mikudagur 24. januar 2001síða 2

Nr. 16 - 24. januar 2001 3 2 Nr. 16 - 24. januar 2001 Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Tíðindaleiðari: Jústinus Eidesgaard justinus@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Jonhard Hammer jonhard@sosialurin.fo Marjun Dalsgaard marjun@sosialurin.fo Gudny Langgaard gudny@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo John Johannessen john@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Turið Kjølbro turid@sosialurin.fo Stefan í Skorini stefan@sosialurin.fo Mentan: Birgir Kruse birgir@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Útgevari/uppseting: Sp/f Sosialurin Prent: Prentmiðstøðin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 311820, Fax 314720 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254mm breið og 346mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Bush ein ólukka fyri heimin Leygardagin varð Ge- orge Bush, yngri tikin í eið sum nýggjur forseti í USA. Hann tekur við hesum so týðandi starvi eftir eitt sera ivasamt valúrslit. Fyri framman eru fýra ár við einum sera høgravendum for- seta, sum í mongum før- um setir til viks manna- rættindi og virði, sum vit í vesturheiminum annars meta sera høgt. Tað er tí ein ólukka fyri bæði USA og restina av heiminum. Gud náði amerikanar- ar, nú Bush hevur tikið sæti í Washington. Her verður hugsað um mein- iga mannin, um tað fá- tækradømi og sosiala og annað órættvísi, sum fer fram í amerikanska samfelagnum. Og Gud nái umheimin, nú Bush eftir øllum at døma fer at leggja brenni á bálið til enn eitt kalt kríggj við síni stjørnukrígsætl- an. Bush hevur sett ráð- harrar, sum eru so langt til høgru, at hetta kann koma at hava álvarsligar avleiðingar. Eitt nú stendur løgmálaráðharr- in fyri so víðgongdum høgravendum sjónar- miðjum, at stórir partar av amerikanska samfel- agnum mótmæla og áv- ara. Hesin ráðharrin er kendur fyri støðu sína móti tí abortlóggávu, sum finst í USA, hann er fyri fullkomnari fríari vápnasølu og tí har fylgir, hann er ímóti teimum, sum stríðast fyri einum betri um- hvørvi osfr. Sjálvur heldur Bush eisini lítið um umhvørvisfólk og ljóðar tað, at hansara næstu umhvørvisráðgev- ar eru stóru oljufeløgini. Ístaðin fyri at fáa eitt rættvísari og betri land fyri øll fer Bush at brúka allar midlar til at gagna teimum fáu og teimum, sum framman- undan eru múgvandi. Skattalætti fer at gera tað ómøguligt at byggja upp eina meira rættvísa undirvísingarskipan og eina sosiala trygdarskip- an fyri øll. Fyri ikki at tosa um mannarættindi. Bush verður nevndur sum bøðilin, ið gjørdist for- seti. Sum guvernørur í Texas hevur hann verið við til at taka umleið 150 fólk av døgum. Í ongum føri, har biðið hevur verið um at fáa sakir útsettar ella upp- afturtiknar, tí ivi var um próvtilfarið - hevur Bush játtað hetta. Kalt og kyniskt hevur hann víst øllum slíkum aftur. Og meðan aðrir statir í USA eru farnir at seta spurnartekin við allar deyðadómarnar og eru komnir eftir, at 7. hvør deyðadømdur er órætt- víst dømdur ella hevur ikki fingið neyðugu hjálpina at verja seg, so hevur gongdin undir Bush verið tann øvugta. Har aðrir statir hava góðtikið DNA-royndir sum part av próvtilfari- num og har hetta í fleiri førum hevur frídømt fólk, sum eru dømd til deyðis uppá skeivt grundarlag, har hevur Bush sagt kortanei til at loyva DNA-royndir. Alt peikar tann eina vegin, at vit her hava fingið ein stívrendan og harðrend- an forseta, sum heldur enn at virða vanlig mannarættindi ger tað øvugta. At hesin maður verður hann, sum fer at útnevna 2 - 3 nýggjar dómarar í Hægstarætti