Kræsten Iversen og sí›an Axel Jørgensen til lærarar. Um hin fyrra sigur Ingálvur í bókini Rød Regn: “Kræst- en Iversen var en udmærk- et underviser og en god kunstner, som givet fik en vis betydning for min vid- ere udvikling. Ligesom han, følte jeg mig i det hele taget tiltalt af traditi- onerne fra den generation af klassiske modernister, som talte Giersing, Weie, Isakson, Rude og Høst”. Í fyrstu syftu var ta› tó Axel Jørgensen, sum var tann, i› ávirka›i tann unga mál- aran mest. Professarin kravdi av sínum næming- um, at teir uttan fyrivarni skuldu fylgja hansara veg- lei›ing me›an teir gingu á akademinum. Hansara frá- læra skuldi seta síni ófra- víkiligu spor á eitt heilt ættarli› av donskum lista- fólkum. Hann var ein sera mi›vísur lærari, i› var sera bundin at teirri vísindaligu litskipanini, sum stavar frá fronsku n‡mpressionism- uni og sum er grunda› á mótsetningslitirnar og vi›- urskiftini teirra millum: “Farverne opstår for vor bevidsthed gennem vort øjes møde med to farver, som hver især kun får sin eksistens ved hinanden. Før man møder en farves modsætning eksisterer farven ikke” (Axel Jørgen- sen, Gnisten og Ilden). Vi › stø›i í hesi litskipanini mála›i Ingálvur av Reyni sínar myndir, sum so lí›- andi gjørdust meira og merira litríkar. Ta› tók honum mong ár at koma burtur frá tí, hann hev›i lært og finna sín egna veg. Hann byrja›i at brúka brúnt og grátt; litir, sum Axel Jørgensen hev›i bannl‡st. Hann leita›i og fekk í tøkum tíma íblástur frá einum dana, sum av fyrstan tí› var komin Før- oya vi› bretska herinum. Jack Kampmann búsettist í 1948 í Føroyum og fekk vir›ismiklan t‡dning fyri føroyska listaumhvørvi›. Franski málarin Paul Cé- zanne var ein umrá›andi fyrimynd hjá Kampmann eins og koloristiska flatumálaríi› hjá danska listamanninum Immanuel Ibsen fekk stóran t‡dning, eisini fyri Ingálv av Reyni. Umvegis Kampmann og Ibsen skilti Ingálvur av Reyni, at ein einstakur lit- ur kundi vera berandi í myndini. Tá henda høv- u›streyt var lokin, kundi eitt bjart litidæmi leggjast aftrat myndina, men ikki ov nógv. Myndirnar hjá Ingálvi gjørdust nú myrkari og stø›ugt einfaldari bæ›i vi›víkjandi litavali og kompositión. Spakuliga fann hann sítt egna stev og tordi at nærk- ast tí nonfigurativa. Frambrot Í 1961 hev›i Ingálvur av Reyni eina frams‡ning, sum hann sjálvur metir vera avgerandi fyri sína listarligu lei›. Á frams‡n- ingini hingu fleiri nonfig- urativar myndir vi› heiti- num Kurpali. Tann eina av teimum er avmynda› í stóru bókini um Ingálv, sum júst er endurútgivin. Á lítla lørifti› (55 x 40 cm) eru mála›ir f‡rkant- a›ir og avlangir flatar, i› saman mynda eina verti- kala kompositión, sum er sundurb‡tt í tr‡ avlong skap. Tey ytru eru myrk, svørt, brún og grá og rípan í mi›juni er ljósari eisini í gráum og brúnum litum. Naka› ovarliga koma bjartir litir undan; reytt og gult. Fyrst og fremst er myndin eitt frálíkt dømi um litskipanina hjá á›ur- nevnda Ibsen, men hon er sjálvandi anna› og meira enn ta›. Tann ljósari rond- in gerst brei›ari uppeftir, men myndin tykist allíka- væl halda eini javnvág m.a. av tí, at rondin eisini gerst brei›ari ni›ast, har hon líkasum fær ein fót at standa á. Kompositiónin er Ivin heldur lív í listini FØ‹INGARDAGSHEILSAN. – Eru vit vor›in klókari øll somul, meira opin so at vit fata meir? Ella er Ingálvur veruligan blivin »ov