týsdagur 12. desember 2006síða 11

Nr. 240 - 12. desember 2006 11 Innsent tilfar Av tí at vit fáa rættuliga nógv innsent tilfar sendandi – meira enn vit fáa í blaðið – hevur blaðleiðslan verið noydd at gjørt nakrar avmarkingar. Enn sum áður skal fult navn skal vera undir øllum innsendum greinum – annars verða tær ikki prentaðar. Harnæst tilskila vit okkum rætt til at ikki at taka við tilfar, sum eisini er sent øðrum bløðum ella hevur verið prentað aðrastaðni. Drúgvar greinar – greinar sum eru longri enn áleið 5.500 tekn, verða raðfestar lægri, og koma bert í blaðið, um pláss er fyri teimum. Tað er ein fyrimunur um vit fáa tilfarið umvegis teldupost ella á diskli. Útvarpið ger stundum nógv burtur úr teimum álitum, sum ymsu tingnevndirnar skriva eftir lokna nevndarviðgerð. Soleiðis var eisini, tá trivn­ aðarnevndin hevði skriv­að álit í málinum, sum Tjóð­ veldisflokkurin hevði lagt fyri tingið, um at taka av lægstu fyritíðarpensión. So­leiðis at tey, sum í dag fáa lægstu fyrtíðarpensión skulu fáa eina hægri veit­ ing. Hetta er aðru ferð í hes­ um valskeiðnum, at Tjóð­ veldisflokkurin hevur lagt hetta mál fyri tingið, men valdi meirilutin í trivn­ aðarnevndini enn eina ferð at mæla tinginum til ikki at taka undir við tí. Hetta eina mest tí landsstýrismaðurin, Hans Pauli Strøm er meira enn altráður at fáa málið felt. Fyrst og fremst tí talan er um tjóðveldisuppskot. Meirilutin í trivnaðar­ nevnd­ini skrivaði drúgt álit, har HPS mundi eiga millum 90 og 95% av orð­ unum. Sum umbering og sum eina roynd at flyta fokus, hevur HPS lagt eina ætlan um at fáa fólk við lægstu fyritíðarpensión út á arbeiðsmarknaðin. Til tess at røkka hesum endamáli skal Arbeiðsmarknaðardeildin á Almannastovuni styrkjast. Tá ein fer í holt við at spinna ein enda um eitthvørt, tá kunnu nógv og vøkur orð fella. Soleiðis var eisini við álitinum hjá meirilutanum í trivnaðarnevndini í nevnda áliti. Og um ikki Útvarp Føroya las álitið hjá meirilutanum á tamb. Ikki bara einaferð, men fleiri ferðir. Minnilutin, tvs Tjóð­veld­ is- og Miðflokkurin skriv­ aðu eitt minst líka langt álit, sum meirilutin gjørdi. Í tí álitinum varð skrivað, at man sjálvsagt tók und­ ir við, at førleikaskerd skulu sleppa út á føroyska arbeiðsmarknaðin. Hin veg­ in skrivaði minnilutin, at hann illa dugdi at síggja sambandið ímillum at fáa førleikaskerd út á ar­beiðs­ marknaðin og so tað at sýta okkara allar lægst løntu eina hægri veiting. Og minnilutin skrivaði eis­ ini um, at fólk, sum høvdu verið inni í nevndini í sam­ band við viðgerðina, høvdu mælt til, at gjørt verður sum í Danmark 2005. Har valdi man at hækka veit­ ingina til teirra, sum fáa lægstu fyritíðarpensión við umleið 30.000 krónum árliga. Hetta uttan at pilka við avlamisstigan. Minni­ lutin vísti eisini á, at tað eru gott fimmhundrað før­ oyingar sum fáa lægstu avlamispensión. Talið fer at hækka, tí Almannastovan hevur biðið um fleiri pengar til at avgreiða umsóknir, sum tey ikki hava megnað at avgreitt higartil. Hesi gott fimmhundrað fólkini eru sjálvsagt ymist fyri. Nøkur eru væl gift við hjúnarfelaga, sum hevur góða inntøku, onnur eru bæði gift og hava hampuliga inntøku umframt, onnur eru ógift men forvinna so mikið, at tey klára seg. Men ein stórur partur av hesum fimmhundrað fólkunum hava púrt einki annað enn lægstu fyritíðarpensión at liva av. Og tá lægsta ikki er meira enn nakað oman fyri fimmtúsund krónur um mánaðin, so er ikki torført at ímynda sær, hvørjari støðu tey eru í. Sleppa ikki út á arbeiðsmarknaðin Tá Hans Pauli Strøm tosar um at fáa tey, sum fáa lægstu fyritíðarpensión út aftur á arbeiðsmarknaðin, so tosar hann ikki um teir fyritíðarpensionistar, sum eru ringast fyri. Um hann er greiður yvir tað ella ei, ja, tað kann ein ikki siga nakað um við vissu. Vónandi veit landsstýrismaðurin ikki hvat hann tosar um í hes­ um føri. Tí ger hann tað, telist hann millum kaldastu kynikararnar í hesum land­ in­um. Teir fyritíðarpensionistar, sum bara hava pensiónina at liva av, eru fólk sum antin eru niðurslitin (m.a. sjómenn í 50’unum og 60’unum), sum eru illa fyri sálarliga, sum hava eitt hvørt psyko-somatiskt at dragsast við, ella eru tey oyðiløgd av onkrari misnýtslu. Felags fyri hesi fólkini er, at antin kunnu tey ikki fara út á arbeiðsmarknaðin, ella eru tey so óstøðugt arbeiðsmegi, at eingin vil hava tey. Tí er tað umsonst av bæði landsstýrismanninum og meiri­lutanum