komandi árini er kanska tað mest ræðandi, tí við at seta høgravendar dómarar verða øll mannavirði, sum nútíðar humanistiska, solidar- iska og sosialt medvit- andi samfelagið sær fram til, kveistrað til viks. Sosialurin DAGSINS MEINING 22. januar fylti Bernhard Henriksen í Sandavági 90 ár. Sum hjá so mongum unglingi tá fór Bernhard til skips, og sigldi hann við Sandavágssluppum - eisini undir krígnum. Seinni eis- ini við svági sínum, Johan í Hoyvík. Bernhard fór seinni í land, og sum tann hegnis- maður, hann er, lá fyri hjá honum at smíða. Louisa, ættað úr Mið- vági, og Bernhard settu búgv í heimbygd hansara - og har var fjálga tilhaldið hjá fýra børnum teirra. Tá Louisa doyði fyri nøkrum árum síðani, fór Bernhard til dóttrina, Hjalmu og versonin, Andreas, at vera. Í 60’unum var nógv byggiarbeiði í Havnini, men á bygd nærum einki. Tá fór Bernhard at smiðja hjá byggifyritøkun i Lam- hauge & Waagstein - rímu- liga gjørdist hann eisini á- litismaður har. Tá pensjóns- aldurin nærkaðist, fluttu tey aftur til heimbygdina. Álit var í Bernhardi, har hann var. Soleiðis eisini í felagsarbeiði. Tá losjan »Vakhús« í Sandavági varð stovnað í 1931, var Bern- hard ein av stovnarunum - og hann hevur verið hollur talsmaður fyri fráhalds- rørsluna - íðin og nærlagd- ur, tey mongu árini vóru Bernhard og losjan eitt. Góður er hann við kirkj- una, har sært tú hann tíðum - og góðveðursdagar kanst tú síggja Bernhard koma eftir vegnum, heim eftir Valloyruni ella á beinkin við Fløttuoyruni - og kanska viðhvørt heimi á Neystum, og væl dámar honum eitt prát. jl. 20. januar andaðist Thomas Thomasen, fyrrv. stjóri á Tryggingarsambandinum Føroyar 91 ára gamal. Hann var føddur í Sanda- vági 5. august 1909 og kom á ungum árum á sorinskriv- arakantórið í Havn og har starvaðist hann, til hann í 1948 var kosin stjóri á Tryggingarsambandinum, og í hesum starvi var hann til hann í 1978 var eftirlønt- ur. Tummas var giftur Jonu úr Vátutoft í Klaksvík, tveir vóru dreingirnir, Christoff- er og Marius. Tey búðu á Abbatrøð. Jona doyði í 1984. Tummas var virkin mað- ur, og undir hansara leiðslu vaks Tryggingarsambandið til týðandi meginstovn fyri samfelagið. Tummas var ofta at síggja í báti, var tíð- um á floti, og var grind, so var hann millum teir fremstu, snarur og vísur í øllum lutum. Millum gong- umenn var hann ikki aftast- ur, tá teir fóru sínar føstu leiðir sunnumorgnar. Sennu árini var Tummas á sambýlinum á Vegnum Langa, sporini vóru farin at tyngjast, og ikki minni var tað honum ein stór sorg, tá sonurin, Marius, sum var eftirmaður hansara á trygg- ingi andaðist í 1988, og nú í heyst doyði sonarkonan, Katrin. jl. NØVN Í VIKUNI Kæri sonur og bróðir okkara Ingi andaðist á Landssjúkrahúsinum leygardagin 20. januar, 48 ára gamal. Kistan fer úr Landssjúkrahúskapellinum týskvøldið 23. januar kl. 19 heim í Ebenezer. Jarðarferðin verður úr Ebenezer mikudagin 24. januar kl. 13.00. Fyri tey avvarðandi Elsa og Ingálvur av Reyni Tað verður kunngjørt, at kæra mamma, omma, langomma og vermamma okkara Margretha S. Sigurðsson andaðist mánamorgunin 22.01. 