hósdagur 10. februar 2000síða 7

13 tíðindablaðið sosialurin Nr. 28 - 10. februar 2000 12 tíðindablaðið sosialurin Nr. 28 - 10. februar 2000 JAN MÜLLER Ein menningarætlan er gjørd fyri Náttúruvísinda- deildina á Fróðskaparsetri- num, sum sigur, hvørji fólk tørvur er á til at menna virksemi á stovninum í framtíðini. Men sum altíð er hetta ein spurningur um játtanir. Í Sosialinum í gjár hoyrdu vit, hvussu Náttúru- vísindadeildin roynir at fylgja við á kolvetnisøkin- um við stuðuli frá útlendsk- um oljufeløgum. Nú skjøtil verður sett á eina komandi oljuleiting tosa politikarar- nir nógv um negativu av- leiðingar á ein slík nýggj vinna kann hava á føroyska samfelagið, og í hesum sambandi verður eisini nevnt, at vit eiga at brúka ressursir til at menn okkum sjálvi eitt nú at útbúgva okkara egnu fólk fyri harvið at fyribyrgja, at tað í fram- tíðini bara verða útlend- ingar, sum manna størvini í oljuvinnuni, her serstakliga á brúnni. Men oftani er langt millum orð og gerð. Og hetta kunnu tey m.a. sanna á Náttúruvísinda- deildini á Fróðskaparsetri- num. Enn eru t.d. ikki pengar avsettir á fíggjarlógini til vísindafólk við atliti til kolvetni. Tað má tó koma rættiliga skjótt heldur leið- arin á deildini, Hans Pauli Jeonsen. KT náttúrligur partur av arbeiði Setursins Eitt annað, sum leikar nógv á, er spurningurin, sum so nógv verður tosað um í hes- um døgum, nevniliga kunn- ingartøkni. Eisini her er tørvur á pengum, skal hesin parturin mennast innan karmar setursins. Sjálvur heldur Hans Pauli Joensen , at kunningartøkni átti at verið ein náttúrligur partur av økinum hjá Nátt- úruvísindadeildini. Og tá tað kemur til játtanir, so røkktar verandi játtin ikki til. -Tað má vera so, at ein ikki altíð er uppá pump- urnar. Heldur má tað vera so, at tað ber til at arbeiða leggur Hans Pauli aftrat. Játtanin til Fróðskapar- setrið er minkað nógv. Frá 16 mill. kr. fyri 1990 til eftir tað at rapa niður á 9. Í dag er játtanin umleið 12 mill. kr. so tað gongur tann rætta vegin aftur. Mynd- ugleikarnir síggja týdningin í, at vit hava ein slíkan stovn sum Fróðskaparsetrið. Men enn er langt á mál. Vinnan og gransking Í øðrum londum verður nógv gjørt burtur úr at knýta vinnuna og granskingar- stovnar saman, og hetta er eisini nakað vit í Føroyum eru farin at vísa áhuga. Hans Pauli Joensen heldur, tá tosa verður um vinnurelateraða gransking so er tað eisini náttúrligt hjá Náttúruvís- indadeildini at vera við. Út- lit er fyri, at Fróðskapar- setrið og her serliga Nátt- úruvísindadeildin kann fáa ein størri leiklut á hesum øki frameftir. Tað vísir seg tó, at høgra hond veit ikki, hvat vinstra ger. Við hesum sipar Hans Pauli Joensen m.a. til eina kanningarferð, har fólk frá Vinnumálastýrinum kann- aðu KT-tøkni í svenska býnum Karlskrona. Heim- afturkomin varð ferðin um- rødd í útvarpinum og fleiri ferðir varð Fróðskapar- setrið nevnt í hesum við- fangi - sum ein stovnur, ið náttúrliga eigur at vera við í einum KT-útviklingi. Hetta undrar leiðaran á Náttúruvísindadeildini ikki sørt, tí hvørki fólk frá Vinnumálastýri ella onnur hava undan ella eftir hesa kanningar ferðina sett seg í samband við Fróðskapar- setrið. Tørvur á dialogi millum aðalstýri um kunningartøkni Ov vánaligt samskifti -Vit føla, at vit áttu at verið meira við sum beinleiðis partnari í slíkum sum KT og ikki