í trivnaðar­ nevnd­ini at sýta teimum, sum fáa lægstu fyritíðarpensión eina hægri veiting við til­ vísing til, at arbeitt verður við at fáa hesi fólkini út á arbeiðsmarknaðin. Vit í minnilutanum taka sum sagt fult undir við, at so nógv førleikaskerd, sum til ber sleppa úr á ar­beiðsmarknaðin. Men skulu vit gera eina leysliga, men uttan iva eftirfarandi meting, so sleppa hægst fimmti fólk við skerdum arbeiðsførleika út á ar­beiðs­ marknaðin komandi tvey, trý árini. Og tá er talið høgt mett. Millum hesi fimmti eru millum fá og eingi av teimum, sum hava størsta tørvin á einari hækkaðar veiting. Tí eru bæði orð og ætlanir hjá samgonguni í hesum málið beinleiðis uttanumtos. Er Útvarpið tendensiøst Ein situr og hugsar um, hvussu tað kann bera til, at ein almennur og óheftur fjølmiðil kann hava so ten­ densiøsan atburð. At tey lesa álitið hjá samgonguni á tamb, meðan álitið hjá minnilutanum bert verður lýst í einum setningi. Og tann setningurin var, at minnilutin tók undir við uttanum tosinum hjá meiri­ lutanum. Ikki eitt orð um alt tað, sum minnilutin vísti á. Nevniliga, at málið snúði seg um at hjálpa okkara allar lægst løntu, og at tey átøk og ætlanir, sum meirilutin vísti á, ikki fóru at gagna okkara allar lægst løntu. Nú kennir ein ikki or­ søkina til hesa ótrúligu við­gerð. Kanska hevur tíð­­indaskrivarin ikki havt stundir at lesa meira enn meiri­lutaálitið. Kanska hev­ ur tíðindaskrivarin hildið álitið hjá meirilutanum verið so spennandi, at tað ikki var neyðugt at gera nakað burtur úr tí hjá minni­ lutanum. Kanska hevur tíðindaskrivarin fatað álitið hjá minnilutanum sum grenj. Men kanska hevur tíð­ indaskrivarin medvitað vilja sett meirilutan og harvið samgonguna í gott ljós. Vit kundu hildið á við at gitt, men tíðindaskrivarin hevur í hvussu væl vitað, at eingin lurtari fór at vera førur fyri at gjøgnumskoða ella at vera atfinningarsamur. Ein falt tí eingin hevur nóg gott innlit til tess. Líka mikið um orsøk­ in er gáloysni, dovin­ skap­­ur, tíðartrot ella ten­ densiøsitetur, so er her tal­ an um bæði villeiðandi og beinleiðis óregluligan jour­ nalistikk. Kann tað vera so galið, at ávís tíðindafólk í Útvarpinum velja at stuðla samgonguni heldur enn okk­ara lægstløntu? Er Útvarpið tendensiøst tingmaður Finnur Helmsdal Ivaleyst mest umtalaða mál í okkara fjølmiðlum í ár man vera tað um tilverurættindi teirra samkyndu her á landi, og nú komið er fram til tað, at avgerð skal takast á tingi, loyvi eg mær hetta lítla íkast til orðaskiftið. Eftir mínari sannføring byggir náðileysa mótstøðan móti at loyva hesum minni­ luta av okkara landsmonnum og –kvinnum eina lítla lógarorðing teimum til viður­kenningar og rættar­ verju á skammiligan dupult­ moral. Væl er tað so, at um­støður, har bara fólk av sama kyni eru saman, t.d. á kost­ skúlum ella eitt nú innan hertænastu, kunnu elva til bráfeingis samkynd; men vísindaliga er tað váttað, at umleið 5 % av allari mannaættini eru fødd við hesari tilelving. Hetta er eitt frávik frá norminum, men ikki nøkur sjúka, sum tú skalt royna at lekja t.d. við bønarhaldi. At ástarlívið er meira enn nøring - eitt heiti sum okkara tingmenn í sínari tíð so býttisliga og tvísiðakent settu á lærugreinina seksu­ al­undir­vís­ing -, tað vita øll til­komin og somu­­leið­ is, at tokki og kyns­ligt samband millum menn­ iskju heldur sær væl út um barnsburðaraldur. Tí er tað burturvið, at frómir framherjar við gudiligari grundgeving og við Gamla Testamenti á lofti soleiðis leggja alla orku í fáa fyribyrgt, at hesum okkara medmenniskjum skal unnast viðurkenning til eina tilveru saman sambært teirri tráan og trongd til eymleika, sum eisini teimum eru íborin frá móðurlívi. Ólavur Hátún Ókristiligur kristindómur viðmerkingar Áhugaverdar greinar um Christian Ludvík Johnnesen Í Sosialinum hósdagin og fríggjadagin prenta vit eina greinarøð um Christian Ludvig Jo­hann­e­sen, sum Hansus Kam­ban hevur skrivað. Christian Ludvig Jo­hann­e­sen var kendur lærari, bæði í Føroyum og í Danmark røkti hann lærarastarv. Hann var eisini ein teirra, ið kall­aði inn til jólafundin í tinghúsinum í 1888, sum gjørdist ein varði fyri tjóðskaparrørsluna. Hann skrivaði eisini sam­an við Joen Poulsen »ABC og lesingarbók« í 1891. Av misgávum varð partur av greini prentað í blaðnum í gjár, men hósdagin og fríggjadagin ber til at lesa greinarnar í fullari longd. Fyrilestur eftir Hanus Kamban