2001 í Klaksvík Farið verður úr kapellinum mikudagin kl. 18. Jarðarferðin verður úr Christianskirkjuni hósdagin kl. 13 Fyri tey avvarðandi Jóin Tey, ið ætla at minnast Margrethu við eina blómuheilsan ella kransi, kunnu í staðin senda eina gávu til Norðoya Røktarheim. Thomas Thomassen, farin Bernhard Henriksen 90 ár Týsmorgunin skriv- aðu Náttúruvísinda- deildin á Fróðskapar- setrinum og Statoil- bólkurin í Føroyum undir eina fígging- aravtalu, sum ber í sær, at deildin fær 5,3 milliónir krónur tey næstu fýra árini. Hetta verður neyvan seinastu ferð, at oljufeløg gera slíkar fíggingaravtalur ÚTBÚGVING Stefan í Skorini Tað er nú av álvara farið at merkjast, at oljufeløgini hava stórar ætlanir í Før- oyum, nú Náttúruvísinda- deildin og Statoil-bólkurin eru komin ásamt um sam- starv. Týsmorgunin undirskriv- aðu John Inderhaug, økis- leiðari hjá Statoil í Føroy- um, og Hans Pauli Joensen frá Náttúruvísindadeildini fíggingaravtaluna. Statoil hevur í avtaluni bundið seg at lata tilsamans 5,3 milliónir krónur yvir tey næstu fýra árini. Báðir løgdu teir dent á, at hetta er ein avtala, sum verður báðum pørtunum at frama, tí báðir partar hava felags áhugamál á fleiri økjum, og tí er eitt sam- starv ríkandi báðumegin borðið. – Fróðskaparsetrið eigur at fyrireika seg tíðliga uppá oljuvinnuna, tí vit skulu hava fólk klár, tá oljuvinn- an av álvara fer í gongd, sigur Hans Pauli Joensen. Peningurin er oyramerkt- ur til tríggjar heilt serligar verkætlanir, sum allar hava eitt ávíst samband við frá- landavinnuna. Eisini verður peningurin nýttur til út- búgving av oljuverkfrøð- ingum, og ein partur fer til at seta ein professara í hálvtíðar starv. Umframt Statoil eru Enterprise, Phillips og Veba við í Statoil-bólkinum. – Tá vit koma til eitt land, har eingin oljuvinna er frammanundan, er tað van- ligt, at vit royna at seta nakað í gongd, sum vit eisini kunnu fáa ágóðan av, sigur John Inderhaug. Lá í kortunum Tá oljufeløgini søktu um loyvi at bora í føroysku undirgrundini lá tað í kortunum, at tey skuldu lata pening til útbúgving og líknandi í Føroyum. Náttúruvísindadeildin søkti tá um fígging, og tað eydnaðist at fáa eina avtalu við Statoil. 900.000 krónur fara til útbúgvingina oljuverkfrøði, har teir fyrstu seks student- arnir byrjaðu í 1998. Henda útbúgvingin tekur hálvt- triðja ár, og teir fyrstu vera klárir um ársskiftið. Statoil hevur fyrr latið pening til hesa útbúgvingina. Tær tríggjar gransking- arverkætlanirnar, sum æva allar samband við frálanda- vinnu, og teimum verður flest peningur latin. Verkætlaninar eita “seis- miskir signalviðgerðahætt- ir”, “mekaniskir egiunleik- ar hjá basalti” og “operativt aldumodel fyri Føroyaleið- ina”. Góðar fýra milliónir skulu nýtast at fíggja hesar verkætlanir. Granskingar- úrslitið, sum funnið verður fram til í verkætlanunum, fer Statoil at nýta, tá klárt verður at bora í undir- grundini. Hesar verkætlanirnar skulu vera við til at menna førleikan hjá oljufeløgun- um, so tey eru betri fyri at fara undir boringina. Úr- slitini fara at geva teimum størri vitan um seismisku mátingarnar í føroyskum øki og betri møguleikar fyri at tulka, hvat goymir seg undir føroyska basaltinum. John Johannessen Kelda: DR Galapagos oyggjar liggja úti í Stillahavin- um, vestan fyri Ekvador í Suðuramerika. Talan er um 19 oyggjar, ið eru skaptar av eldgosum. 13 teirra eru størri oyggjar, meðan 6 eru smærri. Oyggjarnar fevna um 50 túsund kvadratkilomet- rar av Stillahavinum. Eingi upprunafólk eru á Galapagos. Thomas de Berlanga, biskupur í Panama, uppdagaði oyggjarnar av tilvild í 1535. Fyrstu ferð oyggj- arnar vóru teknaðar á sjókort var í 1570. Í 1700- og 1800- tali- num nýttu sjórænarar oyggjarnar sum skjól og spísikamar. Her fingu teir feskt vant og skjald- bøkur, sum teir tóku við umborð á skipini og grillaðu, tá teir gjørdust svangir. Í 1835 kom Darwin til Galapagos at kanna ser- liga plantu- og djóra- lívið, sum ikki finst aðrastaðni í heiminum. Listi hansara yvir spenn- andi djórasløg fevnir millum annað um alba- trossar, pingvinir, hav- skjaldbøkur, iguanur, hvalir og delfinur. Eftir drúgt og gjølligt