minst tá fólk fara til útlandið at gera kanningar. Vinnumálastýrið hevur als ikki sett seg í samband við Setrið, hvørki, áðrenn farið varð til Svøríki ella aftaná. Hetta kann tykjast eitt sindur løgið, tá tað hevur verið sagt, at tað hevur stóran týdning at menna KT í Føroyum og eisini við atliti til vinnuna, og at vit skulu hava eina kunningar- tøknivinnu. KT er jú eisini eitt sera breitt hugtak. Tí kundi verið áhugavert at vita, hvat tey, sum tosa um KT, meina við. Hans Pauli Joensen held- ur, at nettupp Náttúruvís- indadeildin átti at verið ein náttúrligur brikkur, tá tosað verður um at menna KT, og eisini við atliti til vinnuna. Hann sóknast tí eftir einum signali, um myndugleikar- nir ítøkiliga vilja hava tey við. Kanna nýggjar útbúgvingar Náttúruvísindadeildin hev- ur júst sett ein bólk at kanna, hvussu man kann bjóða eina kunningartøkniútbúgving sum eitt Open University- tilboð (opið setur). Eitt álit kemur út í februar. Her er talan um fólk, sum kunnu lesa um somu tíð sum tey hava annað arbeiði við síð- una av. Tað er heldur einki dulsmál, at neyðugt verður við nýggjum játtanum, um slíkt skal kunna byggjast upp. -Vinnan skríggjar eftir KT-fólkum, og hetta ætla vit at taka til okkum. Tí undrar tað okkum, at Fróðskapar- setrið ikki hevur fingið ta vitan og informatiónir, sum aðrir almennir stovnar sita inni við og við hesum sipar hann m.a. til umrøddu kanningarferðina hjá Vinnu- málastýrinum í svenska KT- høvuðsstaðnum og hann leggur aftrat: Vinnan vælkomin -Vinnan er so sera væl- komin at hava ein dialog við okkum, soleiðis at vit í felag kunnu gera eitt upplegg til eina útbúgving, sum er opti- mal fyri ta føroysku vinnuna. Náttúruvísinddeildin ræður í dag á umleið trið- ingi av játtanini til Fróð- skaparsetrið. Har arbeiða millum 8 og 9 vísindafólk. Hetta er í veruleikanum alt ov lítið, verður hugsað um tey øki, ið hesi dekka. Tí verða nógv fólk tikin frá øðrum stovnum at undir- vísa, og tað verður sjálvandi mett positivt, tó at tað ikki er nóg mikið. -Hetta vísir bara, hvussu týdningarmikið tað er, at tey ymsu stýrini arbeiða saman og ikki mótarbeiða ella ikki vita av hvørjum øðrum. Eg haldi tað vil vera sunt í framtíðini, um Vinnumála- stýrið og Undirvísingar- og Mentamálastýrið funnu eitt sindur meira saman. Eg skal ikki siga, at tey ikki finna saman sum nú er. Men tað er umráðandi, at tey tosa nógv saman, tá tað kemur til uppbygging av kompe- tansu í breiðum týdningi bæði innan KT og olju- vinnu. -Vit hoyra undir UMS, so VMS hevur ikki ábyrgd til at taka Fróðskaparsetrið við. Tó er tað so náttúrligt, at hesi stýrini arbeiða sam- an, ella í hvussu so er hava ein skilagóðan dialog sigur leiðarin á Náttúruvísinda- deildini í Nóatúni við Sos- ialin. - Skulu vit menna okkum sjálvi við atliti til eitt nú kompetansu innan bæði KT og kolvetni, so er neyðugt við hægri játtanum og størri samstarvi millum eitt nú tey ymsu aðalstýrini sigur Hans Pauli Joensen, leiðari á Náttúruvísinda- deildini í Nóatúni Hans Pauli Joensen held- ur, at kunningartøkni átti at verið ein náttúrligur partur av økinum hjá Náttúruvísindadeildini Mynd: Jens Kristian Vang JAN MÜLLER Eftir drúgva føðing kom uppskotið til broyting í kol- vetnisskattalógini um ser- skatt loksins á tingborð. Hetta hendi fríggjadagin, eftir at málið, sum er tað seinasta í røðini av fleiri