FYRRI PARTUR Rundkirkjan í Horne Horne kirkja, í bygdini Horne á hálvoynni Horne Land, ikki langt frá Fåborg sunnalaga á Fyn, er sjáldsom, við tað at hon í sínum upprunaskapi er ein av Danmarkar sjey gomlu rundkirkjum, og tann einasta á Fjóni við hesum sniði. Tann upprunaliga rundkirkjan, sum í dag er miðjan á Horne kirkju, varð bygd í 12. øld, í romanskum stíli, og teir óvanliga sterku og bulvirkisligu múrarnir bera boð um, at hon varð bygd í eini tíð, tá kirkjan eisini kundi vera skjól og verndarvirki móti álopum frá eitt nú vendiskum sjórænarum sunnanífrá. Fert tú inn í kirkjuna, sært tú uppi á loftinum eina stórmansbalkong, ein svala, sum hevur verið tilhald hjá greivanum á staðnum, Bille- Brahe, og húski hansara. Har uppi á loftinum, haðani hann sá niður á prestin og prædikastólin, hevði greivin enntá sín egna, privata náttpott, sum í dag er til skjals sum ein, gaman í heldur eyðmjúkur, kirkjugripur. Ein virdur lærari Í hesi kirkju savnaðist ein vetrar- dag í 1935, neyvari tilskilað tann 3. februar hetta árið, stór mannfjøld at fylgja einum goml- um lærara, Christian Ludvig Johannessen, til hansara seinasta hvíldarstað. Vit gita, at í hesum fylgi vóru starvsbrøður, vinir og kenningar úr Oreby á Lollandi, har tann farni hevði undirvíst í meira enn ein mansaldur, umframt tey avvarðandi hjá seinnu konu hansara, sum var úr Horne. Men fyrst og fremst vóru har savnað Johanne, kona Christian Ludvig í seinnu giftu, dóttir teirra, og børnini hjá honum í teirri fyrru giftuni. Við jarðarferðina talaði tann elsti sonurin, sum æt Gustav. Ein jarðarferð er altíð í ávísan mun tignarlig, men lítil ivi er um, at í hesum føri hevur hon verið meira grípandi enn vanligt. Tí saknur var í hesum manni, og eftirsjón í hansara fótafari. Men hvør var hesin maður? Um hetta eri eg biðin at siga nøkur orð, og tað fari eg at royna, út frá tí avmarkaða tilfari, sum eg havi havt atgongd til. Fyrilesturin er soleiðis skipaður, at eg fyrst við fáum orðum fari at greiða frá Christian Ludvigs lívi og starvskós, síðani fari at royna at lýsa Christian Ludvig sum undirvísara og menniskja, og endiliga til seinast ætli at siga eitt sindur um hansara týdning í einum føroyskum, mentanarligum samanhangi. Tíðliga faðirloysingur Eins og Christian Ludvig varð borin til gravar nær sjónum, var hann eisini borin í heim nær havi- num. Men inngangin til hansara lívsdag finna vit tó í stórbærari náttúru og í kargari korum, enn Horne hálvoyggj hevði at bjóða. Hann varð føddur inni á Toftum tann 4. apríl 1862. Pápi hansara, Johannes Lydersen, róði út og var ikki múgvandi maður. Mamman, Marin Malena Heinadóttir, var úr húsinum á Brúnni í Norðragøtu. Í hjúnalagnum vóru fýra børn, elstur var Jóan Hendrik, síðani kom Sunneva Fredrikka, síðani Christian Ludvig, og tað yngsta var dóttirin Katrina Súsanna. Hús- ini, tey búðu í á Toftum, róptust í Tøðuni ella Niðri í Tøðu. Stutt eftir at Christian Ludvig var fyltur átta ár, misti hann faðir sín. Tann 30. apríl 1870 var ein skaðadagur, sum hevði við sær mannfall ymsastaðni í Før- oyum. Veðrið var gott á morni, men seinni brast hann á av land- nyrðingi norðan við stormi og kavaroki. Ið hvussu er fimm bátar gingu burtur henda dagin, tveir frá Gjógv, tveir úr Skúgvi, og Túnubáturin av Toftum, sum æt Duen. Millum teirra, ið sjólótust við hesum báti, var pápi Christian Ludvig, Johannes Lydersen. Jóhannes í Saltnesi Stutt eftir hetta fingu Føroyar, við tí kanska størsta framstiginum í okkara mentanarsøgu í 19. øld, á fyrsta sinni eina almenna skúla- skipan. Nøkur ár frammanundan, frá 1845 til 1854, hevði verið ein bráðfeingis skúlaskipan, og tá hevði Johannes Petersen, sum var pápi Fríðrik Petersen, verið lærari á Nesi, á Toftum, á Glyvrum, í Søldarfirði og í Lamba. Men nú, í 1871, varð skúli aftur settur á stovn, og Johannes Petersen, sum nú var næstan 60 ár, tók við aftur sum lærari í Nes sókn. Christian Ludvig fer nú, níggju ára gamal, í skúla og hevur Jóhannes í Saltnesi til lærara. Og sagt verður, at trý ár seinni dugdi hann bæði Birchs bíbliusøgu og Balslevs lærubók og umframt tað mong hundrað ørindir úr kvæðaútgávuni hjá Peder Syv og Katekismus í sangi eftir Petter Dass. Eingin ivi er um, at hesin fátæki toftadrongurin hevur verið bæði vitugur og næmur. Um hetta mundið var V.U. Hammershaimb prestur á Nesi, frá 1862-78, og frá 1867 var hann eisini Føroya próstur. Aðrastaðni frá vita