kann- ingararbeiði gav Darwin út kendu frágreiðingina um uppruna ættarinnar. Galapagos oyggjar komu undir Ekvador í 1832, og smáar bygdir mentust á fleiri av teim- um stóru oyggjunum. Flestu av núverandi íbúgvunum eru úr Ekvador, og eru hetta fólk, sum eru flutt hagar seinastu 40 árini. Fólka- talið veksur við 8 pro- sentum um árið. Í 1859 vórðu oyggjar- nar lýstar at vera tjóðar- park, orsakað av vaks- andi ferðavinnuni. Í dag kostar tað umleið 100 amerikanskar dollarar at koma í lanbd á Galapa- gos. Fakta um Galapagos Fróðskaparsetrið fær oljupening John Inderhaug og Hans Pauli Joensen eru báðir væl nøgdir við fíggingaravtaluna. Náttúruvísindadeildin fær 5,3 milliónir krónur frá Statoil-bólkinum, har meginparturin skal nýtast til granskingarverkætlanir, sum oljufeløgini kunnu brúka úrslitini av Mynd: Jens Kr. Vang OLJUDÁLKING Jústinus Leivsson Eidesgaard Oljudálking gongur serliga útyvir fuglin. Men ein olju- vanlukka er ikki ein endalig vanlukka, har skaðin ikki bøtist aftur. Stórar oljudálk- ingar seinastu árini hava sýnt, at lívið í náttúruni kemur fyri seg aftur. Men hetta skal ikki skiljast soleiðis, at oljudálking er vandaleys, hon fer tó nógv verri við fugli enn súgdjór- um. Sjóleyvurnar sum vit síggja frá Galapagos í hesum døgum skulu nokk klára seg, sigur lívfrøðing- urin Arne Nørrevang, sum fyri 10 árum síðan vitjaði Galapagosoyggjarnar sam- an við einum føroyskum ferðalagi. – Oljudálking er ikki tann stóra hóttanin, sum fjølmiðlarnir mangan gera hana til. Náttúran megnar sjálv at koma á føtur aftur. Við Galapagosoyggjarnar er avlandsvindur í løtuni og hetta merkir at oljan frá strandaða skipinum spjað- ist. Tey løttu evnini í oljuni fara upp í luftina sum bensinosi og tey tyngru fara at søkka sum frálíður. Men hendir ein stór olju- dálking á einum avmarkað- um øki, og fer at reka móti landi, so kann skaði henda. Tað er serligfa fuglalívið oljan ger seg inn á. Fjøð- urhamurin tolir ikki oljuna og hann gerst ótættur. Her norðuri hjá okkum merkir hetta, at fuglurin doyr av kulda. Men skaðin er ikki størri enn so, enn at hann rættast aftur eftir nøkur ár, sigur Arne Nørrevang. lívfrøðíngur. Altíð olja í sjónum Olja er altíð í sjónum og tað hevur hon verið frá aralds- tíð. Olja er í fiski, olja er í æti og olja lekur úr undirgrundini. Náttúran er tilbúgvin at taka í móti olju. So langt aftur, sum í 1550 legði ein norskur granskari merki til stóra oljudálking í Norðsjónum. Hetta var olja, sum var likin burtur úr undirgrundini. Flogfør, sum hava gjørt yvirlits- flúgvingar yvir føroyskum sjóøki, hava eisini avmynda olju, sum ikki stavar frá fólki, men er likin úr undir- grudini, sigur Arne Nørrevang. – Í náttúruni finnst ein bakteria, sum livir av olju, er nógv olja í sjónum og nørist hendan bakteria og niðurbrýtur oljuna, sigur Arne Nørrevang. – Hyggja vit eftir stórum oljuvanlukkum seinastu árini, eitt nú tann stóra í Prince Williams Sound í Alaska, so hevur náttúran megnað at koma fyri seg aftur. Tað einasta sum ikki er akkurát sum tað var, er gróðurin undir sjóvarmál- anum. Tað tekur eitt sindur longur tið, áðrenn hetta kemur heilt í rættlag. Aren Nørrevang sigur, at tað hjálpir lítið at vaska oljudálkaðan fugl. einasti mátin at fjørðurhamurin kann gerast í ordan aftur, er at fuglurin fær nýggjar fjarðar. – Kemiskt at niðurbróta olju gevur heldur ikki góð úrslit. Hetta eru menn næst- an hildnir uppat við í dag, tí hjáárinini á náttúruna eru ov stór. sigur Arne Nørre- vang. Náttúran egna oljuvernd Náttúran basir sjálv oljuvanlukkum Arne Nørrevang sigur, at náttúran er sera dugnalig at niðurbróta oljudálking