kolvetnislógaruppskotum, hevur verið til hoyring hjá flokkunum og í landsstýri- num. Serskatturin er triðja og seinasta liðið í skatting av oljufeløgum, sum vilja leita eftir og framleiða kolvetni á føroyska landgrunninum. Undan honum hevur løg- tingið longu samtykt ein partafelagsskatt uppá 27% og eitt framleiðslugjald (royaly) uppá 2%. Serskatturin er í trimum ymsum stigum. Hann er av RRT-slagnum. (Resource Rent Tax), sum verður rokn- aður av nettopeninga- streyminum aftaná, at olju- felagið hevur fingið eitt ávíst innanavkast av íløgu síni. Um ein oljuleið ikki gevur nakað serligt av vinn- ingi av sær, verður ser- skattur ikki roknaður. Tó er serskatturin stigvaksandi, soleiðis at um felagið fær eitt enn hægri innanavkast, so fer stigið fyri serskatt upp. Soleiðis verður miðað ímóti bert at skatta tilfeing- isrentuna. (Tilfeingisrenta er vinningur omanfyri kostnaðin av framleiðslu- faktorunum, t.d. lønir, van- lig renta osfr. Í viðmerkingunum til uppskotið stendur, at ser- skatturin miðar móti at leggja hægri inntøkuskatt á inntøku, ið stavar frá kol- vetnisverkætlanum, ið kasta serliga nógv av sær, og sum sostatt kunnu sigast at hava serliga høga tilfeingisrentu. Tann serliga inntøkan, sum kemur undir hægra inntøku- skattin, skal sostatt gerast upp fyri hvørja oljuleið sær, tað, ið ofta verður nevnt „inngirðing“ (ringfencing). Marknaðurin kann bera trý sløg Í sambandi við 1. útbjóð- ingarumfar verður mett, at marknaðurin kann bera eina skipan við teimum trimum sløgunum av avgjøldum og skattum, sum nú eru í gildi ella skotin upp: Einum lág- um framleiðslugjaldi upp á 2% av bruttovirðinum, van- ligum kolvetnisinntøku- skatti upp á 27% og einum ávísum eyka inntøkuskatti av kolvetnisframleiðslu í førum, har úrtøkan, máld eftir innanavkastinum, er serliga høg. Ein lands- kassapartur omanvert við helvtina av vinninginum av eini rímiliga lønandi olju- leið verður hildin hóskandi. Skatturin av seinastu krón- uni, markskatturin, av hes- um trimum skattum/av- gjøldum tilsamans, rokn- aður netto, t.e. at fram- leiðslugjald er loyvdur frá- dráttur í teimum báðum inntøkuskattunum, og at annar inntøkuskatturin, van- ligi kolvetnisinntøkuskatt- urin, er loyvdur frádráttur í hinum inntøkuskattinum, serskattinum, fer eftir hesum uppskoti ikki upp um 57,1%. Í viðmerkingunum í upp- skotinum til Kolvetnis- skattalógina er nevnt, at ymisk skattlig viðurskifti í verandi skattalóggávu eiga at broytast, eins og sagt varð, at støða skal takast til, hvussu spurningurin við- víkjandi avtøkukostnaði skal loysast skattliga. Viðvíkjandi avtøkukostn- aði heldur landsstýrið fram- vegis, at tað ikki er bráð- neyðugt við slíkum reglum, hóast hesi viðurskifti kortini eiga at fáast í rættlag í góð- ari tíð, áðrenn avtøka kann gerast veruleiki. Landsstýr- ið umhugsar henda spurn- ing og heldur framvegis, at ein loysn kundi verið, at tað í slíkum føri verður loyvt at regulera sjálvuppgávuna í til dømis 4 ár undan árinum, tá hildið verður uppat, soleiðis at møguleiki verður at afturføra avtøkukostn- aðin (carry back). Serskattur í trimum stigum Sum nevnt, miðar serskatt- urin ímóti at skatta inntøk- una av kolvetnisætlanum fyri hvørja oljuleið sær, ið kasta serliga nógv av sær, og sum sostatt kunnu sigast at hava eina serliga høga tilfeingisrentu. Skotið verður upp, at ser- skatturin