vit, at Hammershaimb hevði ta serligu gávuna at eggja nomum ungfólki til lærdóm og at kveikja í teimum áhuga fyri heimligum mentanargripum. Christian Ludvig tykist at hava verið ein av teimum unglingum, sum er farin at blóma, ernaður upp av tøðuni og vardur av tí milda fleyrinum frá Vensil prósti. Svimjing Christian Ludvig gekk fyrst í real- skúla í Havn í hálvtannað ár. Í 1879 fór hann á læraraskúla og tók føroyskt læraraprógv í 1881. Eftir at hava starvast eitt skifti á m.a. skrivstovuni hjá sorinskrivaranum í Havn, fekk hann frá 1. januar 1883 arbeiði sum annarlærari í almúguskúlanum í Havn. Í 1885 fór hann til Danmarkar, hann gekk á Schmidts Seminarium á Vesturbrúgv frá mars 1885 til september 1886 og tók danskt læraraprógv, sum er dagfest 2. juni 1886. Hann fer nú aftur at virka sum lærari í Kommunuskúlanum í Havn, har tað kann hava verið honum til gagns, at hann nú eisini hevur prógv í sangi, tónleiki og fimleiki. Týðiligt er, at ferð er á hesum manni, og framfýsni, og okkurt bendir á, bæði at hann hevur lært dreingir at svimja, og at hann, tó uttan úrslit, hevur roynt at fingið smíð inn í skúlan sum lærugrein. Eina mynd av hesum partinum av hansara gerningi fáa vit í einum sangi, sum varð yrktur til hansara, tá hann fór úr Føroyum, og sum stóð í Føringatíðindum í oktober 1892. Fyri fyrst fari eg at taka uppaftur trý ørindir úr hesum sangi: Allan fimleika mann honum dáma; tí í Válgaravík hann mundi bláma; hann so ofta í brimsøltu bylgju av skúlapiltum hevði gott fylgi. Ja, har leikaði í stóra Hoydalshyli, sum hjá ryssu mann spæla sær fylið, teir kunna bæði svimja og kava, ja, framundir sum kópur og æða. Alskyns handaverk vildi hann fremja; men hann má seg yvir løgtingið gremja; nakað “sløjdsnakk” teir vildu ei hoyra, teir potaðu ikki burt úr oyra. Til Danmarkar Á heysti, tann 12. september, 1892 fer Christian Ludvig til Danmark- ar fyri aðru ferð. Hann verður nú lærari í bygdini Hillested, vestan fyri Maribo á Lollandi, og er eina tíð, frá 1. oktober 1892 til 6. september 1893, vikarur fyri læraran har, Thomas Frederik Jóns Johannsen, sum var fólkatingsmaður. Síðani er hann annarlærari í sama skúla. Nakað aftaná flytir hann og verður frá 20. apríl 1894 lærari í Oreby norðan fyri Sakskøbing, somuleiðis á Lollandi. Lærara- bókin upplýsir, at hann eisini var lærari hjá børnunum á harra- garðinum Orebygaard, har hann eisini røkti bókasavnið. Og Christ- ian Ludvig virkar eftir hetta í Oreby í 38 ár, líka til hann leggur frá sær tann 4. apríl 1932, sjeyti ára gamal. Christian Ludvig var tvær ferð- ir giftur. Fyrra kona hansara, Cornelia, var dóttir læraran í Hillested, áðurnevnda Thomas Frederik Johannsen. Tey fingu fimm børn, sum itu: Gustav, Gudrun, Asta, Ragnhild og Turid. Cornelia doyr í desember 1910, meðan nøkur av børnunum enn eru smá. Tann 24. august 1913 giftist Christian Ludvig uppaftur Christian Ludvig Johanness Christian Ludvig Johannessen, helst saman við eini dóttur nessen (1862-1935) við Johanne Nørrelund, sum var úr Horne, dóttir Karen og Christoffer Nørrelund, sum var múrarameistari. Við henni fekk hann dótrina Lisu, sum var fødd í 1914, og sonin Peter, føddur í 1920. Mong álitisstørv Christian Ludvig fekk nógv av skafti uttan fyri sjálvt lærara­ yrkið, og arbeiðssamur, virdur og dámdur sum hann var, fekk hann eisini mong álitisstørv latin upp í hendur. Hann virkaði í kirkjuráð og hjálparkassa, gjørdi saman við Prior presti (og seinni prósti) eitt stórt arbeiði fyri Sakskøbings sunnudagsskúla, virkaði í KFUM, og hann var eisini álitismaður og umboð í tí danska lærarafelagnum. Honum dámdi væl súkkluna, og av og á, kanska einamest á sumri, saðlaði hann hjólhestin og ferðaðist runt í Danmark og helt fyrilestrar um Føroyar og um føroyska mentan. Hetta eru í stuttum tey data, ein kann hefta at lívinum hjá Christian Ludvig Johannessen. Eg ætli mær nú at royna at siga eitt sindur um Christian Ludvig sum undirvísara og menniskja. Her kunnu vit allarfyrst staðfesta, at hann er eitt framúr gott dømi um teir møguleikar, sum við teirri almennu skúlaskipanini buðust eisini næmingum, sum komu úr fátækum korum, og at hann somu­ leiðis er eitt ikki minni gott dømi um ein, sum megnaði at brúka hesar møguleikar. Hann hevði heilhugaður kunnað tikið undir við R.C. Effersøe, tá ið hann yrkir: maður skal smíða sær lagnuna góða við teimum evnum, sum skaparin gav Smíð sum lærugrein