hósdagur 24. august 2006síða 11

Nr. 162 - 24. august 2006 11 tíðindi - Perspektiv skap­ ar frástøðu Rolf Guttesen. Loys­ing­­ar­ søga ella sam­bands­ søga eru, vísundaliga sæð, báðar eins ó­vís­ und­a­ligar KRONIKK »Einki er meiri altjóða, enn hetta at skapa tjóð­skap­ arligar samleikar« Anne­-Marie Thiesse, 1999. Loysingarhetjur ella sam­bandshetjur eru fyri søguvísundina ta sama. Loysingarsøga ella sambandssøga eru vís­ und­aliga sæð bæði eins óvísundaligar. Rolf Gutt­ esen og øll onnur burd­u sett søguna inn i stórar kontekstir, ið relatera til heims­kjak, har t. d. Føroyar bert er dømi millum onnur. Tað sum Rolf og øðrum vanta í hesum kjakinum er frástøða og sakligheit. Herfyri kom ein bók um Sam­bandsflokkin, nú hesin varð 100 ár. Sosialurin skrivaði eina grein um hend­ingina, har yvirskriftin hjá blaðmanninum um at Jóannes Patursson helst var ein meiri spenn­andi maður enn hesin Sam­ bandsflokkurin, østi ge­o­ grafin og lektaran Rolf Gutt­esen til at siga, at JP var einki annað enn ein nasistur, ella at hesin hevði slík sjónarmið í 1930’unum. Eg haldi, at tað var nokso ótaktiskt av Rolf at seta alt so upp. Og mangan hev­ur tað harmað meg, at alt kjak um tjóðarhetjur er á so lágum støði í Før­ oyum, tí hetta evnið um tjóð­ar­hetjur er altjóða evni inn­an gransking innan søg­ u­skriving (historiografi) og nationalismu, ið eru stór og týdningarmikil øki innan vís­indi í dag. Eitt kjarnuelement i all­ari gransking innan nat­i­onalismu er hugtakið sam­leiki, og hvussu hes­in verður skaptur for­ handlaður í og við, at nationalisman verður við­lík­ a­hildin og skapar hendan í eini tjóð. Her spælir søgan (eisini tjóðarhetjur) og hug­ takið um minnismentan inn, serliga hugtakið um kollektivt minni. Gransk­ arar arbeiða í dag við tjóð­ ini og nationalismuni, við samleikapolitikkinum, tí ein og hvør tjóðarbygging er ein samleikapolitikkur eisini. Søgan er skapt Tjóðir hava verið grund­ lagd­ar á sama hátt við ein­­um skaptum tjóð­ar­sam­ leika og søgu um allan heim. Í nýggjum tjóðum verð­ ur fortíðin brúkt til at skapa ein legitimitet fyri ein samleikapolitikk fyri tjóðina, serliga í tjóð­um, ið enn berjast fyri loys­ ing, t. d. í fyrrverandi Russ­landi. Hesi londini byggja enn tjóðarsymbol, hetjur, skriva tjóðarsøgu og bókmentir, ið sjálvandi fyri ein part er propaganda, har grannalondini, um tey yvirhøvur koma við, eru nakrar kventrasligar bloytur. Minnispolitikur Vit kunnu tosa um »The Pol­i­tics of Memory«, ið inniheldur lykilin til, hvør, hvat og hvørji skulu ærast, virð­ast og hvørji skulu hat­ ast, spillast út og hvørji koma við i t. d. søgu- og lesi­bøk­ur. Man skapar eisini tjóðarsøgu við m. a. at gera serligar heil­ idagar, so sum flaggdag, tjóð­ardag. Hetta er ikki ser­føroykst, nærum tvørtur ímóti, so er »einki er meiri altjóða, enn hetta at skapa tjóðskaparligar samleikar«, sigur granskarin Anne-Ma­r­ ie Thiesse. Tjóðskaparlig mentan verður ikki bert forhandlað og viðlíkahildin, tá tað kem­ ur til Grækarismessu og Flaggdagin, men við øllum møg­u­ligum, við navnasiði, við klæðum, mati, tjóð­ búna. Hesi fyribrygdi eru ofta bert »skalið« kring eina umfatandi mytologi og eina hugmyndafrøði, ið samleikin so verður settur inn í, sum aftur skal umboða nakað sermerkt, ofta í trá við nakað mergj­ að og gamalt, og um hetta er nýliga skapt hevur nú