skal vera stig- vaksandi í trimum stigum soleiðis, at um ein kolvetn- isleið hevur eitt innanavkast hægri enn 20% aftaná út- rokning av vanligum kol- vetnisinntøkuskatti, verður serskatturin ásettur til 10%. Kastar ein kolvetnisleið av sær meira enn ávikavíst 25% ella 30% aftaná út- rokning av vanligum kol- vetnisinntøkuskatti, verður serskatturin ásettur til á- vikavíst 25% ella 40%. Uppgerðin av skattskyld- ugu serinntøkuni verður at kalla gjørd sum ein netto- peningastreymsuppgerð fyri hvørja oljuleið sær, sum merkir, at útreiðslurnar kunnu dragast frá tað árið, tær eru hildnar. Vanliga kostnaðarhugtakið í skatta- lóggávuni verður varðveitt, meðan útreiðslur til íløgur – sum vanliga skulu ak- tiverast og avskrivast yvir eitt ávíst áramál – sum meginregla kunnu út- reiðsluførast, tá tær eru hildnar. Tað ástøðiliga uppruna- støðið fyri serskattin er, at tann skattskyldugi ikki skal rinda henda eyka inntøku- skatt, fyrr enn hann hevur fingið eitt ávíst innanavkast av tí einstøku oljuleiðini. Tað merkir, at tann negativi gjaldsstreymurin tey fyrstu árini (leiting og íløgur í framleiðsluútgerð o.a.) skal kunna verða afturgoldin við ávísari minsturentu, áðrenn skattlagt verður. Ikki fyrr enn innanrentan av tí ein- støku oljuleiðini kemur upp um eina ávísa minsturentu, eina "gátt" ("threshold"), verður serskatturin álagdur. Minstarentan, ella "gátt- in", verður sett í samsvari við, hvat serkønir meta, at oljufeløg undir dagsins við- urskiftum krevja sum minstamát av avkasti, um farast skal undir leiting eftir kolvetnum á einum øki sum tí føroyska undan 1. út- bjóðingarumfari. Her verð- ur umframt marknaðarrent- una fyri lán (ið eisini avspeglar tann væntaða prísvøksturin (inflatiónina)) eisini lagdur dentur á m.a. leitingarváðan, tað er óviss- una um, hvørt olja í lønandi nøgdum finst í økinum, men eisini á kostnaðin av at framleiða olju ella gass á djúpum vatni í einum harð- balnum veðurlag. Tann nið- asta "gáttin" verður í ljósi- num av oman fyri nevndu umstøðum sett svarandi til eina innanrentu upp á 20%, eftir at vanligur kolvetnis- inntøkuskattur er goldin. Síðan verður skattastigið hækkað í tveimum umfør- um, so hvørt ein oljuleið roynist meira lønandi, nevniliga tá ið farið verður um eina "gátt", svarandi til eitt innanavkast upp á á- vikavíst 25% og 30%. Í verki verða útreiðslurnar drignar frá tað árið, tær verða hildnar. Loyvt er ikki at draga frá rentuútreiðslur, men afturímóti verður gjørt eitt ískoyti ("compoun- ding"), svarandi til meira enn vanliga marknaðar- rentu, sum tískil vigar upp ímóti bæði rentuútreiðslum og einum vanligum avkasti. Nevnda ískoyti ("com- pounding") verður gjørt fyri eina kolvetnisleið, um so er, at skattskylduga inntøkan fyri árið vísir hall, aftaná at hall og ískoyti ("compoun- ding") frá árum framman- undan eru íroknað. Við øðr- um orðum verður ískoyti ("compounding") gjørt, um so er, at nettopeninga- streymurin hjá tí skattskyld- uga ("compoundings" íroknað) enn ikki er vorðin positivur. Tá tann soleiðis upp- gjørda skattskylduga ser- inntøkan er vorðin positiv, verður hon skattað í trimum stigum, sum longu víst á. F r a m l e i ð s l u g j ø l d (royalty) og skattur av vanligari kolvetnisinntøku, sum eru goldin, og sum við- víkur tí partinum av skatt- skyldugu inntøkuni, ið stavar frá ávísu oljuleiðini, kann