lekkur«, su,m hann sjálvur spyr í filminum »Svartur sannleiki«. Ella er ta› bara tí, at hann ver›ur 80 ár mánadagin og eftirhondini er vor›in kendur sum ein tann besti klassiski modernisturin í nor›urlendskari myndlist? Tey ganga á vegnum og bí›a, 1988, 200 x 240 cm, Fró›skaparsetur Føroya harmonisk og vælskipa›, men allíkavæl er einki stø›ufast yvir myndini. Ta› tykist sum um okkurt er vi› at henda; ljósi› br‡tur sær veg fram úr myrkrinum. Nú var ta› ikki solei›is, at Ingálvur av Reyni kom inn á non- figurativa lei› fyri at vera. Allatí›ina hevur hann mál- a› landslagsmyndir vi› einum meir ella minni ab- straktum myndamáli›. Flatumálarí Landslagsmyndirnar fáa upp gjøgnum sekstiárini alsamt hægri sjónarring, sum meir og meri líkist eini rípu uttan d‡pd. Eisini eru landslagsformarnir umgyrdir av tjúkkum, svørtum konturlinjum. Tessvegna er talan um nakrar rættiliga stilisera›ar og ónaturalistiskar lands- lagsmyndir, har dentur ver›ur lagdur á sjálvan yv- irflatan á løriftinum. Seinni í sekstiárinum ver›- ur henda stranga skipanin av myndevninum avloyst av fríari pensilsstrokum og ekspressivum sterkum lit- um. Hesar myndirnar hava í stóran mun givi› nógvum føroyskum listafólkum í- blástur. Ein gátufør mynd Ein onnur mynd, sum eg ikki kann lata vera vi› at nevna, er “Gráur morgun” frá 1970, sum er ogn Før- oya Listasavn. Hetta er ein merkiliga afturlætin mynd, sum vi› sínum margt‡dni s‡nist spæla vi› fatanina. Myndevni› er møguliga eitt landslag, men ta› er rættiliga abstrahera›. Sum so ofta í teimum vertikalu kompositiónunum hjá Ingálvi er myndflatin b‡tt- ur upp í tríggir avlangir formar. Myndarúmi› tykist ógviliga kompakt og tungt, forgrundin fyllir ta› mesta og ikki hómast nógv, i› kann sambindast vi› luft. Ova-liga í myndini sæst ein strika vi› einum rundum skapi omanyvir. Ein sól oman yvir eini havsbrúgv? Ta› er ikki vist, tí rúmdin í myndini tykist fleirt‡›ug. Havs- brúgvin kann eisini vera ovasta linjan í einum stór- um avlongum skapi, sum tykist tra›ka fram og sum minnir um eina hur›, tú kanst lata upp. Myndin er gátufør og ógviliga eks- pressiv. Grátt finnist í ó- teljandi variantum og Ing- álvur av Reyni man hava granska› teir flestu. Hjá honum er ta› gráa før- oyska náttarmyrkri runni› saman vi› eini franskari litkenslu. Ein mynd sum “Háfellislendi›” frá 1983, sum plagar at hanga uppi í Listaskálanum gevur eina ábending um hvat ta› er, sum Ingálvur av Reyni roynir at úttrykkja.Í sta›in fyri at mála eftir og skrá- seta fjalli› á eitt lørift, ger hann fjalli› til eina mynd, sum er naka› í sjálvum sær. Hann strí›ist vi› myndevninum, abstraherar inntil sjálvur essensurin er eftir. Sjálvur luturin er burtur, bert hugsanin og kenslan eru eftir. Tey ganga á vegnum og bí›a Sí›an sjeytiárini hevur Ingálvur roynt seg vi› stórum figurkompositión- um. Ein tann mest væl- eydna›a eitur “Tey ganga á vegnum og bí›a” frá 1988. Ein ótrúliga sterk mynd bæ›i listarligt, men eisini hvat vi›víkur innihaldi- num. Myndin er lutvíst bygd á minnir hjá Ingálvi um tá hann var barn og sá tey gomlu, sum kanska høvdu mist onkran og nú gingu á vegnum og bí›a›u. Tá hann seinni las Præd- ikarin kom myndin, sum hann hev›i sæ› í fjøruti- og fimtiárunum aftur fram fyri hann og hann fór nú í gongd vi› at mála fólkini inn í eina stóra mynd. Ingálvur hevur í hesu mynd rakt sama dapra og stórsligna tóna