Tað skínur somuleiðis av øllum upplýsingum, at Christian Lud­ vig er vitugur, nærlagdur og at hann alla tíðina tráar víðari. Hann gongur í realskúla og tekur síðani fyrst føroyskt og so danskt læraraprógv. Á Læraraskúlanum fær hann heili fimm ug, í donskum, søgu, skriving, natúrsøgu og enskum. Miðalpróvtalið er sera høgt, “framúr dugnaligur”. Á læraraskeiðinum hjá Schmidt á Vesturbrúgv fær hann átta mg og fimm mg+, hesi seinnu próv­ tølini í danskari mállæru og bók­ mentasøgu, søgu, landalæru, natúrlæru og sangi. Har er miðal­ talið mg. Sum vit síggja, er Christian Ludvig ein, sum alla tíðina leggur seg eftir at vaksa um sín førleika, á skeiðinum í Keyp­ mannahavn við at taka prógv í nýggjum lærugreinum sum starvslæru (praktikk), námsfrøði (pedagogikk), natúrlæru, tekning, sangi, tónleiki og fimleiki. Eg havi longu nevnt, at hesin ungi lærarin tykist at hava lært dreingir í Havn at svimja, og at hann royndi at fáa smíð inn í skúlan í Havn sum lærugrein. Barnsins tokki Sum menniskja er Christian Lud­ vig vinsælur, mildur og skemt­ ingarsamur, og hann kann eisini enntá hava verið sjarmerandi. Hetta gjørdi, at hann, hvar hann kom, var avhildin og virdur av foreldrum og elskaður av sínum næmingum. Til skjals eru tvey brøv úr Havn, sum bera prógv um hetta. Í øðrum av hesum brøvum, sum er dagfest tann 11. september 1892, dagin fyri ta endaligu fráferðina til Danmarkar, siga foreldur og næmingar frá síni “stóru sorg” um, at skúlin missir sín besta lærara. Hitt brævið, við næminganna nøvnum undir, er ein heilsan send á vári 1895 saman við eini gávu, í sambandi við at Christian Ludvig giftist. Orsøkina til henda tokka finna vit tó ikki bara í hansara vinsælu medferð, men kanska ikki minni í hansara serliga undirvísingarhátti. Sagt verður um Christian Ludvig, at hann hevði ein persónligan máta at undirvísa uppá. Hetta kann merkja, at hann sum undirvísari hevur verið livandi, kanska eisini stuttligur. Men vit eiga eisini at hugsa um, at mangir lærarar í hansara tíð vóru autoriterir, hildu uppá makt og myndugleika, og at mangir eisini brúktu harðskap. Christian Ludvig sigur sjálvur, at hann vildi fáa hesa gjónna millum pultin og næmingin burt­ ur. Og hann tykist at hava dugað at havt skil í skúlatímunum við natúrligum myndugleika og við góðsku til næmingin. Sagt verður um hann, at hann gjørdi orðatakið hjá Fríðriki Sjeynda, eitt sindur broytt, til sítt egna tiltak: Barnsins kærleiki – mín styrki. At hetta eydnaðist honum skilst av hesum ørindi í tí sangi, eg fyrr havi nevnt: Við børn er hann frálíka góður og ongantíð óndur ella óður; hann kann teirra ólótir temja fyriuttan teirra kroppskinn at lemja. Tann innari sálargróðurin Skulu vit nú royna at savna brotini í myndini, so tykist Christian Ludvig at hava verið dømi um ein lærara, sum var modernaður og langt undan síni tíð. Hetta saman við hansara liðiliga lyndi kann hava verið við til at geva honum styrki í tí mótgangi, hann, sum tey flestu okkara, ikki slapp undan í sínum lívi. Sum longu nevnt misti Christian Ludvig konuna í 1910, og hann misti eisini ein ungan son. Men so svárt hetta má hava verið, hevði hann gávuna og tann innara sálargróðurin, sum gjørdi hann føran fyri at lata kærleikan spretta eina ferð aftrat. Hann var so heppin, at ein ung kvinna, Johanne Nørrelund, sum áður nevnt ættað úr Horne, kom í húsið hjá honum at tæna og vera hansara barnaflokki í móður stað. Kærleiki birtist millum tann tá næstan fimti ára gamla læraran og gentuna, sum var 18 ár yngri enn hann. Tey giftust, sum longu nevnt, í august 1913. Vísdómur Eitt tað minniligasta hugtakið í grikskari mentan og heimspeki er hybris, sum vit vanliga umseta til “hugmóð”, á latíni “superbia”. Í hesum hugtaki liggur goymdur óttin fyri at líta ov nógv á eins egnu megi, at loypa framav, í upp­ blástum errinskapi at undirmeta mótstøðu ella mótgang. Um Christ­ ian Ludvig kendi hetta orðið, veit eg ikki, men eingin ivi er um, at hann kendi sjálvt hugtakið, sum er ein meginlind í hansara kristnu lívssjón, og sostatt kunnu vit siga, at hann kanska var ein vísur maður. Vit síggja hetta m.a. í hesum broti úr einum brævi, sum er dagfest tann 9. desember 1895, og sum hann skrivaði til sín næming J.H.O. Djurhuus: Vorherre har givet dig fortrinlige Evner, men af den, der har faaet meget, skal der ogsaa fordres meget, lad dette være Dig en Spore til stadig Fremgang. Det er