dragast frá í upp- gerðini av tí inntøku, ið kemur undir serskatt. Hægsti skattur 57,1% Tá goldið framleiðslugjald (2%) og vanligur kolvetnis- inntøkuskattur (27%) eru drigin frá í útrokningini av serskattinum, verður mark- skatturin 35,6%, um ser- skattur á 1. stigi skal gjald- ast. Skal serskattur gjaldast bæði á 1. og 2. stigi, verður markskatturin 46,3%, og skal serskattur gjaldast eftir 3. stigi, verður markskatt- urin 57,1%. Av tí at grundarlagið und- ir útrokningini av serskatt- inum verður uppgjørt fyri hvørja oljuleið sær, er neyð- ugt at gera bæði inntøkur og útreiðslur upp fyri hvørja oljuleið. Í hesum sambandi verður neyðugt at áseta nærri reglur um, hvussu (inntøkur og) útreiðslur, ið ikki beinleiðis stava frá eini Hægsti oljuskatturin verður 57% Føroysku skattamyndugleikarnir hava gjørt eina serføroyska serskattaskipan fyri oljufeløg, sum fara at leita eftir og framleiða kolvetni á føroyska landgrunninum. Serskatturin er í trimum stigu. Finna oljufeløg stórar oljukeldur, sum geva nógv av sær, er hægsti skatturin, ið tey skulu rinda landskassanum 57,1% einstakari oljuleið, kunnu greinast sundur út á tær serstøku oljuleiðirnar. Hetta er eisini galdandi fyri goldnan skatt, um so er, at skattskylduga inntøkan stavar frá framleiðslu á fleiri oljuleiðum. Eitt vandamál, tá ið skatt- ur verður lagdur á inntøku, er, um skatturin í sjálvum sær ávirkar metingarnar hjá feløgunum soleiðis, at tey einans av skattligum ávum fremja atgerðir, sum tey ikki høvdu framt, var skatturin ikki har. Vandi kann sostatt vera fyri, at ein høgur mark- skattur, saman við møgu- leikunum fyri at draga út- reiðslur frá, tilsamans kunnu eggja oljufeløgum til oyðsl. Hetta fyribrigdið verður ofta umrøtt undir enska heitinum "gold pla- ting" ("forgylling"). Hesin vandi er serliga stórur við tí slagi av skatti, talan er um her, av tí at útreiðslurnar ikki bert kunnu dragast frá í skattaútrokningini sum tær eru, men eftir at teimum er givið eitt ískoyti upp á 20 – 30% árliga, inntil tann skatt- skyldugi kemur í serskatta- støðu. Sambært meting teirra serkønu skal hesin vandin kortini ikki yvir- metast. Tá ið avgerð skal takast um tær størstu útreiðslurnar, nevniliga tá ið leiðin verður útbygd, hava oljufeløgini ongar møguleikar fyri at vita við vissu, um tey nakrantíð fara at fáa so nógv burturúr, at tey koma undir serskatt. Hetta talar fyri stórum varsemi við íløguút- reiðslunum. At "gáttirnar" eru settar so høgt, er júst eitt úrslit av hesi óvissu, sum bæði oljufeløg og myndug- leikar hava. Eisini skulu leiðbyggiætlanirnar hava góðkenning frá myndug- leikunum, sum eisini eiga at hava í huga, hvørjar av- leiðingar ymsir útbygging- armøguleikar hava fyri inntøkurnar hjá tí føroyska samfelagnum, harundir skattainntøkurnar. Seinri, tá ið úrtøkan av eini oljuleið er vorðin so stór, at felagið er farið at gjalda serskatt, verða útreiðslurnar ikki longur førdar fram við ískoyti. Tá kann hinvegin vera freistandi hjá oljufel- agnum at fara í holt við nýggjar íløgur á viðkom- andi oljuleið, so at nettopen- ingastreymurin aftur eina tíð verður negativur, men eisini hesar íløgur krevja góðkenning frá myndug- leikunum, ið sjálvsagt eru varnir við at góðkenna tær, um tær ikki síggja út til at vera búskaparliga forsvar- ligar. Uppskotið varð til 1. við- gerð á tingi í gjár.