sum merkir dapurskygda Prædikaran í kap.12,1-5: “Hugsa um skapara tín á ung- dómsdøgunum, á›renn hinir óndu dagar koma og árini nærkast, sum tú fert at sig um: Tey líkar mær ikki!” Á›renn sól og máni og stjørnur ver›a fjald í myrkri, og sk‡ggini koma aftur eftir regni›, tá i› teir ristast, sum halda vakt yvir húsinum, og hinir sterku menn kropna, tá i› tær, i› á kvørnum mala, gevast, tí tær eru ov fáar, og myrkt er vor›i› teimum, i› út um vindeyguni hyggja, tá í› bá›ar útdyrnar ver›a læstar, og ljó›i› frá kvørnini minkar, so ta› ljó›ar ikki har›ari, enn spurvur letur, og allar tær, i› syngja, ver›a lágmælt- ar, tá i› ein stúrir fyri hvørji brekku, og ræ›slur lúra á vegnum, tá i› mand- lutræi› blómar, tá i› gras- hoppan ekur seg avsta›, og kapersberi› missir kraftina – nú menniskja› fer avsta› til æviga bústa› sín, og hini syrgjandi longu ganga á vegnum og bí›a –“. Hetta er eitt kolo- ristiskt meistaraverk. Tá tú stendur naka› frá og hygg- ur, savnast formarnir til einum ringi av fólki, sum vi› boygdum høvdum ganga runt í eini ævigari ringrás uttan byrjan ella enda. Myndin er skipa› í trimum høvu›slitum, svart, reytt og hvítt, men fert tú nærri, sært tú hvussu ótrúl- iga rík palettin er vi› grøn- um, gulum, bláum, brún- um og gráum. Litirnir fáa alla myndina at skyggja á ein linnandi hátt, sum br‡t- ur ta› har›a og dapra. Kvinnufigururin til vinstru í myndini er ótrúliga vak- ur, tykist onkursvegna um- gyrdur av eini auru av kærleika. Smáar og stórar myndir Ingálvur av Reyni hev›i einar fimm myndir vi› á Ólavsøkuframs‡ningini. Mær dámar væl hansara smáu myndir, bæ›i olju- og vatnlitsmyndirnar, sum ofta tykjast meira spont- anar og kanska eitt sindur minni tryggar enn tær stóru. Onkrar eru gó›ar, a›rar kanska minni gó›ar og solei›is má ta› vera so leingi listama›urin er opin og leitar. Eitt myndevni, sum Ingálvur hevur arbeitt nógv vi› seinastu árini er trolarin. Ein tann besta av hesum er ein monumental mynd vi› heitinum “Trol- aradekk”, sum eg sá fyri fyrstu fer› á Den Frie í Keypmannahavn í 1999. Til alla lukku hevur lista- savni› keypt myndina, so hon er vor›in partur av føstu frams‡ningini. Á onkran merkiligan hátt minnir hon meg á eina av fyrimyndunum hjá Ingálvi av Reyni, sum hann skri- va›i um í Braga herfyri. Ta› er myndin “Orrustan vi› San Romano”, sum Pa- olo Ucello mála›i umlei› 1455-60. Ta› er tann sami dynamikkurin, sum merkir bá›ar myndirnar; ta› fig- urativu hjá Uccello og ta› abstraktu hjá Ingálvi. Í fil- minum “Svartur sannleiki” síggja vit Ingálv standa framman fyri hesum meistaraverkinum og grei›a frá myndini, sum hevur hugtiki› hann í mong ár: “Svart, kraftigt reytt og so hvítt í ab- straktum formum. Hetta er í veruleikanum eitt øgiliga abstrakt bílæt”. Vit vænta og vóna, at Ingálvur fer at halda fram vi› á henda hátt at hugsa kritiskt og at mála og fram fyri alt vóna vit, at hann fer at halda fram vi› at ivast, tí ivin heldur lív í listini. Vi › hesum or›um vilja vit ynskja Ingálvi av Reyni hjartaliga tillukku á 80 ára fø›ingardegnum Heimildir: Finn Terman Fredriksen: Rød Regn 1998 Svartur sannleiki (filmur): Dánjal Højgaard og Hans Petur Hansen Kinna Poulsen: Hvørja fer› mynd.. Vi›skerin 24. jan 1998 Trolaradekk 1999, 230 x 380 cm, Føroya Listaskáli Gráur morgun 1970 180 x 110 cm, Føroya Listasavn Kurpali 1961, 55 x 40 cm, Marie Louise Hoydal 80