herligt at kunne være mellem de første, ypperste, men det inde­ holde en Fare, Faren for at blive hovmodig, at ville sætte sig paa den høje Hest og se ned paa dem, som mindre formaae. Kære Jens! Vogt Dig for den Fristelse, bed Vorherre bevare hos Dig et ydmygt Sind! Naar alt kommer til alt have vi intet at hovmode os af; thi vi have intet af os selv. (framhald) Oreby skúli Marin Malena Heinadóttir, mamma Christian Ludvig, ættað av Brúnni í Norðragøtu Horne kirkja Fyrilestur eftir Hanus Kamban SEINNI PARTUR Føroyskt sum lærugrein Og so komi eg til ta seinastu flónna í hesum fyrilestri, Christian Ludvigs leiklut í før­ oyskum mentanarligum endur­ reisingarverki. Christian Ludvig var ein av teimum níggju, sum í desember 1888 kallaðu inn til tann nú gitna og nógv umrødda jólafundin, sum, plaga vit at siga, var inngangur til eina heimliga føroyska tjóðskaparrørslu. Úr hesum fundi spruttu í fyrstu syftu Føringatíðindi, tað fyrsta blaðið, sum var skrivað á føroyskum, Háskúlin, tann fyrsti skúlin, har føroyskt var føst lærugrein, og har kenslumálið var føroyskt, og annars, í víðari merking, tann tjóðskaparliga grund, sum vit framvegis byggja á. Tað er tó týðiligt, at Christian Ludvig er ikki tað vit í dag rópa hugmyndafrøðingur, málamikil talsmaður, nei, hann er ein sum virkar á ítøkiligan, praktiskan hátt. Tá ið Jógvan Poulsen í 1891 fyrireikar ta fyrstu føroysku stavingarbókina, fær hann Christ­ ian Ludvig at hjálpa sær at evna til lesistykkini í hesi lítlu, slóðbrótandi bók, sum hevur heitið Förisk ABC og Lesingabók. Í almúguskúlanum í Havn tek­ ur Christian Ludvig sær fyri at geva næmingum undirvísing í føroyskum frammíhjá, uttan fyri ta vanligu skúlatíðina. Hann er sostatt millum teir fyrstu lær­ ararnar í Føroyum, sum hava undirvíst í føroyskum í okkara skúla. Millum teirra, sum lærdu føroyskt hjá honum, kunnu verða nevnd Maria Mikkelsen og J.H.O. Djurhuus. Bæði settu sær sjónsk spor í okkara bókmentum. Sjónleikur Tá ið kallað varð inn til jólafundin, var Christian Ludvig 26 ár og sostatt í bestu árum. Og øll líkindir eru til, at hesin lívsglaði og vinsæli unglingin hevur virkað við lív og sál í tí gróðri, sum nú tók seg upp. Sjónleikurin, sum var byrjaður aftur í Havn í 1846, og sum ivaleyst fekk fastari undir føti, tá ið Thorshavns Skuespillerselskab varð stovnað í 1855, sneiddi sein­ ast í áttatiárunum um eina nøv, við tað at fólk nú fyri fyrstu ferð fóru at spæla sjónleik á føroyskum. Tann kanska fyrsti føroyski sjón­ leikurin hevði heitið Veðurføst og var eftir Sannu Helenu Paturs­ son úr Kirkjubø. Christian Lud­ vig hevði ein leiklut í hesi fram­ førslu, og sæst vinstrumegin á einum sjáldsomum fotografii av framførsluni. Hann spældi eisini í einum øðrum leiki, Kelduferðini eftir Ludvig Holberg, og hevði har leiklutin sum Ørvur. Eisini av hesi framførslu er ein fotomynd, har vit síggja hansara eyðkenda, eitt sindur skarpleitta andlit. Um hetta verður soleiðis sagt í sang­ inum í Føringatíðindum: Allar kunstir hann roynir at uppala; hann kann fáast komediu at spæla; hann er bæði sjógvur og nykur og sum “Ørvur” er hann býttur og kvikur. Stríð um skriftmálið Heldur ikki í tí mest umrødda stríðsmálinum, sum var frammi í hesum árum, lá Christian Ludvigs partur eftir. Sum ivaleyst mongum kunnugt legði Jakob Jakobsen, ið seinni gjørdist doktari, í 1889 fram eitt uppskot til eina heilt nýggja føroyska stavseting, sum bygdi á fonetiskar reglur. Hetta uppskot, sum kendist fremmant og sum, noyðast vit at siga í dag, ikki var serliga heppið, hevði við sær stórt og drúgt klandur. Hóast teir ikki tóku undir við hesum fonetiska skriftmáli, hildu mangir limir í Føringafelag, og millum teirra eisini Christian Ludvig, kortini, at tann gamla stavsetingin eftir V.U. Hammers­ haimb kundi og átti at verið gjørd eitt sindur lættari. Í ta nevnd, sum varð sett til at evna til eitt nýtt, umbøtt frábrigdi av Hammershaimbs stavseting, var Christian Ludvig valdur. Umframt hann sótu í nevndini V.U. Hammershaimb, Jakob Jakobsen, Jørgen Hammershaimb, Johan Christian Olsen, Chr. Bærentsen og Fríðrikur Petersen. Christian Ludvig var, saman við Johan Olsen, helst valdur í nevndina av teirri grund, at hann hevði royndir sum lærari og sum ein, ið hevði undirvíst í føroyskum. Kanska besta uppskotið Uppskotið hjá hesi nevnd fekk navnið Broyting, tað varð lagt fram á heysti 1895 og er kanska besta uppskot til eitt