minni at siga. Soleiðis endar søgan sum eitt full­blóðs tjóðarsymbol undi­r liðini á pørtum av ment­anin, so sum t. d. flagg­ið og tjóðsangurin. Og Gud náði hana, ið setur spurn­artekin við flaggið, tjóðsangin ella søguna (ella Jóannes Patursson). Soleiðis er tað helst enn í Føroyum, men soleiðis var tað eisini fyrr í øðrum londum, at søgan var ikki søga, um vit skilja hesa sum vísindi, men søga var ein partur av politiska yvirbygninginum og av samleikanum. Ein partur av hesi søguni er hetta við at skapa hetjur og beist. Um søgan verður skapt í 19. øld ella nú í 21 øld, so sær man, at hesir tjóðarbyggjarar verða at enda sjálvi gjørd til hetjur, ella tey gera seg til hetjur. Glasmontran fyri tjóðarhetjur Í Usbekistan hava tey út­skift russiskar hetjur við anti-russiskar tjóðarhetjur, og tey hava leitað sær fram í einari rættuliga tilvildarligari mytiskari søgu, nøkur ófør fólk, ið umboða okkurt ur-etniskt, ið hesin serligi samleikin skal eitast at umboða. Um hesir gomlu kongar í veruleikanum kanska um­boðaðu alt tað øvugta, er ikki so umráðandi. Hesi verða nú sett upp á ein stabba, og kunnu her eftir ikki rørast. Gransk­arin Mohira Su­y­ ar­ku­lova, ið arbeiðir í Onglandi, men er úr Usbekistan førdi fram í London herfyri á eini heimsráðstevnu fyri nationalismu og søguskriving at: 1. Tjóðarhetjur ongantíð eru religiøsir leiðarar (so kanska Lucas Debes fellur fyri hesum kravinum, hetta kemur helst av, at nationalisman er ein mod­ern­að rørsla, ið m. a. ger upp við valdið hjá Kirkjuni.) 2. Tjóðarhetjur eru teir menn, ið bardust móti fígg­ inda­num, ella skipaðu fyri loys­ing. 3. Tjóðarhetjur eru ikki flytifuglar ella útlendingar (í Føroyum, serliga ikki danir). 4. Tjóðarhetjur eru ikki kvinnur. (Her sær man, at kvinnukúgandi virði frá eldri tíð verða fastfryst í tíð). Tað er enn so, at elitan hev­ur skapt søguna, tí hon skal geva sær sjalv­ um legitimitet - við at mon­opolisera eina tjóð­ar­ søgu, skapar hendan eitt valdsamboð, ið aftur kann viðlikahalda og skapa ein serligan samleika Frástøðan er alneyðug Tað er umráðandi, at søg­u­ frøð­ingar, mannfrøðingar og fólkalívsfrøðingar og onnur, ið arbeiða við nationalismu og nati­on­al­ ism­ugransking eru vís­und­ alig og saklig, eg haldi ikki Rolf føra eina sakliga á­kæru fram mótvgis ­Jó­ ann­es Patursson, hann hev­ur kanska rætt(?), men grein­in stendur og fellur sum ein stórur pástandur, ið ikki røkkur út yvir hamr­ andi óvísundaligu før­oysku polariseringina mill­um loysingarfólk og sam­bands­ fólk. Loysingarhetjur ella sam­ bandshetjur er fyri mær tað sama. Loysingarsøga ella sambandssøga eru, vís­und­ aliga sæð, báar eins ó­vís­ und­a­ligar. Rolf og øll onnur burdu sett søguna inn í ein størri kon­tekst, ið relaterar seg til heimskjak, har t. d. Før­ oy­ar bert er ein partur av ástøðini, eitt dømi millum onnur. Nationalismugransking er ikki nationalistisk ella anti-nationalistisk, hon her er alt loyvi, uttan lygn, fanatisma og nationalisma. Problemið er ofta, at fólk mangan onga frástøðu hava til teirra egna nat­ i­­on­alitet. At tey sum granska í hesum verða sum akademikarar og gransk­ arar altið koyrd i bás innan sambands/loysing – hvat hetta ikki snýr seg um. At folk ikki vita nakað um nationalismugransking. At elitan fekk vald til at fjala tjóðskaparligu myturnar við at skriva læru- og søg­ u­bøkur, antologiir og við at tiga allar aðrar søgur i hel, ið byggja á meiri pos­ i­t­ivistisk ideal, ella onn­ur i­de­al, enn tjóð­ar­søgu­skriv­ ingina. Hend­an gransking inni­ held­ur góðgerandi, fólk­ a­­ræð­is­lig og spotlights brend nið­ur í kollektiva minn­ið, minnismentanina, søguna, samleikapolitikkin og sam­leikan. Og sjálvandi valdið til at definera nakað, skapanina av tjóðarhetjum, minnisvarðum, bygningum. Ja alt sum vit seta á t. d. frímerki og pengaseðlar, utt­an at seta spurnartekin við. Søga er kjarnin í eins sjálvsfatan, eins kollektiva minni er sum minnið hjá einum personi, nakað, ið definerar personin allan vegin. Eitt tjóðskaparligt plott? Tað er ikki so áhugavert, um Magnus Heinason var ein sjórænari, ella myt­ ur­nar um Nólsoyar Páll, kanska er tað heldur ikki á­hug­avert um Jóannes Patu­rsson damdi nasistar ella ei, men at tjóðir um øll lond hava teirra hetj­ur, teirra fíggindar og teirra idealu myndir av hvør er nakað, hvør best umboðar tjóðina, bardagan hjá tjóðini. Tað sum er á­hug­ avert er, hvussu hetta hend­ ir, hvør skipar fyri hesum og hvussu. Sum vit kenna føroyska søg­u­skriving, so snýr hon seg (í minni mun) um at finna fram til ein sannleika, tí so leingi føroysk søga er eitt politiskt fyribrigdi, sum ein avgerandi part­ur av politisku tjóð­ar­bygg­ingini og av sam­leik­a­pol­i­tikk­ inum, so er torført, at fáa ein annan standard fyri søgu í Føroyum enn hann, vit kenna nú. Søgan og serliga før­ oyska søgufatanin og minnismentanin er gjøgn­ um politiserað (kjakið um Jóannes Patursson er besta dømi um tað), vit kunnu tosa um ein føroyskan minn­is­politikk, tí minni (skapt ella ikki) skal brúkast til at legitimera eina tjóðskaparliga sjálvs­ fatan og eina tjóð­ar­bygg­ ing, ið tænir makthavarum, ið ofta finnast at teimum, ið royna seg við veruligari vísindi – veruligari søg­u­ skriv­ing. At seta sam­bands­ hetjur inn í staðin fyri, ella javnaðarhetjur vildi ikki framt kjaki, ella vísundina. Millum manna í Før­oy­ um er mangan so illa stætt, at politiska polariseringin er øgilig, øll verulig á­støð­i­ lig perspektiv fráverandi og tí er almenna søgufatanin á ein­um slíkum støði, ið vildi svara til, at Konservativ Folk­e­parti ella Danski Javn­ ar­flokk­urin hevði skrivað danska søgu. Soleiðis fer opið kjak fyri skjeyti, soleiðis steing­ ir opna samfelagið, ið Karl Popper tosaði um, seg sjálvt um tøgnina. Soleiðis rotna vísundalig ideal um op­in­leika innanifrá. Søgan skal ikki verða ør­ind­a­sveinurin hjá nakrari rørslu, politikki ella trúgv, líka­sum øll onnur vísindi skal hon yvirhøvur ikki lurta eftir, hvat politikarar og maktin heldur um hana. Keldur: Pierre Nora, »Between Memory and History: Les Lieux de Memoire’, Representations 26« (1989) Michael Schudson, »Dynamics of Distortion in Collective Memory«, Í D.L. Schacter (red.), Memory Distortion (Harvard UP, 1995) Maurice Halbwachs (1925/1992). »The Social Frameworks of Memory«, Í Halbwachs, On Collective Memory, L.A. Coser (red.) (Chicago U.P.). J. Gillis (ed), Commemorations (Princeton U.P., 1994) Loysingarhetjur ella sambandshetjur Kim Simonsen Andras Samuelsen, sum var formaður Sambandsfloksins frá 1924-48 og Føroya fyrsti løgmaður. ´Á høgrumegin síggja við Jóannes Patursson á odda í skrúðgongu úr Havnar Kirkju í 1945 - tá hann var ellisformaður løgtingsins