mikudagur 31. januar 2001síða 6

Nr. 21 - 31. januar 2001 11 10 Nr. 21 - 31. januar 2001 Hans Jensen Hvalvík Fem hvide uskyldsrene, naive svaner skal nu gøres til syv eller helst flere. Symbolet på nordisk enig- hed eller tåbelighed? Ved festlige lejligheder haler vi de dekorative svaner frem, taler om broderskab, sam- menhold og nordisk identi- tet. Delegation efter delega- tion flyver luftrummet tyndt over Skandinavien til nogle velfortjente, afstress- ende og uforpligtende fri- dage. Herregud man skal jo bare fyre en højtravende, idealistisk tale af uden bund i virkeligheden. Det er venstrehåndsarbejde for enhver politisk skuespiller. De smukke og selvop- tagne svaner er desværre omgivet af rovfugle uden sans for æstetik. Deres griske øjne ser kun kød – og endda lettilgængeligt kød. Enhver jæger ved, at hvis man skyder ind i en flok er sandsynligheden for at ramme betydelig større, en hvis målet var et enkelt dyr. Så mens de smukke svaner pusler med fjerene og spejler sig i egen selv- tilstrækkelighed, bliver de stille og rolig ædt op af mindre sofistikerede arter, der til gengæld har viljen til at overleve. Alt imens vi med ildhu diskuterer ligegyldige for- skelligheder, forsvinder vi fra landkortet. Færøerne er det nordiske syndrom i miniformat. Godt nok er vi alle i familie, – men dem på Suderø, på den anden side af sundet eller for den sags skyld dem på den anden side af åen, – er godt nok for underlige til at vi kan samarbejde. Stod det til os – folket – havde vi ikke 50 men mindst 200 kommun- er. Men som de naive nord- iske svaner er vi bygdefolk omgivet af rovdyr. Det største har sit jagtområde i den sydlige ende af Strøm- øen. Det sidder stille og roligt og slikker sig om munden og betragter stoisk den legendariske bygde- splid for så diskret at æde en bygd eller to i et ube- vogtet øjeblik. Når Færøerne så er blevet en kommune – og helst, hvis det står til Landsstyret endnu en gumpetung svane i den virkelighedsfjerne nordiske flok, vil vi, som de andre nordiske lande, forsvinde fra landkortet. Måske er vor indre splid historisk. Uden en belejring af Paris, blev halvdelen af en vikingehær tørstig og vendte om for at hente mere vin. Da vi kom tilbage var den tilbage- blevne del af hæren natur- ligvis slagtet af fransk- mændene. Nordisk enighed når den er bedst. Den nordiske svanesang Súsanna Dam Sitandi løgting og lands- stýri fóru til verka við stór- um orðum og føgrum lyft- um um at vinna hesi undir- kúgaðu tjóð sítt sjálvsagda fullveldi á øllum økjum – evsta vald og evstu ábyrgd. Vælvalt orðaskvaldur, ið fekk tey ófrælsu at rætta ryggin og síggja ljósið. Restin – vit, sum ikki kenna okkum serliga trælk- að – hava síðandi tá og ikki sørt undrandi skoðað fram- ferðarháttin. Tragikomikk- ur í reinasta líki. Samráðingar eita tey ófrávíkiligu krøvini, sum sett eru dønum. Úrslit hig- artil hava einans verið stór- ir lestrar við nógvari eymk- an um, hvussu vánaliga viðferð teir fáa, og so sam- kenslufjarrit úr øllum ætt- um, ið ætlandi skulu hjálpa teimum ivandi til at taka støðu fyri okkara røsku men óheppnu fyriskipar- um. Hetta er tann parturin av fullveldinum, sum teir siga, at danir skylda okkum. Hin parturin – krøvini til føroysku tjóðina – eru at vísa seg ikki stór, ikki enn í hvussu so er. Vit skulu bara gera, sum vit altíð hava gjørt. Nevnliga lata sum um, alt er í lagi, tiga og samtykkja, til alt er avgjørt, og vit ikki fáa vent. Eingin avgerð uttan at fólkið hevur talað, varð lov- að, og nú tá dagurin fyri fólkaatkvøðuni nærkast ljóðar, at vit kanska skulu svara fýra spurningum við einum svari. Altso bara um so er, at teir ráðandi semjast um, hvat vit skulu spyrjast um. Semjast teir ikki so fara teir kanska at halda áfram at samráðast við dan- ir. Eingin veit um hvat, men