føroyskt skriftmál, sum higartil hevur sæð dagsins ljós. Men hóast Jakob Jakobsen skrivaði síni kendastu verk við hesi stavseting, vann hon ikki frama. Eg kann nevna nakrar av fyrimununum við hesi stavseting: i og y verða bæði til eitt tekn: fyrra i í og ý verða til eitt tekn: fyrra í hj verður skrivað sum kj, tá ið úttalan er kj; kjá hv og kv verða til: kv; kvalur rn verður til dn, fá ið úttalan er dn; badn ll verður til dl, tá ið úttalan er dl: fjadl Eyðkent fyri hetta uppskot er, at tað varðveitir tað vakra og bæriliga í Hammershaimbs stav­ seting, at tað er so mikið nær fornmálinum, at ein føringur við hesi kjølfestu framvegis hevur møguleika at lesa fornsøgurnar á upprunamálinum, men at tað samstundis er modernað og spegl­ ar aftur ta ljóðligu myndina í nútíðarføroyskum. Skuldi hetta uppskot verið brúkt í dag, átti tað helst at verið broytt nakað, eitt nú so at ð­ini í øðrum lýsingarhátti (í sagnorðum) og bundnum sniði (í hvørkikynsorðum) stutt og greitt vórðu tikin burtur. Her er ein spurningur, sum tann nýggja mál­ stevnunevndin kundi tikið upp, um hon hevur dirvi til tað. Eg vísi til grein eftir Eivind Weyhe (Sosialurin nr. 74, 18. apríl 1996). Suðurjútland Komin til Danmarkar fekk Christ­ ian Ludvig helst so mikið fullan føvning av uppgávum bæði av skúlaligum og øðrum slag, at hansara arbeiði fyri føroyskari mentan tá var at kalla av. Kortini helt hann fram at hava eitt ávíst samband við føringar, sum vóru búsettir niðri, teirra millum Mariu Mikkelsen, Gudmund Bruun, Hans David Joensen og eisini Axel Bergh, ið var sonur tann gamla skúlastjóran á real­ og læraraskúlanum, Louis Bergh. Einastaðni verður sagt um Christian Ludvig, at hann hevði ein serliga livandi áhuga fyri Suðurjútlandi. Hetta kom ivaleyst av, at fyrri verpápi hansara, Thom­ as Frederik Johannsen (1832­ 1910), var úr Gundeby á hálv­ oynni Angel í Norðurslesvík, millum Flensborg fjørð og ánna Schlei, á donskum Slien. Sum longu nevnt sat hesin maður á fólkatingi, tvey tíðarskeið, og var umboð fyri Høgra. Bróðir verpápa hansara var tann kendi suðurjútski blaðstjórin og politikarin Gustav Johannsen (1840­1901), sum tvey tíðarskeið umboðaði Suðurjútland í tí týska ríkisdegnum. Gustav Johannsen, sum var tiltikin talari og við síni heitu og bráðu medferð skuldi hava serligar gávur til nema við hjørtuni á fólki, stríddist fyri danskari mentan og donskum tjóð­ skapi í Suðurjútlandi. Eftir eru nakrir ósvaraðir spurn­ ingar, sum kunnu vera viðkomandi, ella kanska nettupp ikki eru tað. Hvørja hugsan mundi Christian Ludvig hava um tann skilnað, sum kom í Føroyum, serliga eftir at vit frá 1906 fingu politiskar flokkar? Og hvørja hugsan mundi hann hava um danskan politikk? Tá ið Christian Ludvig kom til Danmarkar, hevði Estrup enn valdið, hann upplivdi at síggja Høgra missa teymarnar, hann upplivdi somuleiðis, at Danmark í 1901 við sýstemskiftinum fekk Christian Ludvig Johanness Christian Ludvig Johannessen. Høgrumegin tann seinna konan Johanne Nørrelund nessen (1862-1935) parlamentarismu og gjørdist eitt fullborið fólkaræði, og at nýggir flokkar, fyrst og fremst Teir Radikalu og Javnaðarflokkurin, fóru undir at umskapa Danmark til eitt modernað ríki, við sosial­ lóggávu, vaksandi javnstøðu og somu atgongd fyri rík sum fátæk til vitan og útbúgving. Eitt modernað menniskja Vit fáa fyribils ikki svar upp á hesar spurningar, hóma bara nakrar ábendingar. Um seg sjálvan sigur Christian Ludvig í einum brævi til ta seinnu konuna: “Du ved, jeg er en frisindet Mand”. Og í brævi, sum var lisið upp, tá ið hann fór til gravar, skrivar prósturin Prior í Sakskøbing: “Han var ingen Partimand, hverken politisk eller kirkelig”. Niðurstøðan tykist vera, at um Christian Ludvig kanska helst ikki vildi sessast í nøkrum bási, so var hann helst, í síni medferð, í síni lívssjón, í síni leitan eftir kunnleika og, ikki minst, í sínum máta at umgangast børn og næmingar, eitt út í æsir modernað menniskja. Bílætið við fótalagið Christian Ludvig Johannessen legði frá sær tann dagin hann fylti sjeyti, tann 4. apríl 1932. Hann flutti nú til Horne á Fyn, haðani tann seinna konan var ættað. Eftir at hann í 1892 var farin úr Føroyum, vitjaði hann ongantíð heim aftur. Hetta tykist serliga at hava volt systur hansara Fredrikku í Havn sorg. Fredrikka, sum nú var einkja, longdist so sárliga eftir at síggja beiggjan aftur. Nógv bendir á, at nú tann gamli lærarin í Oreby var givin, vóru eisini kreftirnar uppi. Serliga tykjast beinini at hava svikið, Christian Ludvig gjørdist lamin, og nakað eftir at hann var komin til Horne, legðist hann í songina. Nakað eftir at hann var farin úr Føroyum, hevði hann frá sínum næmingum í Havn fingið sendandi eina gávu, eitt bílæti tikið av børnunum, í Quillinsgarði, har skúli tá eina tíð varð hildin. Nú hann legðist á songina, kom henda myndin at hanga við fótalagið hjá honum. Um hetta skrivar Maria Mikkelsen: Hann goymdi allar dagar minni um tey og ynskti teimum væl at fara, - og so leingi tað hevur rivað fyri eygunum á honum, hevur hann vitjað aftur í Quillinsgarð. Ættin Til seinast nøkur fá, og leyslig, orð um ættina hjá Christian Ludvigi í Føroyum. Jóan Hendrik giftist við Jóhonnu Malenu, og tey settu búgv Niðri í Tøðu á Toftum. Tey fingu fýra synir, Michael, Lýðir, Jóhan Hendrik og Jóhannes. Døturnar vóru fýra: Elsebeth (Ebba), Sunnuva, Sigrid og Malena. Sunneva Fredrikka giftist til Havnar, við Guttajensi. Tey búðu á Húsabrúgv, og húsini stóðu við síðuna av húsunum hjá Bakar Hansen. Av teirra mongu børnum kann ein nevna Johannes, Christian (Kisan) og Hjalmar. Hesi Guttesen­fólkini bera m.a orð fyri at vera songnom og at hava tónlistarligar gávur, og sum dømi kann verða nevnt, at tríggj­ ar kendar, ungar føroyskar sang­ kvinnur, Lena Andersen, Sigrið Rasmussen og Maria Guttesen eru av hesum fólkinum. Um Katrinu, ta yngru systrina hjá Christian Ludvig, fáa vit eitt sindur at vita í bók, sum er komin út fyrr í ár og hevur heitið Uppsitarahjúnini Birita og Kjalnes Petur. Katrina fór á ungum aldri at vera í húsinum hjá Biritu og Kjalnes Peturi í Kollafirði. Tá ið tey fluttu til Havnar í 1887, fór Katrina við teimum. Í 1905 giftist Maria, dóttir Kjalnes Petur, við Hans Jacob Lindberg í Syðratoftum í Trongisvági. Katrina fór nú suður til teirra, og sum hon hevði verið dadda hjá børnunum hjá Kjalnes Peturi, helt hon fram sum dadda hjá børnunum hjá Mariu og Hans Jacob Lindberg. Um hetta verður soleiðis greitt frá: Katrinu dámdi sera væl at lesa. Hon tók sær serliga av Poul Johannesi (Lindberg), sum hon forgudaði. Hon lærdi hann bæði at lesa føroyskt og danskt og skriva og rokna, so at hann var sera langt frammanfyri javnaldrarnar, tá hann endaliga slapp í skúla sum 7 ára gamal. Katrina, av børnunum rópt Dadd- an, doyði í 1916 og liggur jarðað í kirkjugarðinum í Øravíkarlíð. Jørðeplið Eg fari at enda henda fyrilestur við at lesa upp eitt av lesistykkjunum í abc­bókini hjá Jógvani Poulsen og Christiani Ludvig Johannes­ sen. Brotið er nr. 23 og ljóðar soleiðis: Í fjör fekk hasin drongurin eitt jörðepli frá pápa sínum, tað var so ógviliga stórt; hann goymdi tað til várs; tá ið tey veltu, skar hann tað sundur í tólv bitar og setti teir niður. Nú hevur hann fingið ein heilan kannubara upp aftur av tí. Hevði tú fingið tað, so hevði tú ivaleyst steikt tað strax; men tað vildi hann ikki gera, tí fekk hann nú so nógv eplir aftur fyri hitt eina eplið. Henda lítla søgan er í grundini eitt frábrigdi av líknilsinum í Nýggja Testamenti um talentirnar. Og um merkismannin Christian Ludvig Johannessen kunnu vit siga, vís­ andi til hesa søgu (sum hann kanska sjálvur hevur skrivað), at hann stokti ikki sítt epli, men skar tað sundur, setti bitarnar niður og fekk afturfyri upp í fullan kannubara av eini grøði, sum ikki bara mettaði øll sum kendu hann, men sum fyrst og fremst veitti teimum hundraðtals næmingum, sum fóru gjøgnum hansara hendur, nakað av tí lýggja undanvindi og tí tokkafleyri, sum hann, tann gávuríki, men fátæki faðirloysingurin, hevði ognast av samveruni við sín gamla lærara Jóhannes í Saltnesi og við tann milda vælvildarmannin V.U. Hammershaimb. Viðmerking: Hesin fyrilestur varð skrivaður eftir áheitan frá Fornminnisfelagnum í Nes Kommunu og hildin á Svanga- skarði leygardagin tann 18. nov. í ár. Nakrar fáar upplýsingar, eitt nú um børnini hjá Chr. L. Johannessen, havi eg ikki fingið eftirkannað nóg gjølla. Við hesum fyrivarni verður fyrilesturin al- mannakunngjørdur. H.K. Tey leikandi í ”Veðurføst” eftir Sannu Helenu Patursson. Aftast vinstrumegin frá: Chr. Ludv. Johannessen, Jóannes Patursson, Mina Mortensen, Siggert Patursson, Gulak Jacobsen, Jens Olsen og Jens Evensen. Fremst f.v.: Sanna Helena Patursson, Søren Müller, Petra Olsen, Sigrid Niclasen og Amalie Joensen. Christian Ludvig Johannessen