eru tað somu ófrávíkiligu krøvini sum áður, so er komikkurin vissuliga full- komin. Taktikkurin at vera so grovur og kravmikil, sum teir hava verið mót- vegis hinum partinum í ríkisfelagsskapinum, skap- ar einki uttan ein púra óneyðugan illvilja, sum ongantíð kann koma okk- um til góðar, uttan mun til hvønn møguleikan, vit einaferð fara at velja. Teir hava fyri langari tíð síðani rent seg fastar í sam- ráðingunum við danir, og innanhýsis megna teir ikki at semjast um, hvat teir sjálvir vilja. Snøgt sagt, tað sær ikki út til, at teir duga, og duga teir heldur ikki enn at síggja, at soleiðis er tað, ja so er eisini tragedian fullkomin. Hans Eiler Hammer Formaður Felagsskapurin fyri tey kynsliga misnýttu, ið ber heitið KRIS í Føroyum, vil við hesum boða frá, at frá mánadegnum 22. januar hava vit opna telefonlinju hvørt mánakvøld og hós- kvøld á tlf. 45 81 81. Linjan verður opin frá kl. 20.00- 22.00. Her eru øll tey, sum á ein ella annan hátt eru kynsliga misnýtt, vælkom- in at venda sær fyri at fáa ráðgeving og hjálp. Vit vilja eisini boða frá, at frá mikudegnum 24. jan- uar koma vit at veita ein- staklinga ráðgeving eftir avtalu. Ein kann avtala við- talutíð á tlf. 45 81 81 hvørt mánakvøld og hóskvøld frá kl. 20.00-22.00. Ein og hvør er eisini væl- komin at venda sær bein- leiðis til felagið á adressu: KRIS í Føroyum Boks 345 700 Klaksvík Tíðindaskriv frá »Hesu- ferð« Hesuferð skipar næsta vikuskifti fyri almenn- um fyrilestrum í fim- leikarhøllini á Háskúl- anum. Endamálið er at fáa orðaskifti um týðandi spurningar í samband við komandi fólkaat- kvøðuna um fólkarætt- arligu støðu Føroya. Øll eru vælkomin og serligar innbjóðingar eru sendar til allar flokkar á tingi og fjølmiðlarnar. Eftir hvørja framløga er orðið frítt. Skráin sæst niðanfyri. At fóta sær í einum broytiligum heimi Al- mennir fyrilestrar á Føroya Háskúla, leygar- dagin 3. febr. 2001 kl. 14-18. Inngangur: Ein broyti- ligur heimur Framløgur: 1. Tjóðskaparhugsjónin Carl Johan Jensen, rithøvundur 2.Krøv til búskapin/Studn- ingsbúskapurin og av- leiðingar Herman Oskarsson, búskaparfrøðingur 3.Krøv til politisku og umsitingarligu skipanina Heini Joensen, næstfor- maður, Starvsmanna- felagið 4.Stýrisskipan, virkisføri og búskapur hjá smáum oyggjalondum í einum broytiligum heimi Kjartan Hoydal, skrivari Fólkaatkvøðan, ið hvarv KRIS í Føroyum boðar frá Orðaskifti upp undir fólkaat- kvøðuna VIÐMERKINGAR 15. sending Pizza Pizzadeiggj: Hetta skalt tú brúka: 2,5 dl. av vatni 1 tsk. av salti 350 gr. av mjøli 1 pk. av geri 0,5 dl. av olju 1. Rør vatn, salt, ger og olju saman og koyr mjølið í 2. Lat deiggið hvíla ein tíma, áðrenn tað verður rullað út. Tomatsós: Hetta skalt tú brúka: 1 dós av flustum tomatum 1 hvítleyksbát 2 hakkaðar leykir oregano og basilikum olivenolju Soleiðis gert tú: 1. Svitsa leyk og hvítleyk í oljuni 2. Stoyt flustu tomatirnar í og lat kóka í 10- 15 min. 3. Kroyst sósina gjøgnum eitt sáld og koyr oregano og basilikum í eftir tørvi. Asbjørn Lómaklett Tøkk til Bjørt Samuelsen, útvarpskvinnu! Í seinastuni hevur Bjørt, ið eg annars als ikki kenni, lisið upp í tíðindasending- um útvarpsins, og er tað fragd at hoyra hana lesa, og her verður ikki bert hugsað um ta reinu røddina, men meira um, at hon hevur virðing fyri føroysku mál- læruni, lesur allar endingar beint, »ur«-endingar hjá sterktbendum sagnorðum, 2. - og 3. pers. nútíð og »ir«-endingarnar, tá hesar skulu vera hjá veikt bend- um sagnorðum í 2. og 3. pers. nútíð, sigur »u«- og »i«-endingar, sum tær eiga, og »artikulerar«, ber orðini fram í heilum líki o.s.fr. Tað er at harmast um, at hetta er rættiliga sjáldsamt at hoyra hjá ungum fólki í dag, tíverri. Hon nýtir føroyskt fram- tungu »r« í endingum, ið hóskar væl til føroyska málið og ikki amerikanska/ enska »r«-ið, sum javnan er at hoyra í dag, tá yngri fólk tala. Her hugsi eg um tað ljóðið, ið er í amerikanska fólkanavninum »Al Gore« til dømis. So løgið, tað enn ljóðar, eru tað næstan bert suðr- ingar, ið »tora« at siga eitt hampuligt føroyskt »r« í endanum á orðunum, so tað veruliga hoyrist. Jarðleggja mállæruna Annars er tað at siga, at meira enn ein av nýggju upplesarunum í tíðinda- sendingunum ikki tykjast at geva sær far um, at tey eru við til at jarðleggja megin- partin av føroysku mállær- uni eirindaleyst: Allar »ur«-endingar verða strikaðar til frama fyri »ir«- endingina í øllum upplestri. Tað er at vóna, at hetta ikki er við vilja. Allar »i«- og »u«-end- ingar verða lisnar sum eitt dovisligt »e«, t.d.: /Tíðindé úr Tórshavnar kommuné), (av kommunéskrivstovéné), (leingjé), (tíggjé), (ikké) o.s.fr. Hetta er annars tað, ið er hent við skandinav- isku málunum, at u/i-end- ingar eru dotnar niður á eitt »é«. Einastu norðurlendsku málini, ið enn hava varð- veitt gomlu endingarnar, eru føroyskt og íslendskt. Í dag skuldi ikki verið neyðugt hjá okkum at farið sama vegin sum hini mál- ini, av tí at vit hava jú skriftmálið dagliga at stuðla okkum afturat. Hvat skulu vit læra børn- ini mállæru til, tá okkara máttmiklasti málsligi stovnur virðir so lítið um bendingarlæruna? Bygda- og býarmálini sín rætt, sjálvan Sjálvandi skulu bygdamál- ini hava sítt rætt, men eg haldi ikki, at nakað málføri kann yva sær at fara so illa við sjálvari mállæruni og orðaendingunum, tá lisið verður upp í almennari tæn- astu. Hitt við ymiskari út- talu er eitt heilt annað mál og í lagi. Her verður hugsað um »ei«/»oy« – mer/mær – á/a o.s.fr. Tá mállæran verður traðkað so undir fót sum í hesum føri, má hetta kallast málslig »degeneratión« ella rein málspilla og einki annað. Ilt at skilja hetta – tað mátti verið meira málsligur stoltleiki í fólki enn so, at nakar vil hava eitt mál, ið als ongar reglur skal hava at ganga eftir, men bara sleppa at fara í órøkt við »alt er nóg gott«-hug- burðinum sum grund- geving? Táttur/tættir – Innslag/innsløg Fyrr nýtti útvarpið snøggu føroysku orðini »táttur/ tættir« um tær einstøku sendingarnar í einari skrá. Sama gjørdu teir við ein- støku smálutirnar í stakari sending. Hetta var alt gjørt í fluttari merking, men sera væl riggaði. Nú er vent í holuni. Síð- ani nýggj fjølmiðlafólk eru komin framat í bæði ÚF og SvF, eru føroysku orðini býtt um við fremmanda heitið »indslag«, ið nær um onga meining hevur á før- oyskum. Hetta er ringt býti, eru tað mong, ið halda. Løgið, at næstan øll fjølmiðlafólkini skulu vera samd um slíkt! Ein kann so spyrja, hvør saklig orsøk, ið liggur aft- anfyri avgerðina, men trup- ult er at hugsa sær til, hví eitt sovorðið stig er tikið, tá vit í føroyskum hava so snøgt orð sum »táttur« til nýtslu. Stutt hugleiðing um málburðin í tíðindasendingum VIÐMERKINGAR Sektin á hvat annar fær, eg skal nøra at mær! Arne Jensen Skúgvi So hvørt sum okkara vega- kervi og ferjuflutningur eru útbygd, røkka oljufeløgini, við teirra stóru bilum, fleir og fleiri av okkara íbúgv- um. Hesar fyritøkur hava av- gjørt at levera olju til øll, ið kunnu røkkast við bilunum, fyri sama prís, óansæð um tú býr í Hornabø, á Trølla- nesi, í Bø ella við Gjógv. Ein og hvør veit, at kost- naðurin pr. litur av olju, ið verður leveraður, er ikki tann sami alla staðni, sjálvt um oljan fæst fyri sama prís. Tey fólk, ið ikki sleppa undir hesa »sosialu« skip- an, eru eftirhondini ikki 200 tandur, ið búgva á okk- ara óhøgligastu oyggjum. Roynt varð leingi og væl at fáa hesa skipan at galda eisini fyri okkum, men til fánýtis. Hóast góðan vilja, var hetta ov kostnaðarmik- ið fyri hesi gullrandaðu fe- løg. Hesin trupulleikin varð tíbetur loystur, tá útoyggja- studningurin kom teimum til hjálpar. Nú hava tvey onnur feløg eisini funnið útav, at tey hava rætt til útoyggjastudn- ing, heilar 2 mill. í sín part. Hetta eru feløg, ið fáa stórar upphæddir úr lands- kassanum til politiska upp- lýsing. Annað teirra sigur seg ikki brúka hana; hon verður tó brúkt so ella so. At tit á Dimmu og Sosial- inum ikki skammast av at taka við hesum asosiala framferðarhátti, ið oljufe- løgini hava lært tykkum, tað gongur yvir mítt for- stand. Eg vil tó siga, at eg kann væl liva uttan vikuskiftis- bløðini, tað er so mangt annað, ið er meira uttan- handa enn tað, men út frá hesum síggja vit hógvarnar og vita harvið hvar vit hava tykkum. Suðuroyggin og Sand- oyggin fáa enn olju og bløð uttan útoyggjastudning, men hvussu leingi hetta varar er ikki gott at vita. Klókast er at taka slík stig í smáum, tá merkist tað minst og so kann tað nýtast sum fordømi, tá annað stig skal takast. Føroyingar styðja ta hugsan, at standalondini eiga tað ríkidømi, ið liggur úti fyri teirra strondum, sum eisini er rætt. Strendurnar, ið horva út móti ríkidøminum hjá okk- um, eru tær hjá útjaðaran- um. Um Suðuroyggin fekk tann rætt, ið strandalond hava, eftir okkara meining, hevði hon fingið oljuna og sínar ríku fiskigrunnar fyri seg sjálva, og kundi tá sloppið frá at staðið við hattinum í hondini og bidd- að molar frá teimum, ið nú hava buktina og báðar end- arnar. Viðmerkingar til lógaruppskotið um Barnsburðargrunn Carita Björklund Formaður í Føroya Pedagogfelag Vit kunnu fegnast um, at hetta lógaruppskot er komið, har eisini pápin fær møguleika at fáa farloyvi við løn. Tó kunnu vit harmast um, at lógaruppskotið leggur upp til, at pápin kann yvirtaka 10 vikur frá mammuni, tvs., at um pápin skal fáa hesi rættindi, skal mamman skerjast við teimum 10 vikunum. Hevði lóggávan ístað- in latið pápanum 10 vikur umframt, so hevði lógin verið ein bati ístaðin fyri ein vansi fyri kvinnuna. Hetta er ein sera ál- varslig skerjing av longu vunnum rættind- um hjá kvinnuni – ikki minst við atlitið til bróstabarni. Hóast lógaruppskotið tosar um løntakarin – mann og kvinnu – skulu vit í umrøðuni av lógar- uppskotinum ikki gloyma, at taka barnið við. Annars kann Føroya Pedagogfelag taka fult undir við grein hjá Finni Helmsdal, løgtings- manni í Dimmalætting 25. januar 2001, har hann heldur, at hetta skuldi verið skylda ar- beiðsgevarans at gjalda 0,5% í barnsburðar- grunnin – tá hevði ar- beiðsgevarin í størri mun svara sínum skyld- um og løntakarin fingið staðfest longu vunnin rættindi. Svenning Borg Vági Nú ljóðar frá Framtaks- grunninum, at teir skulu selja 10% av partabrøv- unum í Føroya Fiska- virking. Grundgevingin er tann, at F.F. nú koyrir so væl, gevur yvirskot, at nú kann seljast av fyritøkuni, og ætla teir so at selja 10% av partabrøvunum í fyri- tøkuni. Hetta er skeiv áskoð- an, ið Framtaksgrunn- urin hevur. Eftir tí eg minnist, tá ið Framtaks- grunnurin bleiv stovn- settur, skuldu flakavirk- ini seljast út úr Fiska- virking, tá ið tey kundu bera seg fíggjarliga, og F.F. skuldi ikki vera til meira. Við at selja 10% nú og so 10% nakrar ferðir til seinni, ger bara, at monopol-líknandi støð- an hjá Føroya Fiska- virking heldur fram. Hví skal ikki anti trust lógin ráða í flakavirkis- vinnuni, tá ið hon skal ráða í alivinnuni, at onki felag ella einstakl- ingur skal eiga meira enn 20% av flakavirk- isvinnuni í Føroyum. Tað fyrsta, sum fram- taksgrunnurin skal selja, tað er flakavirkið í Vági. Tað er einasta virkið, ið stendur eftir, sum onki virksemi er á. Øll hini virkini, sum vóru í loysnini hjá Framtaksgrunninum, er virksemi á ella eru seld. Hví verður virkið í Vági ikki selt, tá ið keypari er til tað? Málið má vera, at flakavirkini verða seld út úr Føroya Fiskavirk- ing eitt og eitt og at Før- oya Fiskavirking verður søga. Framtaks- grunnurin!